Á þessari djúpmynd, sem tekin var með Wide Field Imager (WFI) myndavélinni á 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum í La Silla stjörnustöðinni í Chile, sjást fjarlægar stjörnur og vetrarbrautir.

Myndin er hluti af COMBO-17 verkefninu (Classifying Objects by Medium-Band Observations in 17 filters) en í því hafa myndir verið teknar af litlum svæðum á himninum í gegnum 17 mismunandi ljóssíur. Heildarflatarmál þess svæðis sem hver COMBO-17 mynd þekur er álíka stórt og fullt tungl en á myndunum hafa fundist ótal fjarlæg fyrirbæri. Það sýnir glöggt hve margt á enn eftir að uppgötvast á himinhvolfinu.

Myndin er af svæði sem einnig var til skoðunar í FORS Deep Field (FDF) verkefninu en í því voru ýmis svæði á himninum könnuð í smáatriðum með FORS2 litrófsritanum á Very Large Telescope ESO í Paranal stjörnustöðinni í Chile. Mun fleiri ljóssíur voru notaðar í myndir WFI en mælingar FDF, auk þess sem stærri svæði á himninum voru rannsökuð, svo útkoman er mynd eins og sú sem hér sést.

Þessar litlu svipmyndir af alheiminum hafa leitt í ljós tugþúsundir stjarna, vetrarbrauta og dulstirna sem áður voru okkur hulin. Myndirnar hafa verið notuð til að rannsaka þyngdarlinsuhrif og dreifingu hulduefnis í vetrarbrautum og þyrpingum.

Tenglar

• COMBO-17 verkefnip hjá Max-Planck-Institut für Astronomie í Heidelberg

Á þessari nýju mynd VISTA sjónauka ESO sést nýfundinn brúnn dvergur, VVV BD001, sem er að finna í átt að miðju Vetrarbrautarinnar. Hann er fyrsti brúni dvergurinn sem finnst í nágrenni okkar í geimnum í VVV verkefninu. VVV BD001 er í rétt 55 ljósára fjarlægð frá okkur og sést í miðju þessarar þysjanlegu myndar.

Brúnir dvergar eru stjörnur sem urðu aldrei að stjörnum eins og sólin okkar. Þeir eru oft kallaðir „misheppnaðar stjörnur“ en eru stærri en reikistjarnan Júpíter en minni en venjulegar stjörnur.

Tvennt er óvenjulegt við þennan brúna dverg. Í fyrsta lagi er hann sá fyrsti sem finnst í átt að miðju Vetrarbrautarinnar, á einu þéttasta svæði himinsins. Í öðru lagi tilheyrir hann óvenjulegum hópi stjarna sem kallast „óvenju bláir brúnir dvergar“ — ekki er vitað hvers vegna þeir eru blárri en þeir ættu að vera.

Brúnir dvergar verða til á sama hátt og stjörnur en hafa ekki nægan massa til að hefja vetnisbruna og verða venjulegar stjörnur. Af þeim sökum eru þeir miklu kaldari og gefa frá sér mun minni birtu svo erfiðara er að finna þá. Stjörnufræðingar leita venjulega að þessum fyrirbærum með nær- og mið-innrauðum myndavélum og sérstökum sjónaukum sem eru næmir fyrir þessum köldu stjörnum. Venjulega forðast menn þó að leita að þeim í stjörnuskara, á þéttum svæðum eins og miðsvæðum Vetrarbrautarinnar.

VISTA (Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy) er stærsti kortlagningarsjónauki heims og er staðsettur í Paranal stjörnustöð ESO í Chile. Sjónaukinn er notaður í sex mismunandi verkefni sem ganga út að kortleggja himinhvolfinu en VVV (VISTA Variables in the Via Lactea) verkefnið er hugsað til að skrásetja um milljað fyrirbæra við miðsvæði Vetrarbrautarinnar. VVV BD8001 fannst fyrir tilviljun í þessu verkefni.

Vísindamenn hafa einnig notað VVV skrárnar til að útbúa þrívítt kort af miðbungu Vetrarbrautarinnar (eso1339). Gögnin hafa líka verið notuð til að setja saman gríðarstóra 108.200 sinnum 81.500 pixla litmynd með nærri níu milljarða pixla (eso1242), eina stærstu stjörnuljósmynd sem tekin hefur verið.

