1 00:00:02,000 --> 00:00:04,000 Þetta er ESOcast! 2 00:00:04,000 --> 00:00:07,500 Vísindi í fremstu röð og lífið á bakvið tjöldin hjá ESO, 3 00:00:07,500 --> 00:00:10,000 Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli, 4 00:00:10,000 --> 00:00:17,000 könnun á undrum alheimsins með þáttarstjórnandanum Dr. J, sem einnig er þekktur sem Dr. Joe Liske. 5 00:00:21,000 --> 00:00:23,000 Komið þið sæl og verið velkomin í þennan aukaþátt ESOcast. 6 00:00:23,000 --> 00:00:27,000 Í aðdraganda 50 ára afmælis ESO í október 2012 7 00:00:27,000 --> 00:00:31,000 munum við birta átta aukaþætti 8 00:00:31,000 --> 00:00:35,000 um fyrstu 50 árin í rannsóknum ESO á suðurhimninum. 9 00:00:40,000 --> 00:00:43,000 Þetta er ævintýraleg saga... 10 00:00:48,000 --> 00:00:53,000 Saga um forvitni, hugrekki og elju... 11 00:00:56,000 --> 00:01:01,000 Sagan af því hvernig Evrópa hélt suður á bóginn til að rannsaka stjörnurnar. 12 00:01:50,000 --> 00:01:54,000 Haldið suður á bóginn 13 00:01:55,000 --> 00:02:00,000 Velkomin til ESO, stjörnustöðvar Evrópulanda á suðurhveli. 14 00:02:03,000 --> 00:02:06,000 Fimmtíu ára gömul en líflegri en nokkru sinni fyrr. 15 00:02:12,000 --> 00:02:15,000 ESO er hlið Evrópu til stjarnanna. 16 00:02:16,000 --> 00:02:19,000 Hér sameina stjörnufræðingar frá fimmtán löndum krafta sína 17 00:02:19,000 --> 00:02:21,000 til að ráða fram úr leyndardómum alheimsins. 18 00:02:22,500 --> 00:02:23,500 Hvernig? 19 00:02:23,500 --> 00:02:27,000 Með því að byggja stærstu sjónauka veraldar. 20 00:02:27,000 --> 00:02:29,000 Hanna næmar myndavélar og mælitæki. 21 00:02:30,000 --> 00:02:32,000 Grannskoða himininn. 22 00:02:34,000 --> 00:02:37,000 Í störfum sínum hafa þeir horft á nálæg og fjarlæg fyrirbæri 23 00:02:37,000 --> 00:02:40,000 allt frá halastjörnum á fleygiferð um sólkerfið, 24 00:02:40,000 --> 00:02:44,000 til fjarlægra vetrarbrauta við endimörk rúms og tíma, 25 00:02:44,000 --> 00:02:49,000 og veita okkur ferska sýn á alheiminn sem engin fordæmi eru fyrir. 26 00:03:20,500 --> 00:03:23,000 Leyndardómsfullan alheim. 27 00:03:24,000 --> 00:03:26,000 Og óhemju fagran. 28 00:03:27,500 --> 00:03:29,500 Frá afskekktum fjallstindum í Chile, 29 00:03:29,500 --> 00:03:32,000 teygja evrópskir stjörnufræðingar sig til stjarnanna. 30 00:03:32,500 --> 00:03:33,500 En hvers vegna Chile? 31 00:03:34,000 --> 00:03:37,000 Hvers vegna héldu stjörnufræðingar í suðurátt? 32 00:03:41,000 --> 00:03:45,000 Höfuðstöðvar Stjörnustöðvar Evrópulanda á suðurhveli eru í Garching í Þýskalandi. 33 00:03:49,000 --> 00:03:53,000 En frá Evrópu sést aðeins hluti himinsins. 34 00:03:53,000 --> 00:03:57,000 Til að fylla í eyðurnar þarf að halda suður á bóginn. 35 00:04:06,000 --> 00:04:10,000 Um aldir voru kort af suðurhimninum að miklu leyti auð — 36 00:04:10,000 --> 00:04:13,000 ókannaðar lendur himinsins. 37 00:04:15,000 --> 00:04:16,500 1595. 38 00:04:17,000 --> 00:04:21,000 Í fyrsta sinn lögðu hollensk kaupskip úr vör og sigldu til Austur-Indía. 39 00:04:27,000 --> 00:04:31,000 Á næturnar mældu siglingafræðingarnir Pieter Keyser og Frederik de Houtman 40 00:04:31,330 --> 00:04:36,390 staðsetningar meira en 130 stjarna á suðurhimninum. 