1
00:00:02,000 --> 00:00:04,090
Bu bir ESOcast video yayınıdır!

2
00:00:04,090 --> 00:00:07,760
En son teknoloji ürünü bilim ve hayatın perde arkasında yer alan ESO,

3
00:00:07,760 --> 00:00:10,270
Avrupa Güney Gözlemevi,

4
00:00:10,270 --> 00:00:18,010
Evrenin sınırlarını ev sahibimiz Dr J, yani Dr Joe Liske ile keşfe çıkacağız.

5
00:00:20,270 --> 00:00:23,300
Merhaba, ve ESOcast'in bu özel bölümüne hoş geldiniz.

6
00:00:23,500 --> 00:00:27,950
Ekim 2012'de ESO'nun kuruluşunun 50. yıldönümüne girerken

7
00:00:27,950 --> 00:00:30,600
sekiz önemli keşfin

8
00:00:30,600 --> 00:00:35,580
güney gökyüzünde ESO'nun ilk 50 yılında nasıl başarıldığını gösterecegiz.

9
00:00:39,260 --> 00:00:44,850
Işığı Yakalamak

10
00:00:50,500 --> 00:00:52,330
Yarım yüzyıldır

11
00:00:52,330 --> 00:00:57,480
Avrupa Güney Gözlemevi evrenin ihtişamını sergiledi.

12
00:01:04,230 --> 00:01:06,320
Yıldızların ışığı bir nevi Dünyamıza yağar.

13
00:01:08,370 --> 00:01:11,050
Dev teleskoplarla kozmik fotonları yakalayarak,

14
00:01:11,050 --> 00:01:14,920
en son teknoloji kamera ve tayfölçerlere gönderirler.

15
00:01:18,070 --> 00:01:22,790
Bugünün astronomi görüntüleri 1960'larda gördüklerimizden çok farklıdır.

16
00:01:24,000 --> 00:01:27,110
ESO'nun başladığı zamanlar olan 1962 yılında,

17
00:01:27,110 --> 00:01:31,090
gökbilimciler büyük cam fotoğraf plakaları kullanırdı.

18
00:01:32,530 --> 00:01:36,710
İşlemek için çok hassas ve kesin değildi.

19
00:01:41,550 --> 00:01:45,200
Günümüzün elektronik dedektörlerinin meydana getirdiği farka bakın!

20
00:01:46,000 --> 00:01:48,480
Neredeyse gelen her fotunu yakalıyorlar.

21
00:01:49,000 --> 00:01:51,980
Görüntüler anında oluşturulabiliyor.

22
00:01:51,980 --> 00:01:53,920
Ve en önemlisi de,

23
00:01:53,920 --> 00:01:57,900
bilgisayar programlarıyla işlenip analiz edilebiliyor.

24
00:01:59,000 --> 00:02:02,670
Astronomi gerçekten dijital bir bilim haline gelmiştir.

25
00:02:09,530 --> 00:02:11,770
ESO teleskopları dünyanın en büyük

26
00:02:11,770 --> 00:02:14,440
ve en hassas dedektörlerini kullanır.

27
00:02:14,440 --> 00:02:21,440
VISTA kamerasının toplam 67 milyon piksel olmak üzere, 16 tane dedektörü vardır.

28
00:02:24,020 --> 00:02:28,790
Bu devasa enstrüman kozmik toz bulutları arasından gelen kırmızıötesi ışığı yakalar,

29
00:02:28,790 --> 00:02:30,120
yeni doğan yıldızlar

30
00:02:30,120 --> 00:02:33,190
ve uzak gökadalar.

31
00:02:40,510 --> 00:02:46,180
Sıvı helyum, dedektörleri  -269 derece sıcaklıkta tutar.

32
00:02:46,180 --> 00:02:49,930
VISTA, güney gökyüzünün envanterini çıkarır

33
00:02:49,930 --> 00:02:53,650
bilinmeyen bir kıtayı tarayan bir kaşif gibi.

34
00:02:56,460 --> 00:02:59,890
VLT Tarama Teleskobu, başka bir keşif makinesi,

35
00:02:59,890 --> 00:03:02,630
ama bu görünür dalga boylarında çalışır.

36
00:03:09,000 --> 00:03:12,650
OmegaCAM olarak adlandırılan kamerası, hatta daha büyüktür.

37
00:03:12,650 --> 00:03:18,220
32 CCD'si ile mükemmel görüntüler sunar

38
00:03:18,220 --> 00:03:23,080
hatta akıl almaz derecede 268 milyon piksel ile!

39
00:03:25,850 --> 00:03:28,910
Görüş alanı bir derece kare

40
00:03:28,910 --> 00:03:31,960
- yani dolunaydan dört kez kadar daha büyük.

41
00:03:34,650 --> 00:03:39,200
OmegaCAM her gece elli gigabayt veri üretir.

