Kids

eso1421nl-be — Onderzoekspersbericht

VLT lost stoffig raadsel op

Nieuwe waarnemingen laten zien hoe het sterrenstof rond een supernova ontstaat

9 juli 2014

Het is een team van astronomen gelukt om de vorming van stof in de nasleep van een supernova-explosie realtime te volgen. Voor het eerst hebben zij aangetoond dat de korreltjes van deze kosmische stoffabrieken in twee stadia worden geproduceerd – kort na de explosie, maar ook in de jaren daarna. De astronomen gebruikten ESO’s Very Large Telescope (VLT) in het noorden van Chili om het licht van de geleidelijk uitdovende supernova SN2010jl te analyseren. De nieuwe resultaten worden op 9 juli 2014 online gepubliceerd in het tijdschrift Nature.

De oorsprong van kosmisch stof in sterrenstelsels is nog steeds een mysterie [1]. Astronomen weten dat supernova's wellicht de belangrijkste bron van stof zijn – vooral in het vroege heelal. Maar het is nog onduidelijk hoe en waar de stofdeeltjes zijn gecondenseerd en gegroeid. Ook is onduidelijk hoe ze de wrede omstandigheden in stervormende sterrenstelsels hebben kunnen doorstaan. Dankzij waarnemingen met de VLT van de ESO-sterrenwacht op Paranal, in het noorden van Chili, is nu voor het eerst een tipje van de sluier opgelicht.

Een internationaal team heeft de X-shooter spectrograaf gebruikt om een supernova – bekend als SN2010jl – in de maanden na de explosie negen keer en 2,5 jaar na de explosie nog een tiende keer waar te nemen, zowel op zichtbare als nabij-infrarode golflengten [2]. Deze ongewoon heldere supernova – de ontploffing van een zware ster – vond plaats in het kleine sterrenstelsel UGC 5189A.

 ‘Door de gegevens van de negen vroege waarnemingsreeksen met elkaar te combineren, waren we in staat om de eerste directe metingen te doen van hoe het stof rond een supernova de verschillende kleuren licht absorbeert,’ zegt hoofdauteur Christa Gall van de Aarhus Universiteit in Denemarken. ‘Hierdoor kwamen we meer te weten over het stof dan ooit tevoren.

 Het team heeft ontdekt dat de stofvorming kort na de explosie begint en lang doorgaat. De nieuwe metingen laten ook zien hoe groot de stofdeeltjes zijn en waar ze uit bestaan. Deze ontdekkingen gaan verder dan recente resultaten verkregen met de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), die als eerste ontdekte dat de restanten van de befaamde recente supernova 1987A (SN 1987A; eso1401) boordevol pas gevormd stof zitten.

 Gebleken is dat zich in het dichte materiaal rond de ster heel snel stofdeeltjes van meer dan een duizendste millimeter hebben gevormd. Naar menselijke maatstaven is dat heel klein, maar voor kosmisch stof verrassend groot. Een van de belangrijkste onbeantwoorde vragen van het ALMA-artikel was hoe stofdeeltjes de verwoestende omstandigheden in het restant van een supernova kunnen overleven. Dat weten we nu: hun grote omvang maakt de deeltjes bestand tegen invloeden van buitenaf.

 ‘Onze detectie van grote deeltjes kort na de supernova-explosie betekent dat er een snelle en efficiënte manier moet zijn om deze produceren,’ zegt mede-auteur Jens Hjorth van het Niels Bohr Instituut van de Universiteit van Kopenhagen, Denemarken. ‘We weten werkelijk niet precies hoe dit gebeurt.’

 Maar de astronomen denken wel te te weten wáár het nieuwe stof moet zijn ontstaan: in het materiaal dat de ster de ruimte in blies vóórdat hij explodeerde. Terwijl de schokgolf van de supernova zich naar buiten toe uitbreidde, veroorzaakte hij een koele, dichte schil van gas – precies het soort omgeving waar stofdeeltjes kunnen ontstaan en groeien.

 De resultaten van de waarnemingen wijzen erop dat in een tweede stadium – enkele honderden dagen later – een versneld stofvormingsproces optreedt waar het door de supernova uitgestoten materiaal bij betrokken is. Als de stofproductie in SN2010jl in het huidige tempo doorgaat, zal 25 jaar na de explosie ongeveer een halve zonsmassa aan stof zijn geproduceerd, vergelijkbaar met de hoeveelheid stof die bij supernova’s zoals SN 1987A is waargenomen.

 ‘Astronomen hadden al geconstateerd dat de restanten van supernova-explosies veel stof bevatten. Maar de hoeveelheden stof die daadwerkelijk bij de explosies waren gevormd leken gering te zijn. Deze opmerkelijke nieuwe waarnemingen verklaren hoe deze schijnbare tegenstrijdigheid kan worden opgelost,’ besluit Christa Gall.

Noten

[1] Kosmisch stof bestaat uit silicium- en amorfe koolstofdeeltjes – mineralen die ook op aarde veel voorkomen. Het roet van een kaars lijkt veel op kosmisch stof, maar deze aardse roetdeeltjes zijn wel minstens tien keer zo groot als het kosmische equivalent.  