Tenglar

• VVV verkefnið (VISTA Variables in the Via Lactea)

Þessa glæsilegu loftmynd af Cerro Armazones tók Gerhard Hüdepohl, enn af ljósmyndurum ESO. Á þessu augnabliki raðaðist allt fullkomlega upp fyrir ljósmyndarann: Fullkomið augnablik.

Hüdepohl starfar sem rafmagnsverkfræðingur hjá Very Large Telescope (VLT) Stjörnustöðvar Evrópulanda á suðurhveli á Cerro Paranal, öflugasta sjónauka heims fyrir sýnilegt ljós og flaggskip ESO. Hüdepohl tók þessa mynd þegar hann flaug frá Antofagasta til Santiago. Skömmu eftir að vélin tók á loft flaug hún yfir útsýnisflug yfir Cerro Armazones og hefði Hüdepohl ekki getað beðið um betri aðstæður. Á þessu augnabliki fangaði hann þetta óvenjulega sjónarhorn, hátt yfir stórkostlegu eyðimerkurlandslaginu.

Á myndinni sést Atacamaeyðimörkinni ótrúlega skýrt en þunnir hlykkjóttir vegslóðarnir standa út úr rykugu landslaginu. Þessi malarvegur liggur upp á tind Cerro Armazones. Um þessar mundir er þar rannsóknarbúnaður en innan tíðar verður tindurinn framtíðarheimili European Extremely Large Telescope (E-ELT), 40 metra breiðs sjónauka sem mun ekki aðeins svara spurningum í stjarnvísindum, heldur varpa fram nýjum og finna vonandi svör við þeim líka. 

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Í PESSTO verkefni ESO náðist þessi mynd af Messier 74, glæsilegri þyrilvetrarbraut með áberandi arma. Helsta viðfangsefni myndarinnar er bjarta stjarnan neðarlega vinstra megin. Hún birtist fyrst seint í júlímánuði 2013 og reyndist sprengistjarna af gerð II og fékk nafnið SN 2013ej.

Sprengistjörnur af gerð II verða til þegar kjarni massamikillar stjörnu hrynur saman undan eigin þyngdarkrafti við ævilok. Við hrunið verður mikil sprenging sem varpar efni langt út í geiminn. Sprengistjarnan getur orðið skærari en samanlögð birta allrar vetrarbrautarinnar sem hýsir hana og getur sést í vikur, jafnvel mánuði.

PESSTO (Public ESO Spectroscopic Survey for Transient Objects) verkefnið er hugsað til að rannsaka fyrirbæri sem birtast í stuttan tíma á næturhimninum, eins og sprengistjörnur. Verkefnið gerir það með hjálp fjölda tækja á NTT (New Technology Telescope) í La Silla stjörnustöð ESO í Chile. Þessi nýja mynd af SN 2013ej var tekin með NTT.

SN 2013ej er þriðja sprengistjarnan sem sést hefur í Messier 72 á þessari öld. Hinar tvær voru SN 2002ap og SN 2003gd. KAT hópurinn í Kaliforníu tilkynnti fyrstur um sprengistjörnuna þann 25. júlí 2013 en stjörnuáhugamaðurinn Christina Feliciano tók mynd af stjörnunni með SLOOH Space Camera nokkrum dögum eða klukkustundum áður en hún sprakk. Þessi nýja mynd af SN 2013ej var tekin með NTT í þessu verkefni.

Af fyrirbærum Messierskrárinnar er Messier 74, í stjörnumerkinu Fiskunum, eitt erfiðasta fyrirbærið fyrir stjörnuáhugamenn að sjá vegna lágrar yfirborðsbirtu. Reyndir stjörnuáhugamenn ættu að geta séð SN 2013ej næstu vikur sem daufa og dofnandi stjörnu.

Tenglar

• PESSTO (Public ESO Spectroscopic Survey of Transient Objects)

Á þessari mynd sem Very Large Telescope (VLT) ESO í Paranal stjörnustöðinni tók, sést lítill hluti af NGC 6357, þekkri ljómþoku í um 8.000 ljósára fjarlægð frá Jörðinni í stjörnumerkinu Sporðdrekanum. Rauði einkennislitur rafaðs vetnisgass er áberandi á myndinni.

