1
00:00:05,000 --> 00:00:11,000
Każdej nocy, przez cały rok, Bardzo Duży Teleskop (VLT)

2
00:00:11,000 --> 00:00:16,000
otwiera swoje cztery gigantyczne oczy, aby szczegółowo zbadać piękne niebo południowe.

3
00:00:16,000 --> 00:00:23,000
Każde oko ma olbrzymie lustro o średnicy 8,2 m, które gromadzi światło nocnego nieba

4
00:00:23,000 --> 00:00:29,000
i odbija do systemów optycznych, które tworzą ultra-ostre obrazy Wszechświata.

5
00:00:29,000 --> 00:00:35,000
Ale utrzymywanie oczu VLT czystymi wymaga, aby każde lustro było co jakiś czas czyszczone

6
00:00:35,000 --> 00:00:38,000
i musi mieć ponownie naniesioną specjalną warstwę w delikatnym i złożonym procesie.

7
00:00:42,000 --> 00:00:44,000
To jest ESOcast!

8
00:00:44,000 --> 00:00:49,000
Najnowsze badania naukowe oraz codzienna praca w ESO, Europejskim Obserwatorium Południowym.

9
00:00:49,000 --> 00:00:55,000
Eksplorowanie dalekich granic z naszym gospodarzem Dr J, a.k.a. dr Joe Liske.

10
00:00:58,000 --> 00:01:00,000
Cześć! Witam w kolejnym odcinku ESOcast.

11
00:01:00,000 --> 00:01:05,000
W tym odcinku będziemy śledzić proces nanoszenia warstwy na jedno z luster głównych VLT.

12
00:01:05,000 --> 00:01:10,000
Mimo, że dzieje się to całkiem regularnie, daleko tu od rutynowej procedury.

13
00:01:10,000 --> 00:01:14,000
Pod otwartym niebem na powierzchni zwierciadła zbiera się pył.

14
00:01:14,000 --> 00:01:17,000
Mimo, że warstwa pyłu jest bardzo cienka,

15
00:01:17,000 --> 00:01:20,000
bez wątpienia zmniejsza jakość obserwacji astronomicznych.

16
00:01:20,000 --> 00:01:23,000
Oznacza to, że zwierciadło musi być czyszczone regularnie.

17
00:01:23,000 --> 00:01:26,000
Tak naprawdę nie tylko czyszczone, ale musi także mieć ponownie naniesioną

18
00:01:26,000 --> 00:01:31,000
cienką, odbijającą światło warstwę aluminium.

19
00:01:31,000 --> 00:01:35,000
Technicy i inżynierowie ESO muszą pracować zarówno szybko, jak i starannie,

20
00:01:35,000 --> 00:01:39,000
aby wykonać tę operację na kruchym lustrze o grubości 17 cm,

21
00:01:39,000 --> 00:01:42,000
żeby do minimum ograniczyć przestój teleskopu.

22
00:01:45,000 --> 00:01:50,000
Najpierw teleskop musi być przygotowany tak, aby lustro i jego obudowa mogły zostać zdjęte.

23
00:01:50,000 --> 00:01:54,000
Zespół usuwa instrument podłączony do obudowy lustra.

24
00:01:57,000 --> 00:02:01,000
Na zewnątrz specjalnie zbudowany wagon przesuwa się na pozycję.

25
00:02:01,000 --> 00:02:05,000
Wagon będzie przenosić zwierciadło i obudowę, osłaniając je podczas transportu.

26
00:02:06,000 --> 00:02:09,000
Specjalna winda podnosi ładunek na piętro zwierciadła.

27
00:02:09,000 --> 00:02:13,000
Gdy osiągnie odpowiednią wysokość, wagon przesuwa się do budynku

28
00:02:13,000 --> 00:02:18,000
w strumieniu sprężonego powietrza, zatrzymując się tuż pod zwierciadłem.

29
00:02:18,000 --> 00:02:21,000
Wagon jest podnoszony, aby przyjąć zwierciadło i obudowę.

