1 00:00:02,000 --> 00:00:04,000 Dit is ESOcast! 2 00:00:04,000 --> 00:00:07,500 Geavanceerde wetenschap en een kijkje achter de schermen bij ESO, 3 00:00:07,500 --> 00:00:10,000 de Europese Zuidelijke Sterrenwacht. 4 00:00:10,000 --> 00:00:17,000 Op zoek naar de uiterste grenzen, met Dr J. alias Dr Joe Liske. 5 00:00:21,000 --> 00:00:23,000 Hallo en welkom bij deze speciale ESOcast. 6 00:00:23,000 --> 00:00:27,000 In de aanloop naar ESO's 50ste verjaardag in oktober 2012 7 00:00:27,000 --> 00:00:31,000 laten we acht bijzondere hoogtepunten zien. 8 00:00:31,000 --> 00:00:35,000 Een overzicht van 50 jaar ESO-onderzoek van de zuidelijke sterrenhemel. 9 00:00:40,000 --> 00:00:43,000 Dit is het verhaal van een historisch avontuur... 10 00:00:48,000 --> 00:00:53,000 Een verhaal over nieuwsgierigheid, moed en doorzettingsvermogen... 11 00:00:56,000 --> 00:01:01,000 Over hoe Europa naar het zuiden ging om de sterrenhemel te verkennen. 12 00:01:50,000 --> 00:01:54,000 Naar het zuiden. 13 00:01:55,000 --> 00:02:00,000 Welkom bij ESO, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht. 14 00:02:03,000 --> 00:02:06,000 50 jaar oud, maar vitaler dan ooit. 15 00:02:12,000 --> 00:02:15,000 ESO is Europa's toegang tot de sterren. 16 00:02:16,000 --> 00:02:19,000 Hier bundelen astronomen uit 15 landen hun krachten 17 00:02:19,000 --> 00:02:21,000 om de geheimen van het heelal te ontrafelen. 18 00:02:22,500 --> 00:02:23,500 Hoe? 19 00:02:23,500 --> 00:02:27,000 Door de grootste telescopen op aarde te bouwen, 20 00:02:27,000 --> 00:02:29,000 gevoelige camera's en instrumenten te ontwerpen, 21 00:02:30,000 --> 00:02:32,000 en daarmee de hemel te bestuderen. 22 00:02:34,000 --> 00:02:37,000 Zij kijken naar objecten, dichtbij en ver weg. 23 00:02:37,000 --> 00:02:40,000 Naar kometen die het zonnestelsel doorkruisen 24 00:02:40,000 --> 00:02:44,000 en verafgelegen sterrenstelsels aan de grenzen van ruimte en tijd. 25 00:02:44,000 --> 00:02:49,000 Dat geeft ons nieuwe inzichten en een ongekende blik op het heelal. 26 00:03:20,500 --> 00:03:23,000 Een heelal vol diepe mysteries en verborgen geheimen 27 00:03:24,000 --> 00:03:26,000 Van een duizelingwekkende schoonheid. 28 00:03:27,500 --> 00:03:29,500 Vanaf verafgelegen bergtoppen in Chili 29 00:03:29,500 --> 00:03:32,000 reiken Europese astronomen naar de sterren 30 00:03:32,500 --> 00:03:33,500 Maar waarom Chili? 31 00:03:34,000 --> 00:03:37,000 Waarom gingen de astronomen naar het zuidelijk halfrond? 32 00:03:41,000 --> 00:03:45,000 Het hoofdkwartier van ESO staat in Garching, Duitsland. 33 00:03:49,000 --> 00:03:53,000 Maar vanuit Europa kun je maar een deel van de hemel zien. 34 00:03:53,000 --> 00:03:57,000 Om meer te zien, moet je naar het zuiden reizen. 35 00:04:06,000 --> 00:04:10,000 Eeuwenlang vertoonden kaarten van de zuidelijke hemel grote lege gebieden - 36 00:04:10,000 --> 00:04:13,000 het Terra Incognita van de sterrenhemel. 37 00:04:15,000 --> 00:04:16,500 1595. 38 00:04:17,000 --> 00:04:21,000 Voor het eerst zeilen Nederlandse handelaren naar Oost-Indië. 39 00:04:27,000 --> 00:04:31,000 En 's nachts legden de zeevaarders Pieter Keyser en Fredrik de Houtman 40 00:04:31,330 --> 00:04:36,390 de positie vast van meer dan 130 sterren aan de zuidelijke hemel. 41 00:04:43,000 --> 00:04:48,000 En al gauw toonden hemelglobes en kaarten twaalf nieuwe sterrenbeelden 42 00:04:48,000 --> 00:04:52,000 die geen van allen ooit eerder door Europeanen waren gezien. 