1 00:00:01,520 --> 00:00:06,520 Horft til himins 2 00:00:08,520 --> 00:00:15,520 Fyrir 167.000 árum sprakk stjarna í lítilli vetrarbraut sem hringsólar um vetrarbrautina okkar. 3 00:00:18,520 --> 00:00:21,020 Á þeim tíma þegar stjarnan fjarlæga sprakk 4 00:00:21,020 --> 00:00:24,520 hafði maðurinn nýtekið sín fyrstu skref á sléttunni í Afríku. 5 00:00:27,520 --> 00:00:30,520 Enginn hefði getað tekið eftir flugeldasýningunni í geimnum 6 00:00:30,520 --> 00:00:35,520 því ljósgeislarnir voru nýlagðir af stað í langferð sína til jarðar. 7 00:00:37,520 --> 00:00:42,020 Þegar ljós sprengistjörnunnar hafði lagt að baki 98% af ferðalagi sínu 8 00:00:42,020 --> 00:00:47,020 voru grískir heimspekingar nýbyrjaðir að velta fyrir sér eðli alheimsins. 9 00:00:49,520 --> 00:00:51,520 Skömmu áður en ljósið náði til jarðar 10 00:00:51,520 --> 00:00:56,520 beindi Galíleó Galílei sínum fyrsta frumstæða sjónauka til himins. 11 00:01:00,520 --> 00:01:03,520 En þann 24. febrúar árið 1987 12 00:01:03,520 --> 00:01:08,020 þegar ljóseindum sprengingarinnar rigndi loks yfir reikistjörnuna okkar 13 00:01:08,020 --> 00:01:12,520 voru stjörnufræðingar tilbúnir að rannsaka sprengistjörnuna í smáatriðum. 14 00:01:14,520 --> 00:01:16,520 Sprengistjarnan 1987A 15 00:01:17,290 --> 00:01:18,980 blossaði upp á suðurhimninum — 16 00:01:18,980 --> 00:01:21,960 og sást því ekki frá Evrópu eða Bandarikjunum. 17 00:01:22,520 --> 00:01:26,520 Á þessum tíma hafði ESO smíðað sína fyrstu stóru sjónauka í Chile 18 00:01:26,520 --> 00:01:30,520 sem veitti stjörnufræðingum sæti í fremstu röð til að fylgjast með sjónarspilinu. 19 00:01:33,520 --> 00:01:36,020 Sjónaukinn er vitaskuld mikilvægasta tækið 20 00:01:36,020 --> 00:01:40,520 sem gerir okkur kleift að ráða fram úr leyndardómum alheimsins. 21 00:01:41,520 --> 00:01:45,520 Sjónaukar safna miklu meira ljósi en mannsaugað 22 00:01:45,520 --> 00:01:50,520 og sýna því daufari stjörnur og leyfa okkur að skyggnast dýpra út í geiminn. 23 00:01:52,520 --> 00:01:56,520 Þeir sýna líka fínni smáatriði, rétt eins og stækkunargler. 24 00:01:58,520 --> 00:02:02,520 Og er þeir eru búnir næmum myndavélum og litrófsritum 25 00:02:02,520 --> 00:02:07,520 veita þeir okkur miklar upplýsingar um reikistjörnur, stjörnur og vetrarbrautir. 26 00:02:14,520 --> 00:02:18,520 Fyrstu sjónaukar ESO á La Silla voru af ýmsum stærðum og gerðumi. 27 00:02:18,520 --> 00:02:21,520 Allt frá litlum þjóðarsjónaukum 28 00:02:21,520 --> 00:02:24,520 upp í stórar ljósmyndavélar og gleiðlinsur. 29 00:02:34,520 --> 00:02:38,520 2,2 metra sjónaukinn, sem nú er næstum 30 ára gamall, 30 00:02:39,520 --> 00:02:42,520 tekur enn glæsilegar myndir af alheiminum. 31 00:03:23,520 --> 00:03:25,520 Á hæsta tindi La Silla fjalls 32 00:03:25,520 --> 00:03:31,520 er að finna mesta afrek fyrstu starfsára ESO — 3,6 metra sjónaukann. 33 00:03:31,520 --> 00:03:36,520 Hann er 35 ára gamall en hefur öðlaðst nýtt líf í leit að fjarreikistjörnum. 34 00:03:38,520 --> 00:03:43,020 Sænskir stjörnufræðingar byggðu sömuleiðis 15 metra breitt loftnet 35 00:03:43,020 --> 00:03:47,520 til að rannsaka örbylgjur frá köldum geimskýjum. 