30
00:02:23,000 --> 00:02:27,000
Gdy obudowa jest bezpieczna na wagonie, można ją odłączyć od reszty teleskopu.

31
00:02:27,000 --> 00:02:31,000
Odkręcane są wszystkie śruby, a kable danych i sterowania są usuwane.

32
00:02:31,000 --> 00:02:35,000
To jest zawsze bardzo napięty moment i zespół pracuje bardzo uważnie,

33
00:02:35,000 --> 00:02:38,000
aby nie uszkodzić kruchego zwierciadła.

34
00:02:38,000 --> 00:02:43,000
W końcu nie ma w ESO zapasowego, a wykonanie nowego zajęłoby lata.

35
00:02:45,000 --> 00:02:48,000
Powierzchnia zwierciadła jest niezmiernie wrażliwa.

36
00:02:48,000 --> 00:02:51,000
Musi być przykryta zanim zostanie zabrane poza budynek.

37
00:02:51,000 --> 00:02:59,000
Przykrycie nie tylko chroni zwierciadło, ale także zabezpiecza je od skoncentrowania światła słonecznego i spalenia czegoś po drodze.

38
00:03:08,000 --> 00:03:12,000
Zanim lustro zostanie całkowicie zamknięte, trzeba usunąć mniejsze zwierciadło.

39
00:03:12,000 --> 00:03:17,000
To zwierciadło przesyła światło zebrane przez lustro główne do innych instrumentów na teleskopie.

40
00:03:17,000 --> 00:03:22,000
Podczas najbliższych dni inżynierowie optyczni będą sprawdzać i czyścić także lustro.

41
00:03:24,000 --> 00:03:28,000
Ostatecznie większe lustro zostało całkowicie zamknięte.

42
00:03:29,000 --> 00:03:33,000
Wagon powoli wysuwa się z budynku teleskopu,

43
00:03:33,000 --> 00:03:38,000
przenosząc całą wagę zwierciadła, około 50 ton.

44
00:03:38,000 --> 00:03:43,000
Ponownie używana jest winda, ostrożnie obniżająca wagon do poziomu gruntu.

45
00:03:46,000 --> 00:03:52,000
Ciężarówka uruchamia hydrauliczny podnośnik, który jest ostrożnie pozycjonowany, aby zabrać cenny ładunek.

46
00:03:56,000 --> 00:04:05,000
Ładunek jest zabezpieczany łańcuchami, aby uniknąć wyślizgnięcia się z podnośnika na wypadek trzęsienia ziemi lub nagłego zatrzymania się.

47
00:04:11,000 --> 00:04:14,000
Zespół jest teraz gotowy do rozpoczęcia podróży na dół do warsztatów aluminizujących.

48
00:04:14,000 --> 00:04:18,000
Podróż jest kluczowym etapem całego procesu.

49
00:04:18,000 --> 00:04:21,000
Zanim lustro będzie zabrane, trzeba dokładnie sprawdzić pogodę:

50
00:04:21,000 --> 00:04:24,000
za wszelką cenę trzeba uniknąć silnych wiatrów podczas transportu,

51
00:04:24,000 --> 00:04:28,000
gdyż każde chwianie się lekkiego przykrycia zwierciadła może uszkodzić lustro.

52
00:04:28,000 --> 00:04:35,000
Co więcej, kierowca ciężarówki nigdy nie powinien używać hamulców, ponieważ nagłe zatrzymanie może być niebezpieczne dla zwierciadła.

53
00:04:35,000 --> 00:04:39,000
Wobec tego ciężarówka porusza się z prędkością 5 km/h.

54
00:04:39,000 --> 00:04:44,000
Ale nawet w spacerowym tempie bezpiecznie dostarczyła zwierciadło do warsztatu.

55
00:04:52,000 --> 00:04:58,000
Pierwszym zadaniem w warsztacie jest wyjęcie lustra z wagonu.

56
00:04:58,000 --> 00:05:01,000
Wagon jest pozycjonowany pod specjalnym urządzeniem.

57
00:05:02,000 --> 00:05:08,000
Klamry łączą zwierciadło i jego obudowę. Inżynierowie muszą ręcznie poluźnić każdą z nich.