Skýið er baðað sterkum útfjólubláum geislum — aðallega frá lausþyrpingunni Pismis 24 sem hýsir nokkrar massamiklar, ungar, bláar stjörnur — sem það svo geislar aftur frá sér sem sýnilegu ljósi með þennan rauðleita blæ.

Þyrping sjálf er fyrir utan sjónsvið myndarinnar en birtan frá henni lýsir upp skýið hægra megin við miðja mynd. Við sjáum geimþokuna í kring í nærmynd og alla þá ringulreið gass, ryks, nýfæddra og ófæddra stjarna sem þar ríkir.

Aragrúi stjarna prýðir næturhiminninn á þessari mynd sem stjörnufræðingurinn Håkon Dahle tók. Ljósmyndarinn sjálfur stendur fremst á myndinni, innan um skuggamyndir nokkurra hvolfþaka La Silla stjörnustöðvar ESO.

Margir stjörnufræðingar eru prýðisgóðir ljósmyndarar sem ætti ekki að koma á óvart. ESO hefur staðsett stjörnustöðvar sínar í Atacamaeyðimörkinni, á nokkrum af bestu stöðum Jarðar til að rannsaka himinhvolfið. Af sömu ástæðu eru þessir staðir með þeim bstu á Jörðinni til að ljósmynda næturhiminninn.

Håkon tók myndina þegar hann dvaldi í viku við rannsóknir með 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum. Á þeim tíma fengu aðrir rannsóknarhópar annað slagið lykilinn að stjörnustöðinni og gafst Håkon þá tækifæri til að dást að himninum — og fanga hann á mynd svo aðrir fengju að sjá.

Vetrarbrautin okkar er meira áberandi á suðurhveli en norðurhveli vegna þess að þaðan sést miðja hennar betur. Samt sem áður er Vetrarbrautin fremur dauf á næturhimninum á suðurhveli og týnist jafnan í ljósmengun eða tunglskininu.

Eitt það mikilvægasta við La Silla stjörnustöðina er að hún er fjarri öllum borgarljósum svo himinninn er mjög dimmur. Lofthjúpurinn er líka mjög tær svo mistur byrgir okkur ekki sýn. Himinninn yfir La Silla er svo dimmur að Vetrarbrautin getur varpað skuggum.

Håkon sendi þessa mynd inn í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til að birtast sem mynd vikunnar eða í myndasafni okkar.

Á þessari fallegu mynd sjást vetrarbrautirnar NGC 799 (neðri) og NGC 800 (efri) í stjörnumerkinu Hvalnum. Bandaríski stjörnufræðingurinn Lewis Swift kom fyrstur manna auga á vetrarbrautirnar árið 1885.

Vetrarbrautirnar tvær eru í um 300 milljón ljósára fjarlægð. Frá okkar sjónarhóli sést lögun beggja vel. Báðar eru þyrilvetrarbrautir, rétt eins og Vetrarbrautin okkar, með einkennandi langa arma sem hverfast um bjarta bungu í miðjunni. Í þyrilörmunum er aragrúi heitra, ungra, bláleitra stjarna í þyrpingum (litlir bláir punktar á myndinni), en í miðbungunni eru stórir og þéttir hópar af kaldari, rauðleitum og eldri stjörnum.

Við fyrstu sýn virka báðar vetrarbrautirnar svipaðar en í grunninn eru þær samt ólíkar. Fyrir utan augljósan stærðarmun hefur aðeins NGC 799 bjálka sem teygir sig út frá miðbunginni og arma sem liggja út frá bjálkanum. Bjálkar vetrarbrauta eru taldir beina gasi út þyrilörmunum í miðjuna svo stjörnumyndun eykst þar. Árið 2004 sást stjarna springa í NGC 799 sem nefnd var SN2004dt.

Annað áhugavert atriði sem skilur á milli er fjöldi þyrilarma. Smærri vetrarbrautin, NGC 800, hefur þrjá bjarta og hnútótta arma, á meðan NGC 799 hefur aðeins tvo fremur daufa en breiða þyrilarma. Þeir byrja við enda bjálkans og umlykja vetrarbrautina nær alveg svo hún verður næstum hringlaga.

