1 00:00:02,350 --> 00:00:03,930 Þetta er ESOcast! 2 00:00:04,580 --> 00:00:07,800 Vísindi í fremstu röð og lífið á bakvið tjöldin hjá ESO 3 00:00:07,800 --> 00:00:10,360 Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli, 4 00:00:10,360 --> 00:00:17,650 könnun á undrum alheimsins með þáttarstjórnandanum Dr. J, sem einnig er þekktur sem Dr. Joe Liske. 5 00:00:20,360 --> 00:00:23,230 Komið þið sæl og verið velkomin í þennan aukaþátt ESOcast. 6 00:00:23,230 --> 00:00:27,790 Í aðdraganda 50 ára afmælis ESO í október 2012 7 00:00:27,790 --> 00:00:30,330 munum við sýna átta aukaþætti 8 00:00:30,330 --> 00:00:35,490 um fyrstu 50 árin í rannsóknum ESO á suðurhimninum. 9 00:00:40,060 --> 00:00:44,620 Að sjá skýrt 10 00:00:46,000 --> 00:00:49,570 Stærra er betra — að minnsta kosti þegar um spegilsjónauka er að ræða. 11 00:00:49,570 --> 00:00:54,650 Stórir speglar þurfa hins vegar að vera þykkir svo þeir aflagist ekki undan eigin þunga. 12 00:00:55,320 --> 00:00:59,590 Í rauninni aflagast stórir speglar hvort sem er, sama hversu þykkir og þungir þeir eru. 13 00:01:00,660 --> 00:01:07,340 Lausnin? Þunnir, léttir speglar og töfrabragð sem kallast virk sjóntæki. 14 00:01:08,310 --> 00:01:11,330 ESO ruddi brautina fyrir þessa tækni í lok níunda áratugarins 15 00:01:11,330 --> 00:01:14,020 með New Technology Telescope. 16 00:01:15,430 --> 00:01:17,690 Og þetta er eins og hún gerist best. 17 00:01:17,690 --> 00:01:23,740 Speglar Very Large Telescope (VLT) eru 8,2 metrar í þvermál... 18 00:01:23,740 --> 00:01:26,480 ...en aðeins 20 sentímetra þykkir. 19 00:01:27,310 --> 00:01:28,310 Brellan er þessi: 20 00:01:28,970 --> 00:01:31,310 Tölvustýrt stuðningskerfi sem tryggir 21 00:01:31,310 --> 00:01:37,060 að speglarnir halda ávallt réttri lögun með nanómetra nákvæmni. 22 00:01:53,620 --> 00:01:56,930 VLT er flaggskip ESO. 23 00:01:56,930 --> 00:02:03,840 Fjórir nákvæmlega eins sjónaukar sem sameina krafta sína á tindi Cerro Paranal í norður Chile. 24 00:02:03,840 --> 00:02:06,020 Þeir voru smíðaðir í lok tíunda áratugarins 25 00:02:06,020 --> 00:02:10,720 og tryggja stjörnufræðingum bestu tækni sem völ er á. 26 00:02:15,560 --> 00:02:20,910 Í miðri Atacamaeyðimörkinni bjó ESO til paradís stjörnufræðingsins. 27 00:02:36,220 --> 00:02:38,540 Vísindamennirnir gista í La Residencia 28 00:02:38,540 --> 00:02:42,220 hóteli sem var að hluta til grafið undir jarðveginn 29 00:02:42,220 --> 00:02:44,370 á einum þurrasta stað veraldar. 30 00:02:44,850 --> 00:02:50,920 Innandyra eru pálmatré, sundlaug og... ljúffeng chilesk sætindi. 31 00:02:54,240 --> 00:02:54,510 Að sjálfsögðu 32 00:02:54,510 --> 00:02:59,000 er helsta aðdráttarafl Very Large Telescope ekki sundlaugin 33 00:02:59,000 --> 00:03:02,770 heldur óviðjafnanlegt útsýni út í alheiminn. 34 00:03:07,580 --> 00:03:11,690 Án þunnra spegla og virkra sjóntækja væri VLT óhugsandi. 35 00:03:12,180 --> 00:03:13,260 En það er fleira. 