42
00:03:40,000 --> 00:03:43,510
Ve bunlar gerçekten harika gigabaytlardır.

43
00:03:46,660 --> 00:03:49,790
VISTA ve VST gibi tarama teleskopları

44
00:03:49,790 --> 00:03:53,880
ayrıca gökyüzündeki nadir ve ilginç nesneleri de ararlar.

45
00:03:54,480 --> 00:03:57,830
Astronomlar daha sonra VLT'nin eşsiz gücünü kullanarak

46
00:03:57,830 --> 00:04:01,470
bu nesneleri en ince detaylarına kadar çalışabilirler. 

47
00:04:04,270 --> 00:04:06,360
VLT'nin dört teleskobundan herbiri

48
00:04:06,360 --> 00:04:08,780
kendine özgü eşsiz enstrümanlara sahip olduğu gibi

49
00:04:08,780 --> 00:04:11,780
kendilerine özgü farklı güçlü olduğu alanları da vardır.

50
00:04:12,980 --> 00:04:20,290
Bu araçlar olmadan, ESO'nun gökyüzüne bakan dev gözü herhalde kör olmuş olurdu.

51
00:04:21,329 --> 00:04:27,910
Onların ISAAC, FLAMES, HAWK-I ve SINFONI gibi hayali isimleri var.

52
00:04:28,860 --> 00:04:33,330
Dev yüksek teknoloji ürünü makineler, her biri küçük bir otomobil büyüklüğünde.

53
00:04:35,000 --> 00:04:36,500
Bunların amacı:

54
00:04:36,500 --> 00:04:41,850
kozmik fotonları kayıt altına alıp ve gelen her bitlik bilgiyi işlemek.

55
00:04:44,000 --> 00:04:48,610
Aslında bütün enstrümanlar eşsizdir, ama bazıları biraz daha özeldir.

56
00:04:48,610 --> 00:04:55,350
Örneğin, burada NACO ve SINFONI, VLT'nin uyarlamalı optik sistemini kullanıyor.

57
00:04:58,500 --> 00:05:01,430
Lazerler yapay yıldızlar üreterek

58
00:05:01,430 --> 00:05:05,200
astronomlara atmosferik kaynaklı bulanıklığı düzeltmek için yardım ediyor.

59
00:05:11,830 --> 00:05:16,230
NACO'nun çektiği görüntüler sanki uzaydan çekilmiş gibi keskindir.

60
00:05:19,000 --> 00:05:24,700
Ve sonra MIDI, ve AMBER. İki girişimölçer enstümanlar.

61
00:05:25,500 --> 00:05:30,310
Burada iki veya daha fazla teleskoptan gelen ışık dalgaları birleştirilerek

62
00:05:30,310 --> 00:05:33,860
sanki tek bir dev ayna tarafından görüntülenmiş gibi oluyor.

63
00:05:36,500 --> 00:05:37,500
Sonuç:

64
00:05:38,260 --> 00:05:40,390
hayal edebileceğiniz en keskin görüntü.

65
00:05:44,500 --> 00:05:47,370
Ama astronomi sadece görüntü almaktan ibaret değil.

66
00:05:47,370 --> 00:05:49,060
Eğer, detayların peşindeyseniz

67
00:05:49,060 --> 00:05:53,270
o zaman yıldız ışığını ayırıp, yapısını araştırabilirsiniz.

68
00:05:56,320 --> 00:06:00,030
Tayfbilimi (spektroskopi) astronominin en güçlü araçlarından biridir.

69
00:06:05,820 --> 00:06:09,760
Şaşırmamak gerekir ki ESO, dünyanın en gelişmiş tayfçekerleri üretir

70
00:06:09,760 --> 00:06:12,220
örneğin, X-Shooter.

71
00:06:13,400 --> 00:06:18,410
Görüntüler daha çok güzellik gösterir, ama tayflar daha fazla bilgi ortaya çıkarır.

72
00:06:22,250 --> 00:06:23,500
Kompozisyonları.

73
00:06:24,500 --> 00:06:25,760
Hareketleri.

74
00:06:26,750 --> 00:06:28,040
Yaşları.

75
00:06:34,250 --> 00:06:38,990
Uzak yıldızların etrafında dolanan ötegezegenlerin atmosferleri.

76
00:06:42,530 --> 00:06:46,870
Veya gözlemlenebilir evrenin kenarlarında doğan yeni bir gökada.

77
00:06:50,330 --> 00:06:55,510
Tayfbilimi olmadan, sadece güzel bir manzaraya bakan kaşifler gibi olacaktık.

78
00:06:55,510 --> 00:06:56,960
Ancak tayfbilimi ile,

79
00:06:56,960 --> 00:07:02,550
sanki bir bölgenin topografyası, jeolojisi, evrimi ve kompozisyonu hakkında bilgi ediniyoruz.

