1 00:00:05,000 --> 00:00:14,000 Atacama Buyuk Milimetre-Milimetre Alti Dizgesi 2 00:00:15,000 --> 00:00:26,000 -Kozmik kokenlerimizin pesinde- 3 00:00:36,500 --> 00:00:42,000 Dunyanin en elverissiz yerlerinden biri olan... 4 00:00:43,000 --> 00:00:45,000 Sili Andlarinda, issiz Chajnantor Platosunun tepelerinde. 5 00:00:45,500 --> 00:00:47,040 Amid volkanlari... 6 00:00:47,459 --> 00:00:49,000 Kurak duzlukler... 7 00:00:49,200 --> 00:00:50,690 ve siddetli ruzgarlar... 8 00:00:51,000 --> 00:00:57,300 ALMA-Atacama Buyuk Milimetre-Milimetre alti Dizge`si hazir. 9 00:01:07,000 --> 00:01:10,500 Yerkuredeki Gokbilimciler ve Bilim insanlari... 10 00:01:10,500 --> 00:01:15,000 bu ani on yillardir sabirsizlikla bekliyorlardi. 11 00:01:15,190 --> 00:01:19,430 ALMA dunyanin en buyuk Gokbilim projesidir. 12 00:01:19,430 --> 00:01:22,620 Fakat bu, siradan, bildigimiz bir teleskop degildir. 13 00:01:22,620 --> 00:01:26,640 Gorulebilir isigi toplayip analiz etmek yerine, 14 00:01:26,640 --> 00:01:31,400 elektromanyetik tayfin daha once hic el degmemis farkli ve buyuk bir kismini ele alir. 15 00:01:40,240 --> 00:01:43,100 Evrene yeni bir pencere acar. 16 00:01:43,500 --> 00:01:50,760 ALMA, gokbilimindeki en sicak konulardan birini- soguk ve uzak Evreni kesfeder. 17 00:01:53,000 --> 00:01:58,950 Herkes, kozmik kokenlerimiz hakkindaki en derin bazi sorulara yanitlar ariyor. 18 00:01:58,950 --> 00:02:01,600 Yildizlar ve gezegenler nasil olustu? 19 00:02:01,600 --> 00:02:04,490 Ilk gokadalar nasil olustu ? 20 00:02:07,000 --> 00:02:10,979 Kuzey Sili`deki Chajnantor platosu, 21 00:02:12,000 --> 00:02:17,640 deniz seviyesinin 5000 metre uzerinde, sozun tam anlamiyla! nefes kesici yukseklikte.. 22 00:02:17,640 --> 00:02:20,220 ALMA serpildi. 23 00:02:20,220 --> 00:02:23,000 Gecen bir kac yil icinde, 24 00:02:23,000 --> 00:02:27,740 yuksek corak duzlukler boyunca 50 den fazla anten kuruldu. 25 00:02:29,060 --> 00:02:34,230 ALMA, Avrupa, Kuzey Amerika ve Dogu Asya ortakliginda ve.. 26 00:02:34,230 --> 00:02:39,800 Sili ile isbirligi icerisinde yapilan essiz ve devasa bir teleskoptur. 27 00:02:41,320 --> 00:02:46,000 Son teknoloji urunu 66 adet anten, milimetre ve milimetre alti dalgaboylarinda... 28 00:02:46,000 --> 00:02:49,160 Evren`i gozlemleyecek. 29 00:02:50,500 --> 00:02:54,380 Bu gorulebilir isigin dalgaboylarindan 1000 kat daha uzundur. 30 00:02:55,920 --> 00:02:59,220 Bu isik bize Evren`in en soguk ve... 31 00:02:59,220 --> 00:03:02,780 en uzak cisimlerinden ulasir. 32 00:03:04,160 --> 00:03:06,970 Atmosferdeki su buhari Evren`in sakli koselerinden gelen... 33 00:03:06,970 --> 00:03:09,480 bu zayif fisiltilarin bize ulasmasini engeller. 34 00:03:09,480 --> 00:03:15,500 Bu nedenle, onlari yakalamak icin oldukca yuksek ve kuru alanlara cikmamiz gerekir. 35 00:03:15,500 --> 00:03:18,680 -mesela Chajnantor gibi 36 00:03:24,610 --> 00:03:26,270 -ALMA`nin dogumu- 37 00:03:26,720 --> 00:03:30,550 ALMA projesinin tarihi onlarca yil geriye dayanir. 