43 00:04:54,000 --> 00:04:58,000 De Britten bouwden als eerste een permanente astronomische buitenpost 44 00:04:58,000 --> 00:04:59,000 op het zuidelijk halfrond. 45 00:05:00,000 --> 00:05:05,000 Deze Koninklijke Sterrenwacht op Kaap de Goede Hoop werd opgericht in 1820 46 00:05:06,000 --> 00:05:10,500 Niet lang daarna bouwde John Herschel zijn privé-sterrenwacht, 47 00:05:10,500 --> 00:05:13,000 vlak bij de beroemde Zuid-Afrikaanse Tafelberg. 48 00:05:16,000 --> 00:05:17,000 Wat een uitzicht! 49 00:05:17,000 --> 00:05:22,000 Een donkere hemel met heldere clusters en sterren hoog boven je hoofd. 50 00:05:24,000 --> 00:05:27,000 Geen wonder dat de sterrenwachten van Harvard, Yale en Leiden 51 00:05:27,000 --> 00:05:31,000 snel volgden met hun eigen zuidelijke stations. 52 00:05:31,000 --> 00:05:34,000 Maar het verkennen van de zuidelijke hemel 53 00:05:34,000 --> 00:05:38,000 vroeg nog veel moed, passie en doorzettingsvermogen. 54 00:05:43,000 --> 00:05:45,500 Tot 50 jaar geleden 55 00:05:45,500 --> 00:05:50,000 stonden bijna alle grote telescopen ten noorden van de evenaar 56 00:05:51,000 --> 00:05:53,000 Maar waarom is de zuidelijke hemel zo belangrijk? 57 00:05:55,000 --> 00:05:59,000 Allereerst omdat hij grotendeels niet in kaart was gebracht. 58 00:05:59,500 --> 00:06:02,000 Je ziet vanuit Europa simpelweg niet het hele uitspansel. 59 00:06:03,000 --> 00:06:07,000 Een bekend voorbeeld is het centrum van onze eigen Melkweg. 60 00:06:07,000 --> 00:06:10,000 Het is nauwelijks zichtbaar vanaf het noordelijk halfrond, 61 00:06:10,000 --> 00:06:12,000 maar in het zuiden zie je de Melkweg hoog boven je hoofd. 62 00:06:14,000 --> 00:06:16,000 En dan zijn er de Magelhaense Wolken - 63 00:06:16,280 --> 00:06:19,600 twee kleine satelliet-sterrenstelsels die de Melkweg vergezellen. 64 00:06:20,500 --> 00:06:25,000 Onzichtbaar vanuit het noorden maar zeer opvallend ten zuiden van de evenaar. 65 00:06:26,000 --> 00:06:27,000 En tot slot, 66 00:06:27,000 --> 00:06:31,300 werden Europese astronomen gehinderd door lichtvervuiling en slecht weer. 67 00:06:32,000 --> 00:06:34,500 Naar het zuiden gaan was een oplossing voor de meeste problemen. 68 00:06:38,000 --> 00:06:42,000 Een mooie boottocht in Nederland, juni 1953. 69 00:06:42,000 --> 00:06:44,500 Hier, op het IJsselmeer 70 00:06:44,500 --> 00:06:47,500 spraken de Duits/Amerikaanse astronoom Walter Baade 71 00:06:47,500 --> 00:06:50,000 en de Nederlandse astronoom Jan Oort 72 00:06:50,000 --> 00:06:53,000 met collega's over hun plan voor een Europese sterrenwacht 73 00:06:53,000 --> 00:06:55,000 op het zuidelijk halfrond. 74 00:07:00,000 --> 00:07:04,500 Geen enkel Europees land kon individueel concurreren met de Verenigde Staten 75 00:07:04,500 --> 00:07:06,500 Maar gezamenlijk was dat wel mogelijk. 76 00:07:07,000 --> 00:07:12,000 Zeven maanden later, kwamen twaalf astronomen uit zes landen bij elkaar 77 00:07:12,000 --> 00:07:14,500 in de statige senaatskamer van de Leidse Universiteit. 78 00:07:14,500 --> 00:07:17,000 Ze ondertekenden een verklaring 79 00:07:17,000 --> 00:07:22,000 met daarin de wens om een Europese sterrenwacht in Zuid-Afrika te stichten 80 00:07:23,000 --> 00:07:25,000 En dit effende het pad voor de geboorte van ESO. 81 00:07:26,000 --> 00:07:29,000 Maar wacht even..! Zuid-Afrika? 