[2] Het licht van deze supernova werd in 2010 voor het eerst waargenomen – vandaar de aanduiding SN 2010jl. Het betreft een supernova van Type IIn. Supernova’s van Type II zijn het gevolg van de hevige explosie van een ster die minstens acht keer zoveel massa heeft als onze zon. De ‘n’ achter Type II staat voor ‘narrow’ en verwijst naar de smalle waterstoflijnen die in de spectra van deze supernova-onderklasse te zien zijn. Deze lijnen zijn het gevolg van de interactie tussen het materiaal dat door de supernova is uitgestoten en het materiaal dat al in de omgeving van de ster aanwezig was.

Meer informatie

De resultaten van dit onderzoek zijn te vinden in het artikel ‘Rapid formation of large dust grains in the luminous supernova SN 2010jl’, door C. Gall et al., dat op 9 juli 2014 online in het tijdschrift Nature verschijnt.

Het onderzoeksteam bestaat uit Christa Gall (Instituut voor Natuur- en Sterrenkunde, Aarhus Universiteit Denemarken; Dark Cosmology Centre, Niels Bohr Instituut, Universiteit van Kopenhagen, Denemarken; Observational Cosmology Lab, NASA Goddard Space Flight Center, VS), Jens Hjorth (Dark Cosmology Centre, Niels Bohr Instituut, Universiteit van Kopenhagen, Denemarken), Darach Watson (Dark Cosmology Centre, Niels Bohr Instituut, Universiteit van Kopenhagen, Denemarken), Eli Dwek (Observational Cosmology Lab, NASA Goddard Space Flight Center, VS), Justyn R. Maund (Astrophysics Research Centre School of Mathematics and Physics Queen’s University Belfast, VK; Dark Cosmology Centre, Niels Bohr Instituut, Universiteit van Kopenhagen, Denemarken; Department of Physics and Astronomy, Universiteit van Sheffield, VK), Ori Fox (Department of Astronomy, University of California, Berkeley, VS), Giorgos Leloudas (Oskar Klein Centrum, Instituut voor Natuurkunde, Stockholm Universiteit, Zweden; Dark Cosmology Centre, Niels Bohr Instituut, Universiteit van Kopenhagen, Denemarken), Daniele Malesani (Dark Cosmology Centre, Niels Bohr Instituut, Universiteit van Kopenhagen, Denemarken) en Avril C. Day-Jones (Instituut voor Sterrenkunde, Universiteit van Chili).

ESO is de belangrijkste intergouvernementele astronomische organisatie in Europa en de meest productieve sterrenwacht ter wereld. Zij wordt ondersteund door vijftien landen: België, Brazilië, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Italië, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Spanje, Tsjechië, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Zwitserland. ESO voert een ambitieus programma uit, gericht op het ontwerpen, bouwen en beheren van grote sterrenwachten die astronomen in staat stellen om belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen te doen. Ook speelt ESO een leidende rol bij het bevorderen en organiseren van samenwerking op astronomisch gebied. ESO beheert drie waarnemingslocaties van wereldklasse in Chili: La Silla, Paranal en Chajnantor. Op Paranal staan ESO’s Very Large Telescope (VLT), de meest geavanceerde optische sterrenwacht ter wereld, en twee surveytelescopen: VISTA werkt in het infrarood en is de grootste surveytelescoop ter wereld en de VLT Survey Telescope is de grootste telescoop die uitsluitend is ontworpen om de hemel in zichtbaar licht in kaart te brengen. ESO is ook de Europese partner van de revolutionaire telescoop ALMA, het grootste astronomische project van dit moment. Daarnaast bereidt ESO momenteel de bouw voor van de 39-meter Europese Extremely Large optical/near-infrared Telescope (E-ELT), die ‘het grootste oog op de hemel’ ter wereld zal worden.

Links

    •       Onderzoeksartikel

    •       ALMA ontdekt stoffabriek in supernova

    •       Meer over X-Shooter

    •       Meer over de VLT

Contact

Christa Gall
Aarhus University
Denmark
Mob: +45 53 66 20 18
E-mail: cgall@phys.au.dk

Jens Hjorth
Dark Cosmology Centre, Niels Bohr Institute, University of Copenhagen
Copenhagen, Denmark
E-mail: jens@dark-cosmology.dk

Richard Hook
ESO education and Public Outreach Department
Garching bei München, Germany

Tel: +49 89 3200 6655
E-mail: rhook@eso.org

Dit is een vertaling van ESO-persbericht eso1421.

Over dit bericht

Persberichten nr.:eso1421nl-be
Type:• Milky Way : Star : Evolutionary Stage : Supernova
Facility:Very Large Telescope
Science data:2014Natur.511..326G

Afbeeldingen

Artist’s impression van stofvorming rond een supernova-explosie
Artist’s impression van stofvorming rond een supernova-explosie
Het dwergstelsel UGC 5189A, locatie van de supernova SN 2010jl
Het dwergstelsel UGC 5189A, locatie van de supernova SN 2010jl
Het dwergstelsel UGC 5189A, locatie van de supernova SN 2010jl (met tekst)
Het dwergstelsel UGC 5189A, locatie van de supernova SN 2010jl (met tekst)

Bekijk ook