38 00:03:31,000 --> 00:03:35,090 Avrupa, Kuzey Amerika ve Dogu Asya`dan Bilim insanlari.. 39 00:03:35,090 --> 00:03:39,490 Milimetre ve milimetre alti gozlemleri amaciyla yeni ve buyuk teleskoplar yapmak adina... 40 00:03:39,490 --> 00:03:42,920 3 ayri oneri gelistirdi. 41 00:03:43,670 --> 00:03:47,680 Sonunda bu uc oneri bir taneye indirgendi. 42 00:03:48,760 --> 00:03:53,080 Buyuk Bilim demek dunya capinda buyuk isbirligi demektir. 43 00:03:53,080 --> 00:03:57,920 Ulkeler tek baslarina yapamadiklarini bir araya gelerek gerceklestirebilirler. 44 00:03:59,360 --> 00:04:03,960 Butun, parcalarin toplamindan daha buyuktur. 45 00:04:04,290 --> 00:04:08,110 ALMA projesi artik dogmustu! 46 00:04:11,000 --> 00:04:14,760 -Dogru yerleskeyi bulmak- 47 00:04:20,279 --> 00:04:22,940 Bu yeni teleskobun bir eve ihtiyaci vardi, 48 00:04:22,940 --> 00:04:26,520 ve gozler Chajnantor`e cevrildi. 49 00:04:26,870 --> 00:04:31,600 Yerleske, astronomik ve meteorolojik her acidan bastan asagiya test edildi... 50 00:04:31,600 --> 00:04:35,720 ve atmosfer gunluk olarak goruntulendi. 51 00:04:35,840 --> 00:04:42,440 Sonuc: Chajnantor, ALMA icin mukemmel bir yerdi. 52 00:04:46,640 --> 00:04:50,300 -Temeller atiliyor- 53 00:04:51,500 --> 00:04:55,910 Yapima 2003 yilinda, ALMA Dizgesi Kontrol Yerleskesi`nin... 54 00:04:55,910 --> 00:04:58,770 temel atimiyla baslandi. 55 00:05:06,920 --> 00:05:11,670 Deniz seviyesinden 5000 metre yukseklikte kosullar... 56 00:05:11,670 --> 00:05:14,620 sert ve cok cetindi. 57 00:05:16,860 --> 00:05:19,400 Sert ruzgarlar. 58 00:05:20,420 --> 00:05:22,880 Dusuk sicaklik. 59 00:05:23,680 --> 00:05:26,540 Yogun morotesi (UV) radyasyon. 60 00:05:27,040 --> 00:05:30,080 Ve asiri ince bir atmosfer. 61 00:05:30,680 --> 00:05:35,290 o kadar inceki, insanlarin calisabilmesi icin oksijen destegine ve... 62 00:05:35,290 --> 00:05:38,760 siki saglik denetimlerine ihtiyaclari vardir. 63 00:05:41,880 --> 00:05:46,460 -Aletlerin islenmesi- 64 00:05:48,360 --> 00:05:51,440 ALMA antenlerinin uretimi... 65 00:05:51,440 --> 00:05:53,680 3 ortak ulke arasinda paylasildi. 66 00:05:55,140 --> 00:05:59,540 3 model anten, yeteneklerini sergilemek amaciyla Amerika`da... 67 00:05:59,540 --> 00:06:03,440 `Cok Buyuk Dizge` yerleskesindeki, ALMA tesislerinde biraraya getirildi. 68 00:06:05,030 --> 00:06:10,900 Yuksek platodaki 66 anten, ALMA`nin en onemli parcalariydi. 69 00:06:12,240 --> 00:06:17,410 Buyuk canaklari, uzaydan gelen zayif milimetre dalgalarini toplarlar. 70 00:06:17,480 --> 00:06:21,070 Bu antenler tamamen son teknoloji urunleriydi. 71 00:06:22,740 --> 00:06:28,400 Yuzeyleri bir kagit parcasinin kalinligindan cok daha yuksek hassasiyete sahiptir. 72 00:06:30,170 --> 00:06:37,360 15 km uzakliktaki bir golf topunu ayirt etmek icin yeterince hassas bir sekilde hareket edebilirler. 73 00:06:39,760 --> 00:06:45,320 Ve, Chajnantor uzerindeki tehlikelere gogus gererek hayatta kalmak zorundalar. 