36 00:03:48,520 --> 00:03:53,520 Saman hafa þessir sjónaukar hjálpað til við að afhjúpa alheiminn sem við búum í. 37 00:04:07,520 --> 00:04:11,520 Jörðin er aðeins ein af átta reikistjörnum í sólkerfinu. 38 00:04:17,520 --> 00:04:19,520 Frá hinum örsmáa Merkúríusi til risans Júpíters 39 00:04:19,520 --> 00:04:26,020 eru þessir berg- og gashnettir leifar frá myndun sólarinnar. 40 00:04:31,520 --> 00:04:36,520 Sólin er að sama skapi meðalstjarna í Vetrarbrautinni. 41 00:04:37,520 --> 00:04:42,520 Ein lítil ljóstýra innan um hundruð milljarða sambærilegra stjarna 42 00:04:42,520 --> 00:04:47,520 en líka útþanda rauða risa, samþjappaða hvíta dverga 43 00:04:47,520 --> 00:04:50,520 og nifteindastjörnur sem snúast geysihratt. 44 00:04:51,520 --> 00:04:56,520 Þyrilarmar Vetrarbrautarinnar eru stráðir glóandi geimþokum 45 00:04:56,520 --> 00:04:59,520 sem geta af sér bjartar þyrpingar nýfæddra stjarna 46 00:04:59,520 --> 00:05:04,520 á meðan svermur aldraðra kúluþyrpinga umlykur vetrarbrautina okkar. 47 00:05:09,520 --> 00:05:14,020 Og vetrarbrautin okkar er aðeins ein af óteljandi vetrarbrautum í hinum stóra alheimi 48 00:05:14,020 --> 00:05:19,520 sem hefur þanist út frá Miklahvelli í næstum fjórtán milljarða ára. 49 00:05:27,520 --> 00:05:32,520 Síðustu fimmtíu ár hefur ESO hjálpað til við að afhjúpa stöðu okkar í alheiminum. 50 00:05:32,520 --> 00:05:36,520 Og með því að horfa til himins höfum við líka áttað okkur á eigin uppruna. 51 00:05:37,020 --> 00:05:43,020 Við erum hluti af stórri alheimssögu. Án stjarna, værum við ekki hér. 52 00:05:46,520 --> 00:05:50,520 Í upphafi innihélt alheimurinn aðeins vetni og helíum, tvö léttustu frumefnin. 53 00:05:51,520 --> 00:05:56,520 En stjörnurnar eru kjarnaofnar sem umbreyta léttu frumefnunum í þyngri. 54 00:05:58,520 --> 00:06:02,520 Og sprengistjarna eins og 1987A 55 00:06:02,520 --> 00:06:06,520 sáir afurðum sínum um alheiminn. 56 00:06:09,520 --> 00:06:13,520 Þegar sólkerfið myndaðist fyrir um 4,6 milljörðum ára 57 00:06:13,520 --> 00:06:17,520 innihélt það þessi þungu frumefni í litlu magni. 58 00:06:17,520 --> 00:06:22,520 Málma og silíköt en líka kolefni og súrefni. 59 00:06:23,520 --> 00:06:28,520 Kolefnið í vöðvunum, járnið í blóðinu og kalsíumið í beinum okkar, 60 00:06:28,520 --> 00:06:31,520 urðu til í fyrri kynslóðum stjarna. 61 00:06:31,520 --> 00:06:35,520 Við erum bókstaflega himnesk. 62 00:06:36,520 --> 00:06:39,520 En ný svör leiða alltaf til nýrra spurninga. 63 00:06:39,520 --> 00:06:43,520 Því meira sem við lærum, því dýpri verða leyndardómarnir. 64 00:06:45,520 --> 00:06:49,520 Hver eru uppruni og örlög vetrarbrauta? 65 00:06:53,520 --> 00:06:58,520 Eru önnur sólkerfi þarna út og gæti líf þrifist á öðrum hnöttum? 66 00:07:05,520 --> 00:07:11,520 Hvað leynist djúpt í iðrum Vetrarbrautarinnar? 67 00:07:22,520 --> 00:07:26,520 Stjörnufræðingar þurftu augljóslega miklu öflugri sjónauka. 68 00:07:26,520 --> 00:07:29,520 Og ESO veitti þeim ný og byltingarkennd tæki.