36 00:03:13,260 --> 00:03:18,530 Stjörnurnar sýnast móðukenndar, jafnvel séðar með bestu og stærstu sjónaukunum. 37 00:03:18,530 --> 00:03:22,570 Ástæðan? Lofthjúpur jarðar bjagar myndirnar. 38 00:03:27,280 --> 00:03:31,390 Þá kemur önnur brella til sögunnar: Aðlögunarsjóntæki. 39 00:03:33,110 --> 00:03:39,390 Á Paranal er leysigeislum skotið upp í næturhimininn og þannig útbúnar gervistjörnur. 40 00:03:39,390 --> 00:03:43,000 Nemar nota gervistjörnurnar til að mæla bjögun lofthjúpsins. 41 00:03:43,000 --> 00:03:46,130 Hundrað sinnum á sekúndu, 42 00:03:46,130 --> 00:03:50,400 er myndin leiðrétt með tölvustýrðum, sveigjanlegum speglum. 43 00:03:51,910 --> 00:03:57,670 Og árangurinn? Líkt og ef ókyrr lofthjúpurinn væri tekinn burt. 44 00:03:58,070 --> 00:03:59,430 Sjáðu muninn! 45 00:04:06,450 --> 00:04:09,860 Vetrarbrautin okkar er stór þyrilþoka. 46 00:04:09,860 --> 00:04:14,170 Í kjarna hennar — í 27.000 ljósára fjarlægð — 47 00:04:14,170 --> 00:04:19,610 er ráðgáta sem Very Large Telescope ESO hjálpaði til við að leysa. 48 00:04:21,839 --> 00:04:25,490 Stór rykský birgja okkur sýn inn að miðju vetrarbrautarinnar. 49 00:04:25,490 --> 00:04:29,540 En næmar innrauðar myndavélar geta skyggnst í gegnum rykið 50 00:04:29,540 --> 00:04:32,270 og svipt hulunni af því sem leynist bakvið. 51 00:04:38,200 --> 00:04:43,540 Með hjálp aðlögunarsjóntækja sýna þær tugi rauðra risastjarna. 52 00:04:43,850 --> 00:04:47,480 Á liðnum árum hafa þessar stjörnur sést hreyfast! 53 00:04:47,480 --> 00:04:52,250 Þær hringasóla í kringum ósýnilegt fyrirbæri í hjarta vetrarbrautarinnar. 54 00:04:54,020 --> 00:04:59,650 Af hreyfingum þeirra að dæma hlýtur ósýnilega fyrirbærið að vera gríðarlega massamikið. 55 00:05:00,420 --> 00:05:06,980 Risavaxið svarthol, meira en 4,3 milljón sinnum massameira en sólin okkar. 56 00:05:07,710 --> 00:05:11,740 Stjörnufræðingar hafa meira að segja séð orkuríka blossa frá gasskýjum 57 00:05:11,740 --> 00:05:13,490 sem svartholið gleypir. 58 00:05:13,490 --> 00:05:18,440 Allt saman sjáanlegt með hjálp aðlögunarsjóntækja. 59 00:05:20,320 --> 00:05:25,030 Þunnir speglar og virk sjóntæki gera okkur kleift að smíða risasjónauka. 60 00:05:25,030 --> 00:05:28,030 Og aðlögunarsjóntækin sjá um ókyrrðina í lofthjúpnum 61 00:05:28,030 --> 00:05:31,410 og skila hnífskörpum myndum. 62 00:05:32,190 --> 00:05:34,240 En við eigum fleiri ása í erminni. 63 00:05:34,240 --> 00:05:38,420 Þriðja brellan er kölluð víxlmælingar. 64 00:05:41,060 --> 00:05:44,010 VLT samanstendur af fjórum sjónaukum. 65 00:05:44,010 --> 00:05:50,150 Saman geta þeir verkað sem 130 metra breiður sýndarsjónauki. 66 00:05:52,710 --> 00:05:58,330 Ljósi sem stakir sjónaukarnir safna er veitt í gegnum göng 67 00:05:58,330 --> 00:06:01,440 og safnað saman í rannsóknarstofu neðanjarðar. 68 00:06:03,200 --> 00:06:09,260 Hér er ljósið sameinað með leysimælingartækni og flóknu seinkunarkerfi. 