74 00:06:58,470 --> 00:07:03,700 25 anten Avrupa Guney Gozlemevi (ESO) tarafindan... 75 00:07:04,150 --> 00:07:08,220 25 tanesi Amerikan Ulusal Radyo Astronomy Gozlemevi tarafindan, 76 00:07:08,220 --> 00:07:13,800 ve 16 tanesi de Japonya Ulusal Astronomi Gozlemevi tarafindan karsilandi. 77 00:07:20,520 --> 00:07:22,620 Tam anlamiyla dunya capinda bir caba ile, 78 00:07:22,620 --> 00:07:27,700 Anten bilesenleri, dunya uzerindeki bircok yerde yapildi. 79 00:07:27,700 --> 00:07:30,700 Ve ilk kez icin gokyuzunu gozlemlemek uzere.. 80 00:07:44,360 --> 00:07:47,780 hazir bir sekilde bekletildikleri `Operasyon Destek Birim`ine... 81 00:07:47,780 --> 00:07:51,600 birlestirilmek ve test edilmek uzere gonderildiler. 82 00:07:55,790 --> 00:07:58,420 -Ilk antenlerin birlestirilmesi- 83 00:07:59,950 --> 00:08:04,930 Ilk ALMA anteni alindi ve kisa bir zaman sonra... 84 00:08:04,930 --> 00:08:08,750 iki anten basarili bir sekilde birbirine baglandi. 85 00:08:12,120 --> 00:08:16,410 Herbir antendeki dedektorler, canaklar tarafindan toplanan... 86 00:08:16,410 --> 00:08:19,710 zayif sinyaller arasindaki en ince bir ayrintiyi kaydederler. 87 00:08:21,600 --> 00:08:25,040 Bu dedektorler, turlerinin en hassas olanlarindandir. 88 00:08:25,040 --> 00:08:27,520 Helyum gazi kullanilarak mutlak sifir noktasinin... 89 00:08:27,520 --> 00:08:31,280 hemen ustune, 4 dereceye kadar sogutulurlar. 90 00:08:34,890 --> 00:08:37,100 -Yeni zirvelere ulasmak- 91 00:08:41,470 --> 00:08:44,750 Ilk tamamlanan anten `Dizge Operasyon Alani`na dogru... 92 00:08:44,750 --> 00:08:46,840 yolunu tutmaktadir. 93 00:08:48,160 --> 00:08:52,500 Ozel olarak yapilmis 2 arac, Otto ve Lore, 94 00:08:52,500 --> 00:08:55,740 yaklasik 100 tonluk antenleri tasirlar. 95 00:08:56,440 --> 00:08:59,580 Otto ruzgarli yollari dikkatlice tirmanarak, 96 00:08:59,580 --> 00:09:02,210 ileri teknoloji anteni, 97 00:09:02,210 --> 00:09:05,000 yuksek platodaki asil evlerine tasiyor. 98 00:09:06,260 --> 00:09:10,400 Bu ilk antene, yakin zaman icinde digerleride katildi. 99 00:09:14,220 --> 00:09:16,340 -Beklentileri gerceklestirmek- 100 00:09:18,240 --> 00:09:21,550 2 ve daha sonra da 3 anteni ahenk icerisinde biraraya getirerek, 101 00:09:21,550 --> 00:09:23,900 ilk gozlemler gerceklestirildi. 102 00:09:24,950 --> 00:09:27,480 ALMA dizgesi, gerekli testlerin herbirini... 103 00:09:28,580 --> 00:09:31,400 mukemmel bir sekilde tamamladi. 104 00:09:35,230 --> 00:09:38,030 Milimetre ve milimetre alti dalgaboylari, 105 00:09:38,030 --> 00:09:41,750 Gokbilimcilere Evren`in essiz bir penceresini sunar. 106 00:09:42,540 --> 00:09:45,780 Fakat, Gokbilimcilerin ihtiyaci olan keskinlikte goruntuler icin, 107 00:09:45,780 --> 00:09:48,890 bir tek canak anten teleskobu... 108 00:09:48,890 --> 00:09:52,890 kilometrelerce buyuklukte olmaliydi (yapimi imkansiz) 109 00:09:53,200 --> 00:09:57,250 Bunun yerine, ALMA, birbirinden en fazla 16 km ile ayrilmis... 110 00:09:57,250 --> 00:09:59,720 ve bir duzluk uzerine yayilmis... 