80
00:07:12,240 --> 00:07:14,060
Ve bir şey daha var.

81
00:07:18,040 --> 00:07:22,910
Dingin güzelliğine rağmen, Evren şiddetli bir yerdir.

82
00:07:24,990 --> 00:07:26,680
Geceleri bazı şeyler birbirine çarpar,

83
00:07:26,680 --> 00:07:30,660
ve astronomlar bu olan her olayı yakalamak isterler.

84
00:07:34,000 --> 00:07:39,280
Büyük kütleli yıldızlar, titanic gibi süpernova patlamalarıyla hayatlarını sona erdirirler.

85
00:07:45,560 --> 00:07:48,450
Bazı kozmik patlamalar o kadar güçlüdür ki;

86
00:07:48,450 --> 00:07:51,620
kendi bulunduğu galaksinin parlaklığını bile gölgede bırakarak,

87
00:07:51,620 --> 00:07:57,300
galaksilerarası ortama görünmeyen, yüksek enerjili gama ışınları yayınlarlar.

88
00:07:59,300 --> 00:08:04,960
Küçük robotik teleskoplar da uydulardan gelen otomatik uyarıları alırlar.

89
00:08:04,960 --> 00:08:11,990
Ve saniyeler içinde, bu patlamaların olduğu bölgeye yönlendirilerek çalışmaya başlarlar.

90
00:08:13,160 --> 00:08:16,660
Diğer roboskoplar (robot teleskoplar), daha az dramatik olaylara odaklanırlar,

91
00:08:16,660 --> 00:08:21,490
yani yıldızlarının önünden geçen uzak gezegenler gibi.

92
00:08:24,240 --> 00:08:27,150
Evren bir nevi sabit bir durumdadır.

93
00:08:27,150 --> 00:08:30,670
ESO evrendeki tek bir kalp atışını bile kaçırmamaya çalışır.

94
00:08:33,000 --> 00:08:36,880
Kozmoloji evreni bir bütün olarak çalışmaktır.

95
00:08:36,880 --> 00:08:41,090
Onun yapısı, evrimi ve kökeni.

96
00:08:45,000 --> 00:08:49,800
Burada, mümkün olduğunca en çok ışığı yakalamak en önemli unsurdur.

97
00:08:49,800 --> 00:08:55,860
Bu gökadalar o kadar uzaktırlar ki, ışıklarının sadece çok az bir kısmı Dünya'ya ulaşır.

98
00:08:58,000 --> 00:09:01,490
Ancak bu fotonlar kozmik geçmişe yönelik ipuçları tutarlar.

99
00:09:03,300 --> 00:09:05,750
Onlar milyarlarca yıldır seyahat ederek geldiler.

100
00:09:05,750 --> 00:09:09,450
Onlar evrenin ilk zamanlarına dair olan resmi çizmemizi sağlarlar.

101
00:09:10,000 --> 00:09:15,130
Bu nedenle büyük teleskoplar ve hassas dedektörlere sahip olmak çok önemlidir.

102
00:09:15,930 --> 00:09:18,050
Son elli yılda,

103
00:09:18,050 --> 00:09:22,500
ESO teleskopları ile evrenin en uzak gökadalarını ve kuazarlarını

104
00:09:22,500 --> 00:09:24,560
gözleyebildik.

105
00:09:28,000 --> 00:09:31,960
Hatta, karanlık maddenin dağılımı ortaya çıkarmak için bile yardımcı oldu

106
00:09:31,960 --> 00:09:34,950
ve doğası hala bir bilinmeyen bir sır.

107
00:09:41,560 --> 00:09:47,770
Gelecek elli yılın ne getireceğini kim bilebilir?

108
00:09:50,250 --> 00:09:54,550
Ben Dr J., bu özel ESOcast yayınımızı bitirirken

109
00:09:54,550 --> 00:09:57,740
Bir dahaki sefere yine başka bir kozmik macera için bize katılın.

110
00:10:00,320 --> 00:10:01,820
ESOcast ESO, Avrupa Güney Gözlemevi tarafından yayınlanmaktadır.

111
00:10:01,820 --> 00:10:03,190
Avrupa Güney Gözlemevi.

112
00:10:04,000 --> 00:10:05,540
ESO, Avrupa Güney Gözlemevi,

113
00:10:05,540 --> 00:10:07,020
astronomi alanındaki seçkin hükümetlerarası bilim ve teknoloji organizasyonu olarak

114
00:10:07,020 --> 00:10:09,000
hem yer hem de uzay tabanlı gözlemevleri ile, ESO dünyadaki en üretken gözlemevidir.

115
00:10:12,890 --> 00:10:17,680
Transkripsiyon: ESO; Çeviri: Umut Yıldız (Leiden Gözlemevi, ESON Türkiye Ekibi)