69 00:06:14,140 --> 00:06:19,050 Heildarútkoman er samanlögð ljóssöfnunargeta fjögurra 8,2 metra spegla 70 00:06:19,050 --> 00:06:25,350 og haukfrán sjón ímyndaðs sjónauka á stærð við fimmtíu tennisvelli. 71 00:06:28,220 --> 00:06:31,990 Fjórir hjálparsjónaukar veita kerfinu meiri sveigjanleika. 72 00:06:31,990 --> 00:06:35,320 Þeir sýnast smáir við hlið risanna fjögurra. 73 00:06:35,320 --> 00:06:39,970 Samt hafa þeir 1,8 metra breiða spegla. 74 00:06:39,970 --> 00:06:45,560 Stærri en stærstu sjónaukar heims fyrir rétt rúmri öld! 75 00:06:47,280 --> 00:06:50,050 Víxlmælingar eru nokkurs konar kraftaverk. 76 00:06:50,050 --> 00:06:54,250 Stjörnuljósatöfrar í eyðimörkinni. 77 00:06:54,250 --> 00:06:58,250 Og niðurstöðurnar eru tilkomumiklar. 78 00:07:00,360 --> 00:07:04,830 Víxlmælir Very Large Telescope sýnir fimmtíu sinnum fínni smáatriði 79 00:07:04,830 --> 00:07:06,900 en Hubble geimsjónaukinn. 80 00:07:09,970 --> 00:07:14,200 Hann gaf okkur til dæmis nærmynd af vampírustjörnu. 81 00:07:16,160 --> 00:07:19,030 Stjörnu sem sýgur efni frá förunauti sínum. 82 00:07:23,670 --> 00:07:28,450 Óreglulegar hviður stjörnuryks hafa sést umhverfis Betelgás — 83 00:07:28,450 --> 00:07:32,410 risastjörnu sem er um það bil að springa. 84 00:07:34,750 --> 00:07:40,000 Og í rykskífum nýfæddra stjarna hafa stjörnufræðingar fundið ... 85 00:07:40,990 --> 00:07:44,350 ... hráefnið í reikistjörnur framtíðinnar. 86 00:07:45,080 --> 00:07:50,690 Very Large Telescope er skarpasta auga mannkynsins. 87 00:07:51,380 --> 00:07:54,760 En stjörnufræðingar hafa aðrar leiðir til að víkka sjóndeildarhringinn 88 00:07:54,760 --> 00:07:56,870 og bæta útsýni sitt. 89 00:07:56,870 --> 00:07:59,700 Hjá Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli 90 00:07:59,700 --> 00:08:05,590 hafa þeir lært að sjá alheiminn í gerólíku ljósi. 91 00:08:10,250 --> 00:08:14,010 Þetta er Dr. J sem kveður fyrir hönd ESOcast. 92 00:08:14,010 --> 00:08:17,390 Fylgstu með nýjum stjarnfræðilegum ævintýrum í næsta þætti. 93 00:08:20,000 --> 00:08:21,290 ESOcast er framleitt af ESO 94 00:08:21,290 --> 00:08:23,470 Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli. 95 00:08:23,470 --> 00:08:25,290 ESO, Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli 96 00:08:25,290 --> 00:08:27,470 eru fremstu fjölþjóðlegu stjarnvísindasamtök heims 97 00:08:27,470 --> 00:08:30,000 sem hannar, smíðar og starfrækir öflugustu stjörnustöðvar veraldar. 98 00:08:32,000 --> 00:08:39,000 Handrit: ESO; Þýðing: Sævar Helgi Bragason 99 00:08:51,530 --> 00:08:54,330 Nú þegar þú hefur séð það nýjasta frá ESO 100 00:08:56,260 --> 00:08:59,730 skaltu hverfa út í geiminn með Hubble. 101 00:09:02,400 --> 00:09:04,730 Í Hubblecast er fjallað um nýjustu uppgötvanir 102 00:09:04,730 --> 00:09:08,430 frægasta geimsjónauka í heiminum 103 00:09:11,020 --> 00:09:14,420 Hubble geimsjónauka NASA og ESA.