Þótt þyrilvetrarbrautirnar tvær líti út fyrir að lifa friðsömu samlífi, gæti það varla verið fjær sanni. Það sem við sjáum hér er lognið á undan storminum. Við vitum ekki nákvæmlega hvað framtíð þeirra ber í skauti sér en þegar tvær vetrarbrautir eru of nálægt hvor annarri, víxlverka þær í nokkur hundruð milljónir ára. Í sumum tilvikum verða aðeins minniháttar víxlverkanir sem valda því að þær afmyndast, en stundum renna þær saman og mynda eina nýja og stærri vetrarbraut.

Myndin var tekin með FORS1 mælitækinu á 8,2 metra Very Large Telescope (VLT) ESO á Cerro Paranal í Chile. Myndin er sett saman úr myndum sem teknar voru í gegnum þrjár litsíur (B, V, R).

Á myndinni sjást líka fimm smástirni — sérðu þau? Smástirnin færast á milli mynda og skilja eftir sig litríkar rákir á myndinni.

Á þessari mynd er horft í austurátt frá Paranal stjörnustöðinni, fáeinum sekúndum eftir að sólin settist. Appelsínugulur bjarminn frá sólsetrinu lýsir upp 1,8 metra hjálparsjónaukana og í fjarska svífur næstum fullt tungl á himninum. Myndin er þó áhugaverðari fyrir annarra hluta sakir, fyrirbæri sem kallast belti Venusar.

Gráblái skugginn yfir sjóndeildarhringnum er skuggi Jarðar og þar fyrir ofan er bleikur bjarmi. Þessi bjarmi myndast fyrir tilverknað rauða ljóssins í sólsetrinu þegar lofthjúpur Jarðar dreifir sólarljósinu. Sama fyrirbæri sést líka skömmu fyrir sólarupprás. Mjög svipuð áhrif verða við almyrkva á sólu.

Á myndinni sjást þrír af fjórum 1,8 metra hjálpaarsjónauknum sem hýstir eru í litlum færanlegum byggingum. Þessir sjónaukar eru notaðir í víxlmælingar en þá vinna tveir eða fleiri sjónaukar saman og mynda sýndarspegil sem aftur gerir stjörnufræðingum kleift að sjá mun fínni smáatriði en greina má með stökum sjónauka.

Carolin Liefke tók þessa mynd þegar hún heimsótti Paranal og sendi hana inn í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar úr til að birtast sem mynd vikunnar eða í myndasafni okkar. Carolin starfar hjá Haus der Astronome (Stjörnufræðihúsinu), mennta- og miðlunarmiðstöð fyrir stjarnvísindi í Heidelberg í Þýskalandi og er auk þess meðlimur í ESO Science Outreach Network (ESON). Fulltrúar ESON færa aðildarríkjum og öðrum löndum fréttir af ESO með því að þýða fréttatilkynningar og vera tengiliðir fyrir fjölmiðla.

Tenglar

• Haus der Astronomie
• Your ESO Pictures Flickr hópurinn
• ESO Science Outreach Network
• Myndastraumur Carolin Liefke
• Þessi mynd á Flickr

Útlitslega eru þyrilvetrarbrautir oft mjög tilkomumiklar og sjaldan glæsilegri en þegar við sjáum þær ofan frá. Á myndinni sést prýðisgott dæmi um það. Þetta er þyrilvetrarbrautin Messier 100 í stjörnumerkinu Bereníkuhaddi en hún er í um 55 milljón ljósára fjarlægð frá Jörðinni.

Þótt Messier 100 hafi mjög vel afmarkaða þyrilarma, hefur hún líka bjálka í miðjunni og telst því vetrarbraut af SAB gerð. Þótt bjálkinn sjáist ekki vel á myndinni hafa stjörnufræðingar staðfest tilvist hans með því að skoða vetrarbrautina á öðrum bylgjulengdum.

Þessi skarpa og skýra mynd sýnir vel helstu einkenni vetrarbrauta af þessari gerð.: Risavaxin rauðglóandi ský úr vetnisgasi sem geisla frá sér orku sem nýfæddar og massamiklar stjörnur hafa gefið þeim; samfelldur bjarmi gamalla gulleitra stjarna við miðjuna og svartar ryktæjur sem liggja í gegnum arma vetrarbrautarinnar.