82 00:07:30,000 --> 00:07:31,500 Nou, dat klinkt logisch want 83 00:07:31,500 --> 00:07:37,000 Zuid-Afrika had al het Cape Observatorium en, na 1909 84 00:07:37,000 --> 00:07:40,000 het Transvaal Observatorium in Johannesburg 85 00:07:40,000 --> 00:07:44,500 En de Leidse Sterrenwacht had zijn eigen zuidelijke station in Hartebeespoort. 86 00:07:47,000 --> 00:07:49,000 In 1955, 87 00:07:49,000 --> 00:07:54,500 zetten astronomen testapparatuur op om de beste plek voor een grote telescoop te vinden. 88 00:07:54,500 --> 00:08:01,000 Zeekoegat in de Grote Karoo, of Tafelkopje in Bloemfontein. 89 00:08:02,000 --> 00:08:05,000 Maar het weer was niet zo gunstig. 90 00:08:06,000 --> 00:08:12,000 Rond 1960 verlegden zij hun aandacht naar het ruige landschap van Noord-Chili. 91 00:08:13,000 --> 00:08:16,000 Amerikaanse astronomen maakten ook plannen 92 00:08:16,000 --> 00:08:18,500 voor hun eigen zuidelijk observatorium hier. 93 00:08:18,500 --> 00:08:25,000 Zware expedities te paard onthulden veel betere condities dan die in Zuid Afrika. 94 00:08:26,000 --> 00:08:30,000 In 1963 viel het besluit: Chili moest het worden. 95 00:08:30,000 --> 00:08:33,000 6 maanden later, werd de berg La Silla gekozen 96 00:08:33,000 --> 00:08:36,000 als de toekomstige plek voor de Europese Zuidelijke Sterrenwacht. 97 00:08:36,000 --> 00:08:40,000 ESO was niet langer een verre droom. 98 00:08:41,000 --> 00:08:47,500 Uiteindelijk tekenden 5 Europese landen het ESO-verdrag, op 5 oktober 1962 - 99 00:08:47,500 --> 00:08:53,000 de officiële geboortedag van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht. 100 00:08:53,000 --> 00:08:56,500 België, Duitsland, Frankrijk, Nederland en Zweden 101 00:08:56,500 --> 00:09:01,000 waren vastbesloten om gezamenlijk de zuidelijke sterren te ontdekken. 102 00:09:03,000 --> 00:09:07,000 La Silla en omgeving werden gekocht van de Chileense regering. 103 00:09:08,000 --> 00:09:10,000 In the middle of nowhere werd een weg aangelegd. 104 00:09:11,000 --> 00:09:16,500 De eerste ESO-telescoop kreeg vorm bij een Rotterdams staalbedrijf. 105 00:09:18,000 --> 00:09:21,000 En in december 1966 106 00:09:21,000 --> 00:09:26,000 wierp de Europese Zuidelijke Sterrenwacht zijn eerste blik op de hemel. 107 00:09:26,000 --> 00:09:32,000 Europa was begonnen aan een grote reis vol kosmische ontdekkingen 108 00:09:37,000 --> 00:09:40,500 Dit was Dr J met een speciale aflevering van de ESOcast 109 00:09:41,000 --> 00:09:44,000 Graag tot de volgende keer, voor een nieuw kosmisch avontuur. 110 00:09:47,000 --> 00:09:48,500 ESOcast wordt geproduceerd door ESO, 111 00:09:48,500 --> 00:09:50,000 de Europese Zuidelijke Sterrenwacht. 112 00:09:51,000 --> 00:09:52,000 ESO, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht, 113 00:09:52,000 --> 00:09:54,000 is de vooraanstaande intergouvernementele organisatie voor wetenschap en technologie binnen de sterrenkunde. 114 00:09:54,000 --> 00:09:56,000 ESO ontwerpt, bouwt en beheert 's werelds meest geavanceerde telescopen op de grond. 115 00:09:59,000 --> 00:10:05,000 transcriptie door ESO; vertaling door Peter Middelkoop, Marieke Baan 116 00:10:18,000 --> 00:10:21,000 Nu je kennisgemaakt hebt met ESO, 117 00:10:23,000 --> 00:10:27,000 Kun je koers zetten naar de ruimte met Hubble. 118 00:10:29,000 --> 00:10:32,000 de Hubblecast belicht de laatste ontdekkingen 119 00:10:32,000 --> 00:10:36,000 van 's werelds meest erkende en geprezen ruimtetelescoop, 120 00:10:37,500 --> 00:10:42,000 de NASA/ESA Hubble Ruimtetelescoop.