111 00:09:59,720 --> 00:10:03,700 66 ayri anteni kullanmaktadir. 112 00:10:04,520 --> 00:10:08,210 Antenler birbirine baglanir ve sinyalleri birlestirilir. 113 00:10:08,510 --> 00:10:13,960 Sonuc: emsalsiz hassasiyet ve cozunurlukte gozlem yapan... 114 00:10:13,960 --> 00:10:19,500 butun bir dizge genisliginde kocaman bir teleskop. 115 00:10:24,200 --> 00:10:27,080 Bu karmakarisik sinyalleri anlamli hale getirmek... 116 00:10:27,080 --> 00:10:31,440 dunyadaki son teknoloji urunu guclu bilgisayarlarin isidir. 117 00:10:32,180 --> 00:10:35,040 -Dunyadaki en hizli super bilgisayarlar kadar cok hizda- 118 00:10:35,040 --> 00:10:39,400 saniyede 17 katrilyon islem gerceklestiren... 119 00:10:39,400 --> 00:10:42,860 134 milyon islemcisiyle, 120 00:10:42,920 --> 00:10:45,840 Chajnantor`daki ALMA bagdastiricisi, 121 00:10:45,840 --> 00:10:50,150 herbir antenden gelen sinyalleri karsilastirir ve biraraya getirir. 122 00:10:56,430 --> 00:11:00,110 Chajnantor`a zamanla daha cok anten ulasiyor. 123 00:11:00,110 --> 00:11:05,270 Operasyon Destek Birimi, Gozlemevi Kontrol Merkezi, 124 00:11:05,270 --> 00:11:11,840 biraz daha elverisli bir yukseklik olan 2900 metrede sekilleniyor. 125 00:11:13,000 --> 00:11:15,960 Yerleske oldukca uzun zamandir... 126 00:11:15,960 --> 00:11:18,260 teleskobu calistirmak, 127 00:11:18,260 --> 00:11:22,430 anten ve diger ekipmanlari hazir hale getirip test etmek ile mesgul. 128 00:11:23,590 --> 00:11:25,880 Ve ALMA calisanlarinin evi. 129 00:11:25,880 --> 00:11:29,550 Gozlemevinde gunduz ve gece vardiyalari esnasinda. 130 00:11:39,230 --> 00:11:41,670 -Santiago Merkez Binasi- 131 00:11:44,040 --> 00:11:46,840 Ev sahibi ulke, Sili`nin baskentinde, 132 00:11:46,840 --> 00:11:50,760 ALMA Santiago Merkez Binasi yapildi. 133 00:11:53,470 --> 00:11:57,200 Burada, ek ALMA Buro`sunun... 134 00:11:57,200 --> 00:12:00,450 teknik, bilimsel ve idari personeli calisiyor. 135 00:12:09,670 --> 00:12:11,560 -Mukemmeli ortaya koymak- 136 00:12:14,320 --> 00:12:17,280 Yapim asamasi bitmeden once bile, 137 00:12:17,280 --> 00:12:20,630 ilk bilimsel gozlemler... 138 00:12:20,630 --> 00:12:23,120 bir kisim anten dizgesi ile baslamisti. 139 00:12:24,480 --> 00:12:27,400 ALMA gozlerini acmisti. 140 00:12:33,430 --> 00:12:36,220 Tum dunyadan binlerce biliminsani, 141 00:12:36,220 --> 00:12:41,200 bu imkanlari ilk kullanabilecek sansli birkac kisi olabilmek icin yarisiyordu. 142 00:12:43,560 --> 00:12:46,230 Sadece 16 anten ile bile, 143 00:12:46,230 --> 00:12:51,000 ALMA zaten turunun en guclu teleskobuydu. 144 00:12:57,610 --> 00:13:02,240 Ilk bilimsel gozlemler herkesin umitlerini gerceklestirmisti. 145 00:13:06,120 --> 00:13:08,020 Antennae Gokadalari, 146 00:13:08,020 --> 00:13:12,550 korkunc derecede sekli bozulmus carpisan bir gokada cifti. 147 00:13:13,640 --> 00:13:17,070 Gorulebilir isik bizlere Gokadalardaki yildizlari gosterebilir. 148 00:13:17,070 --> 00:13:21,600 Fakat, ALMA, yeni yildizlarin dogdugu... 