Messier 100 er ein bjartasta vetrarbrautin í Meyjarþyrpingunni, nálægustu þyrpingu vetrarbrauta við Vetrarbrautina okkar. Í henni eru yfir 2.000 vetrarbrautir, þar á meðal þyrilvetrarbrautir, sporvölur og óreglulegar vetrarbrautir. Myndin var sett saman úr myndum sem teknar voru í gegnum rauða (R), græna (V) og bláa (B) síu með FORS mælitækinu á Very Large Telescope ESO í Paranal stjörnustöðinni í Chile.

Tenglar

• Myndir af VLT

Á þessari mynd sést New Technology Telescope (NTT) í La Silla stjörnustöð ESO í Chile. Efsti hluti byggingarinnar sem hýsir sjónaukann virðist þokukennd á myndinni vegna þess að hann snerist þegar sjónaukanum var beint að tilteknu fyrirbæri þegar myndin var tekin. Lýsingartíminn nam 30 sekúndum.

Eitt það fyrsta sem þú tekur eflaust eftir á myndinni, er að sérkennileg hyrnd lögun byggingarinnar sem hýsir sjónaukann en oftast eru notuð hvolfþök yfir sjónaukana. Þessi hönnun var byltingarkennd þegar sjónaukinn var tekinn í notkun árið 1989 en hún hefur mikið verið notuð síðan, þar á meðal fyrir Very Large Telescope ESO.

Hönnun NTT var byltingarkennd í flesta staði enda var leitast vð að ná hámarksmyndgæðum, til dæmis með því að stjórna vandlega loftræstingu og loftstreymi um sjónaukann og lágmarka þannig ókyrrð innanhúss sem gerir myndir óskýrar. Ef vel er að gáð sjást stóru fliparnir, sem gegna veigamesta hlutverkinu í þessu kerfi, í móðukennda hluta myndarinnar.

Spegill NTT var einnig byltingarkenndur á sínum tíma. Þótt hann sé 3,58 metra breiður og því ekkert sérstaklega stór, var hönnun hans nýstárleg. Spegillinn er sveigjanlegur og hægt að stjórna lögun hans á öllum stundum til að hámarka myndgæði. ESO og NTT ruddu brautina í notkun á þessari tækn sem kallast virk sjóntæki og er nú staðalbúnaður í sjónaukum nútímans.

Í dag geta stjörnufræðingar nýtt sér tvö tæki á NTT við rannsóknir sínar: SOFI (skammstöfun fyrir Son of ISAAC, tæki á VLT) sem er litrófsriti fyrir innrautt ljós og myndavél, og EFOSC2, litrófsrita og myndavél fyrir dauf fyrirbæri.

La Silla stjörnustöðin er í suðurhluta Atacamaeyðimerkurinnar í Chile, um 600 km norður af höfuðborginni Santiago, í um 2.400 metra hæð yfir sjávarmáli.

Malte Tewes, stjörnufræðingur við Ecole Polytechnique Fédérale de Lausanne í Sviss, tók þessa mynd.

Malte sendi þessa mynd inn í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til að birtast sem mynd vikunnar eða í myndasafni okkar.

Tenglar

• Myndastraumur Malte Tewes
• Þessi mynd á Flickr

Þessa loftmynd af Paranal stjörnustöðinni tóku þau Clémentine Bacri og Adrien Nomier í desember 2012 þegar þau flugu sérstakri vistvænni fisvél [1] á ársferðalagi sínu í kringum Jörðina. Myndin sýnir hráslagalegt eyðimerkurlandslagið þar sem besta stjörnustöð heims, Very Large Telescope (VLT) ESO, fjórir 8,2 metra breiðir sjónaukar, er að finna á tindi Cerro Paranal.

ESO hefur hafið samstarf við ORA Wings of Science verkefnið, samtök sem ekki eru rekin í gróðaskyni og bjóða opinberum rannsóknarsamtökum upp á stuðning við rannsóknir úr lofti. Áhöfn Wings for Science verkefnisins flugu meðal annars yfir stjörnustöðvarnar í norðurhluta Chile áður en haldið var frá Suður Ameríku til Ástralíu. Á ferðalagi sínu hjálpuðu þau vísindamönnum til dæmis við sýnasöfnun úr lofti, fornleifarannsóknir, athuganir á líffræðilegri fjölbreytni og útbúa landslagslíkön í þrívídd.