41 00:04:43,000 --> 00:04:48,000 Fljótlega sýndu hnattlíkön og kort tólf ný stjörnumerki 42 00:04:48,000 --> 00:04:52,000 sem enginn Evrópumaður hafði séð áður. 43 00:04:54,000 --> 00:04:58,000 Bretar voru fyrstir til að koma upp varanlegri stjörnustöð 44 00:04:58,000 --> 00:04:59,000 á suðurhveli jarðar. 45 00:05:00,000 --> 00:05:05,000 Konunglega stjörnustöðin á Góðrarvonarhöfða var sett á laggirnar árið 1820. 46 00:05:06,000 --> 00:05:10,500 Skömu síðar kom John Herschel upp sinni eigin stjörnustöð 47 00:05:10,500 --> 00:05:13,000 nálægt hinu fræga Borðfjalli í Suður Afríku. 48 00:05:16,000 --> 00:05:17,000 Hvílíkt útsýni! 49 00:05:17,000 --> 00:05:22,000 Dimmur himinn. Bjartar þyrpingar og stjörnuský hátt á lofti. 50 00:05:24,000 --> 00:05:27,000 Engin furða að stjörnustöðvar Harvard, Yale og Leiden 51 00:05:27,000 --> 00:05:31,000 fylgdu í kjölfarið með sínar eigin stjörnustöðvar á suðurhveli. 52 00:05:31,000 --> 00:05:34,000 En könnun suðurhiminsins 53 00:05:34,000 --> 00:05:38,000 krafðist hugrekkis, ástríðu og elju. 54 00:05:43,000 --> 00:05:45,500 Þar til fyrir fimmtíu árum 55 00:05:45,500 --> 00:05:50,000 voru næstum allir stórir stjörnusjónaukar heims norðan miðbaugs. 56 00:05:51,000 --> 00:05:53,000 Hvers vegna er suðurhimininn svona mikilvægur? 57 00:05:55,000 --> 00:05:59,000 Í fyrsta lagi var hann að mestu ókannaður. 58 00:05:59,500 --> 00:06:02,000 Allur himininn sést einfaldlega ekki frá Evrópu. 59 00:06:03,000 --> 00:06:07,000 Miðja okkar vetrarbrautar er gott dæmi. 60 00:06:07,000 --> 00:06:10,000 Hún sést varla frá norðurhveli jarðar 61 00:06:10,000 --> 00:06:12,000 en frá suðurhvelinu er hún hátt á lofti. 62 00:06:14,000 --> 00:06:16,000 Að ógleymdum Magellansskýjunum — 63 00:06:16,280 --> 00:06:19,600 tveimur litlum fylgivetrarbrautum okkar vetrarbrautar. 64 00:06:20,500 --> 00:06:25,000 Þær sjást ekki frá norðurhveli en eru mjög áberandi sunnan miðbaugs. 65 00:06:26,000 --> 00:06:27,000 Og að lokum 66 00:06:27,000 --> 00:06:31,300 plagaði ljósmengun og óhagstætt veður evrópska stjörnufræðinga. 67 00:06:32,000 --> 00:06:34,500 Að halda suður á bóginn myndi leysa flest vandamál þeirra. 68 00:06:38,000 --> 00:06:42,000 Bátsferð í Hollandi í júní 1953. 69 00:06:42,000 --> 00:06:44,500 Hér á IJsselmeer 70 00:06:44,500 --> 00:06:47,500 sögðu þýsk-bandaríski stjörnufræðingurinn Walter Baade 71 00:06:47,500 --> 00:06:50,000 og hollenski stjörnufræðingurinn Jan Oort 72 00:06:50,000 --> 00:06:53,000 samstarfsfélögum sínum frá áætlunum um evrópska stjörnustöð 73 00:06:53,000 --> 00:06:55,000 á suðurhveli jarðar. 74 00:07:00,000 --> 00:07:04,500 Ekkert Evrópuríki gat keppt eitt og óstutt við Bandaríkin 75 00:07:04,500 --> 00:07:06,500 en í samstarfi væri það mögulegt. 76 00:07:07,000 --> 00:07:12,000 Sjö mánuðum seinna komu tólf stjörnufræðingar frá sex löndum saman hér 77 00:07:12,000 --> 00:07:14,500 í hinu virðulega þingherbergi Leidenháskóla. 78 00:07:14,500 --> 00:07:17,000 Þeir undirrituðu yfirlýsingu 79 00:07:17,000 --> 00:07:22,000 og sögðu frá ósk sinni um að setja á laggirnar evrópska stjörnustöð í Suður Afríku. 80 00:07:23,000 --> 00:07:25,000 Þetta ruddi brautina fyrir stofnun ESO. 81 00:07:26,000 --> 00:07:29,000 En bíðum við!... Suður Afríka? 82 00:07:30,000 --> 00:07:31,500 Að vissu leyti var það skiljanlegt. 