58
00:05:08,000 --> 00:05:14,000
Może to brzmieć jak rutynowa robota, ale przy czułej powierzchni zwierciadła odległej o centymetry

59
00:05:14,000 --> 00:05:18,000
wymaga niepodzielnej uwagi od zespołu.

60
00:05:18,000 --> 00:05:24,000
Gdyby zapomniano zdjąć choćby jedną z klamr, mogłaby ciężko uszkodzić lustro podczas operacji podnoszenia.

61
00:05:24,000 --> 00:05:30,000
Zespół jest gotowy do podniesienia zwierciadła z obudowy dopiero po trzykrotnym sprawdzeniu każdej z klamr.

62
00:05:32,000 --> 00:05:39,000
Haki są obniżane, aby chwycić za tył zwierciadła, a urządzenie podnosi zwierciadło z obudowy do góry.

63
00:05:40,000 --> 00:05:42,000
Teraz można usunąć obudowę.

64
00:05:51,000 --> 00:05:57,000
Następnie zwierciadło jest ponownie obniżane, aby umożliwić pewne czynności na jego tylnej powierzchni.

65
00:05:59,000 --> 00:06:07,000
Zanim inżynierowie optyczni rozpoczną pracę nad aluminizacją części optycznej lustra, muszą najpierw ręcznie wyczyścić jego tylną powierzchnię.

66
00:06:07,000 --> 00:06:15,000
Czyszczenie jest niezbędne, gdyż usuwa oleje, cząsteczki i inne zanieczyszczenia, które mogłyby uszkodzić lustro w komorze próżniowej.

67
00:06:19,000 --> 00:06:26,000
Potem przywożona jest dolna połowa komory próżniowej i lustro jest ostrożnie opuszczane do niej.

68
00:06:29,000 --> 00:06:32,000
Teraz lustro jest zabierane do czystego pomieszczenia.

69
00:06:41,000 --> 00:06:46,000
Pierwszą czynnością w tym pomieszczeniu jest zajęcie się manualnie każdym mocno zabrudzonym obszarem lustra.

70
00:06:46,000 --> 00:06:51,000
Wymaga to pewnych i wyćwiczonych rąk, aby uniknąć zarysowania powierzchni.

71
00:06:51,000 --> 00:06:57,000
Wykonuje się to, aby usunąć cząsteczki, których nie można łatwo wypłukać podczas kolejnego procesu.

72
00:06:57,000 --> 00:07:02,000
W końcu naczynie trzymające lustro jest umieszczane w komorze czyszczącej,

73
00:07:02,000 --> 00:07:06,000
gdzie zmywana jest stara warstwa aluminium.

74
00:07:09,000 --> 00:07:17,000
Zaczyna się proces czyszczenia i olbrzymie, specjalnie zbudowane ramię obraca się tuż nad powierzchnią lustra.

75
00:07:17,000 --> 00:07:20,000
Używana jest ultra-czysta woda i środki chemiczne.

76
00:07:20,000 --> 00:07:27,000
Pod krytycznym okiem inżynierów optycznych maszyneria sprawnie wykonuje pracę.

77
00:07:28,000 --> 00:07:33,000
W następnym kroku używany jest kwas, aby usunąć starą warstwę aluminium.

78
00:07:33,000 --> 00:07:36,000
Ukazuje się prawdziwy bursztynowy kolor zwierciadła.

79
00:07:36,000 --> 00:07:42,000
Lustro jest wykonane ze specjalnej ceramiki, która nie deformuje się pod wpływem zmian temperatury.

80
00:07:43,000 --> 00:07:48,000
Zwierciadło jest ponownie spłukiwane, aby uzyskać powierzchnię tak czystą, jak to tylko możliwe.

81
00:07:48,000 --> 00:07:54,000
Po zakończeniu procesu cała ciecz jest wypompowywana i lustro jest gotowe dla komory prózniowej.

82
00:07:57,000 --> 00:08:01,000
Komora próżniowa znajduje się obok jednostki czyszczącej.