Þær stuttmyndir og glæsilegu ljósmyndir sem teknar eru í leiðangrinum eru notaðar í menntalegum tilgangi og til að kynna staðbundnar rannsóknir. Hringflugið hófst í júní 2012 og lauk í júní 2013 með lendingu á flugsýningunni í París þann 17. þess mánaðar.

Skýringar

[1] Fisvélin er verðlaunuð vél frá NASA, Pipistrel Virus SW 80, sem eyðir aðeins 7 lítrum af eldsneyti á 100 kílómetra — minnan en flestar bifreiðar.

Tenglar

• Wings for Science

Stjörnufræði og sjónaukar geta stundum dregið fram barnið í okkur. Til að svala forvitni mannkynsins halda stjörnufræðingar áfram að smíða sífellt stærri tæki á afskekktum stöðum um allan heim.

Julien Girard, stjörnufræðingur hjá ESO, tók þessa sætu mynd af dóttur sinni á fjölskyldudegi í Paranal stjörnustöðinni í Andesfjöllum Chile. Frá þessu sjónarhorni er eins og Maëlle litla sé að horfa ofan í opið hvolfð sem hýsir einn af 1,8 metra hjálparsjónaukum Very Large Telescope (VLT) ESO. Þótt sjónaukarnir séu notaðir í háalvarlegar vísindarannsóknir finnst sjtörnufræðingunum stundum eins og þeir séu börn að leika sér við risastór „leikföng“.

Julien Girard er stjörnufræðingur hjá ESO og einn af ljósmyndurum ESO í Chile þar sem hann vinnur við VLT. Hann er tækjasérfræðingur við NACO aðlögunarsjóntækið á VLT sjónauka 4. Julien sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn þaðan sem hún var talin sem mynd vikunnar.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO
• Myndastraumur Julien Girard á Flickr
• Your ESO Pictures” Flickr hópurinn
• Tilkynningin um "Your ESO Pictures"

Á þessari mynd sjáum við loftnet sem verða hlutar af Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). Loftnetin þrjú fremst á myndinni, sem og nokkur í bakgrunni, eru hluti af framlagi ESO til ALMA, samkvæmt samningi við evrópska AEM samstarfið [1]. Í heild útvegar ESO tuttugu og fimm af 12 metra loftnetunum. Norðurameríski þátttakandinn í ALMA leggur til önnur tuttugu fimm 12 metra loftnet en afgangurinn, tólf 7 metra og fjögur 12 metra loftnet sem mynda Atacama Compact Array, koma frá austur asíska þáttakandanum í ALMA.

Loftnetin sjást hér í þjónustumiðstöð ALMA sem er í 2.900 metra hæð í hlíðum Andesfjallanna í Chile. Loftnetin fremst á myndinni eru í uppsetningaraðstöðu AEM, þar sem þau eru sett saman og prófuð ítarlega áður þau eru afhent stjörnustöðinni. Loftnetin í bakgrunni hafa þegar verið afhent en annað hvort er verið að prófa þau frekari eða koma nemunum fyrir í þeim. Þegar loftnetin eru tilbúin eru þau flutt upp í starfsstöðina á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Þar sameinast þau öðrum loftnetum og munu vinna saman að rannsóknum á sumum af dýpstu spurningum okkar um uppruna okkar í alheiminum. Þegar loftnetin verða öll tilbúin verður þjónustumiðstöðin áfram miðpunktur daglegrar starfsemi ALMA, bæði sem vinnustaður stjörnufræðinga og þeirra sem sjá um viðhald stjörnustöðvarinnar.

Við sjóndeildarhringinn er Andesfjallgarðurinn en eldkeilan Licancabur rís hæst. Licancabur er á landamærum Chile og Bólivíu og setur sterkan svip á landslag svæðisins.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Skýringar

[1] Í AEM samstarfinu eru Thales Alenia Space, European Industrial Engineering og MT-Mechatronics.

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory

Hátt fyrir ofan skýjaþykknið er La Silla, fyrsta stjörnustöð ESO í Chile. Frá þessu sjónarhorni minnir hún ef til vill á borg úr framtíðinni í einhverri vísindaskáldsögu. Stjörnufræðingurinn Alan Fitzsimmons tók myndina þegar hann stóð úti við 3,6 metra sjónauka ESO skömmu eftir sólsetur. Tunglið er fyrir utan myndina en lýsir upp stjörnustöðina og skýjabakkann fyrir neðan.