83 00:07:31,500 --> 00:07:37,000 Í Suður Afríku var þegar Höfðastjörnustöðin og eftir árið 1909 84 00:07:37,000 --> 00:07:40,000 Transvaal-stjörnustöðin í Jóhannesarborg. 85 00:07:40,000 --> 00:07:44,500 Stjörnustöð Leiden hafði sína eigin stöð á suðurhveli í Hartebeespoort. 86 00:07:47,000 --> 00:07:49,000 Árið 1955 87 00:07:49,000 --> 00:07:54,500 komu stjörnufræðingar upp búnaði til að finna besta staðinn undir stóran sjónauka. 88 00:07:54,500 --> 00:08:01,000 Zeekoegat í Karoo eyðimörkinni. Eða Tafelkopje í Bloemfontein. 89 00:08:02,000 --> 00:08:05,000 En veðrið var alls ekki hagstætt. 90 00:08:06,000 --> 00:08:12,000 Í kringum 1960 var sjónum beint að hrikalegu landslagi norðurhluta Chile. 91 00:08:13,000 --> 00:08:16,000 Hér höfðu bandarískir stjörnufræðingar líka hug á 92 00:08:16,000 --> 00:08:18,500 að koma upp eigin stjörnustöð á suðurhveli 93 00:08:18,500 --> 00:08:25,000 Í erfiðum hestaleiðangrum kom í ljós að aðstæður voru miklu betri en í Suður Afríku. 94 00:08:26,000 --> 00:08:30,000 Árið 1963 var ákvörðun tekin. Chile skyldi það vera. 95 00:08:30,000 --> 00:08:33,000 Sex mánuðum seinna var La Silla fjall valið 96 00:08:33,000 --> 00:08:36,000 sem framtíðarstaðsetning Stjörnustöðvar Evrópulanda á suðurhveli. 97 00:08:36,000 --> 00:08:40,000 ESO var ekki lengur fjarlægur draumur. 98 00:08:41,000 --> 00:08:47,500 Að lokum undirrituðu fimm Evrópuríki ESO sáttmálann þann 5. október 1962 99 00:08:47,500 --> 00:08:53,000 sem er opinber afmælisdagur Stjörnustöðvar Evrópulanda á suðurhveli. 100 00:08:53,000 --> 00:08:56,500 Belgía, Þýskaland, Frakkland, Holland og Svíþjóð 101 00:08:56,500 --> 00:09:01,000 voru staðráðin í að stefna í sameiningu til stjarnanna á suðurhveli. 102 00:09:03,000 --> 00:09:07,000 La Silla og nágrenni var keypt af Chileska ríkinu. 103 00:09:08,000 --> 00:09:10,000 Vegur var lagður úti í óbyggðum. 104 00:09:11,000 --> 00:09:16,500 Fyrsti sjónauki ESO tók á sig mynd í stálsmiðju í Rotterdam 105 00:09:18,000 --> 00:09:21,000 Og í desember 1966 106 00:09:21,000 --> 00:09:26,000 opnaði Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli fyrsta auga sitt. 107 00:09:26,000 --> 00:09:32,000 Evrópa hafði lagt í mikla vegferð til að uppgötva alheiminn. 108 00:09:37,000 --> 00:09:40,500 Þetta er Dr. J sem kveður fyrir hönd ESOcast. 109 00:09:41,000 --> 00:09:44,000 Fylgstu aftur með nýjum stjarnfræðilegum ævintýrum í næsta þætti. 110 00:09:47,000 --> 00:09:48,500 ESOcast er framleitt af ESO, 111 00:09:48,500 --> 00:09:50,000 Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli. 112 00:09:51,000 --> 00:09:52,000 ESO, Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli, 113 00:09:52,000 --> 00:09:54,000 eru fremstu fjölþjóðlegu stjarnvísindasamtök heims 114 00:09:54,000 --> 00:09:56,000 sem hannar, smíðar og starfrækir öflugustu stjörnustöðvar veraldar. 115 00:09:59,000 --> 00:10:05,000 Handrit: ESO; þýðing: Sævar Helgi Bragason 116 00:10:18,000 --> 00:10:21,000 Nú þegar þú hefur fylgst með því nýjasta frá ESO 117 00:10:23,000 --> 00:10:27,000 skaltu hverfa út í geim með Hubble. 118 00:10:29,000 --> 00:10:32,000 Í Hubblecast er fjallað um nýjust uppgötvanir 119 00:10:32,000 --> 00:10:36,000 frægasta geimsjónauka í heimi, 120 00:10:37,500 --> 00:10:42,000 Hubble geimsjónauka NASA og ESA.