83
00:08:05,000 --> 00:08:11,000
Lustro jest umieszczane w komorze natychmiast po czyszczeniu, aby uniknąć zabrudzeń nowymi zanieczyszczeniami.

84
00:08:13,000 --> 00:08:17,000
Dolna część naczynia jest podnoszona i komora zamyka się.

85
00:08:17,000 --> 00:08:24,000
Teraz można wypompować powietrze, aby ustanowić próżnię bliską idealnej, potrzebną do napylania aluminium.

86
00:08:25,000 --> 00:08:29,000
Gdy mamy już próżnię, rozpoczyna się aluminizowanie.

87
00:08:29,000 --> 00:08:36,000
Inżynierowie optyczni używają elektrycznie stymulowanej plazmy do molekularnego czyszczenia powierzchni optycznej obracającego się lustra.

88
00:08:36,000 --> 00:08:43,000
Następnie poszczególne cząsteczki aluminium są nanoszone na lustro w specjalnym procesie.

89
00:08:43,000 --> 00:08:45,000
Zajmuje to około pół godziny.

90
00:08:47,000 --> 00:08:53,000
Do utworzenia nowej warstwy powłoki zużyto tylko 12 gramów aluminium na prawie 50 metrów kwadratowych lustra głównego,

91
00:08:53,000 --> 00:08:56,000
więc warstwa ma grubość tylko około 80 nanometrów.

92
00:09:00,000 --> 00:09:02,000
To rzeczywiście niewiele, prawda?

93
00:09:03,000 --> 00:09:09,000
W końcu nadszedł moment prawdy: czy jakość nowej warstwy spełnia wysokie standardy VLT?

94
00:09:11,000 --> 00:09:14,000
Alumininizowanie zwierciadła zawsze jest trudnym procesem:

95
00:09:14,000 --> 00:09:20,000
jeżeli lustro nie jest całkowicie czyste albo gdy komora próżniowa jest zabrudzona, aluminizowanie będzie nieudane.

96
00:09:20,000 --> 00:09:24,000
Napięcie jest duże, ponieważ komora otwiera się i lustro jest wyjmowane.

97
00:09:25,000 --> 00:09:29,000
Pierwsza wizualna inspekcja sugeruje, że napylanie zakończyło się sukcesem.

98
00:09:29,000 --> 00:09:37,000
Ale tak naprawdę istotne jest to, na ile odbijające jest lustro - mierzone jest jaki procent światła lustro odbija, a jaki rozprasza.

99
00:09:39,000 --> 00:09:45,000
Wyniki potwierdzają dużą odbijalność i eksperci są w pełni usatysfakcjonowani.

100
00:09:46,000 --> 00:09:50,000
Aluminizowanie udało się, lustro ponownie jest całe lśniące i nowe.

101
00:09:50,000 --> 00:09:55,000
Nasz zespół jest teraz gotowy do zabrania zwierciadła z powrotem na górę i zainstalowania na teleskopie.

102
00:09:55,000 --> 00:09:59,000
VLT będzie w pełni sprawny dokładnie w zgodzie z harmonogramem,

103
00:09:59,000 --> 00:10:02,000
aby ponownie dostarczać astronomom świetnych widoków Wszechświata.

104
00:10:03,000 --> 00:10:05,000
Tutaj Dr J. Kończę ESOcast.

105
00:10:05,000 --> 00:10:09,000
Dołączcie do mnie kolejnym razem w nowej kosmicznej przygodzie.

106
00:10:09,000 --> 00:10:12,000
Zespół napylający zwierciadło

107
00:10:17,000 --> 00:10:20,000
ESOcast został wyprodukowany przez ESO - Europejskie Obserwatorium Południowe. www.eso.org

108
00:10:20,000 --> 00:10:23,000
ESO jest wiodącą naukową i technologiczną organizacją międzyrządową do badań astronomicznych,

109
00:10:23,000 --> 00:10:26,000
projektującą, budującą i operującą najbardziej zaawansowanymi na świecie teleskopami naziemnymi.

110
00:10:27,000 --> 00:10:30,000
Tłumaczenie: Krzysztof Czart