149 00:13:21,600 --> 00:13:24,660 soguk ve yogun gaz bulutu bolgeleri aciga cikarir. 150 00:13:30,320 --> 00:13:35,430 Ozel bir gokada, Centaurus A`nin kalbi. 151 00:13:35,430 --> 00:13:41,040 ALMA, gokada merkezinin gorunmesini engelleyen isik gecirmez toz seritlerinin arasindan bakar. 152 00:13:45,960 --> 00:13:50,460 Komsu yildiz, Fomalhaut, dan bir manzara, gezegen sistemlerinin... 153 00:13:50,460 --> 00:13:53,880 nasil olustugu ve gelistigine dair ipuclari vermektedir. 154 00:13:57,400 --> 00:14:01,610 Bir kahverengi cucenin etrafinda bulunan kozmik toz tanecikleri, 155 00:14:01,610 --> 00:14:03,450 kayalik gezegenlerin Evrenimizde, 156 00:14:03,450 --> 00:14:07,220 bizim dusundugumuzden cok daha yaygin oldugunu ileri surer. 157 00:14:11,180 --> 00:14:14,320 Ilk kez gunes benzeri genc bir yildizin etrafinda gorulen... 158 00:14:14,320 --> 00:14:16,790 seker molekulleri. 159 00:14:16,790 --> 00:14:20,720 Yildizlar etrafinda sekillenen yeni gezegenlerin bir parcasi olan ve... 160 00:14:20,720 --> 00:14:24,800 dogru zamanda dogru yerde olan yasamin temel yapitaslari. 161 00:14:29,330 --> 00:14:35,780 Yasli yildiz, R Sculptoris etrafindaki madde icerisinde beklenmedik sarmal bir yapi... 162 00:14:35,780 --> 00:14:39,480 bu olmekte olan yildizin sirlarini ortaya cikardi. 163 00:14:44,740 --> 00:14:46,950 Genc bir yildiz etrafindaki... 164 00:14:46,950 --> 00:14:48,480 maddesel disk icerisindeki... 165 00:14:48,480 --> 00:14:52,140 bir bosluk boyunca akan genis gaz akintilari. 166 00:14:52,140 --> 00:14:55,200 Dev gezegenlerin dogumunda onemli bir asama... 167 00:14:55,200 --> 00:14:58,120 ilk kez gozlendi. 168 00:14:58,120 --> 00:15:02,800 Bunlarin hepsi, dizge daha tam anlamiyla tamamlanmadan once gozlenenler. 169 00:15:05,240 --> 00:15:07,520 -Yeni ufuklara dogru- 170 00:15:10,270 --> 00:15:13,830 ALMA`nin goreve baslamasi yeni bir cagin gelisini mujdeliyor. 171 00:15:13,830 --> 00:15:16,340 Yolculuk cok uzundu. 172 00:15:16,340 --> 00:15:18,670 ALMA, bir fikirden, 173 00:15:18,670 --> 00:15:20,520 bir yapim projesine, 174 00:15:20,520 --> 00:15:22,960 bir tam randimanli calisan gozlemevine, 175 00:15:22,960 --> 00:15:27,600 ve gercek anlamda evrensel bir ortakliga gelisti. 176 00:15:36,750 --> 00:15:40,730 Sili Atacama colunun sakin ve tenha guzelliginde ALMA, 177 00:15:40,730 --> 00:15:43,220 artik gelecek icin hazirdir. 178 00:15:43,830 --> 00:15:46,440 Dunya`daki Gokbilimcileri, 179 00:15:46,440 --> 00:15:49,440 bu olaganustu teleskobu kullanarak, 180 00:15:49,440 --> 00:15:52,600 Evren`in sakli sirlarindaki derinkliklere bakabilecekler. 181 00:15:53,040 --> 00:15:58,160 Kozmik kokenlerimizin pesinde... 182 00:16:03,680 --> 00:16:09,720 ALMA, Atacama Buyuk Milimetre ve Milimetre Alti Dizgesi. 183 00:16:18,240 --> 00:16:22,840 Meraklarinin, kendilerine en buyuk sorulari sordurtanlara 184 00:16:23,480 --> 00:16:28,930 Uyarlama: ESO, Ceviri: Fahri Ozturk (JBCA, Manchester / ESON Turkiye Ekibi)