Daufi gulglóandi bjarminn sem rís upp úr skýjabakkanum, í roða sólsetursins, er sverðbjarminn. Sverðbjarmann má rekja til rykagna í sólkerfinu sem dreifir sólarljósinu. Bjarminn er aðeins sýnilegur skömmu eftir sólsetur eða skömmu fyrir sólarupprás á tilteknum árstímum við bestu aðstæður.

Á myndinni sjást nokkrir sjónaukar. Stóra átthyrnda byggingin við enda vegarins er New Technology Telescope (NTT). Hann ber nafn með rentu því þegar smíði hans lauk árið 1989 var tæknin á bak við hann byltingarkennd. Til dæmis voru virk sjóntæki notuð í fyrsta sinn sem og átthyrnda byggingin sem hýsir sjónaukann. Margar af tækninýjungum NTT lögðu grunninn að Very Large Telescope ESO.

Undir hvolfþakinu í forgrunni, hægra meginn, er svissneski 1,2 metra Leonhard Euler sjónaukinn, nefndur eftir svissneska stærðfræðingnum Leonhard Euler (1707-83).

Alan sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar.

Þessi rafmagnaða mynd var tekin föstudaginn 7. júní 2013 þegar skrugguveður geysaði yfir Cerro Paranal. Stóru byggingarnar sem hýsa VLT sjónaukana fjóra, hver á stærð við átta hæða hús, eru dvergvaxnar undir öflugum storminum.

Vinstra megin á myndinni glittir í staka stjörnu sem virðist fylgjast með sýningunni — einn ljóspunktur á dimmum himninum. Þetta er Prókýon, bjart tvístirni í stjörnumerkinu Litlahundi.

Ský eru sjaldséð fyrirbæri yfir Paranal stjörnustöð ESO. Að meðaltali eru 330 dagar á ári heiðskírir á þessum stað. Þrumur og eldingar eru enn sjaldgæfari því stjörnustöðin er á einum þurrasta stað Jarðar: Atacamaeyðimörkinni í norðurhluta Chile í 2.600 metra hæð yfir sjávarmáli. Ef ský eru til staðar er stjörnustöðin oftast fyrir ofan þau.

Verkfræðingurinn Gerhard Hüdepohl, einn af ljósmyndurum ESO, hefur starfað sem verkfræðingur á Paranal í 16 ár og hafði aðeins séð eldingar þar einu sinni áður — hann greip því myndavélina og hljóp út til að festa þessa einstöku sýn á mynd.

Á nýju og óvenjulegu myndskeiði sést ör birtuaukning og hægfara dofnun sprengistjörnu í vetrarbrautinni NGC 1365. Franski stjörnufræðingurinn Alain Klotz fann sprengistjörnuna, sem var nefnd SN 2012fr, þann 27. október 2012 á myndum sem teknar voru með fjarstýrða sjónaukanum TAROT í La Silla stjörnustöð ESO í Chile. Myndirnar voru settar saman í þetta einstaka myndskeið.

Sprengistjörnur marka ævilok ákveðinna tegunda stjarna. Þær skína óhemju skært í nokkrar vikur, skærar en vetrarbrautirnar sem þær tilheyra, áður en þær dofna hægt og rólega.

Alain Klotz fann sprengstjörnuna 2012fr [1] þann 27. október 2012. Hann vann að birtumælingum á daufum breytistjörnum með TAROT (Télescope á Action Rapide pour les Transitoires), fjarstýrðum sjónauka í La Silla stjörnustöð ESO, þegar hann tók eftir fyrirbæri sem ekki hafði sést á myndum sem teknar voru þremur dögum áður. Eftir að hafa beint öðrum sjónaukum og leitað ráða hjá öðrum stjörnufræðingum um allan heim, var loks staðfest að um sprengistjörnu af gerð Ia var að ræða.

Sumar stjörnur eiga sér sambýling, aðra stjörnu sem snúast báðar um sameiginlega massamiðju. Í sumum tilvikum getur önnur stjarnanna verið mjög gamall hvítur dvergur sem stelur efni frá sambýlingnum. Á einhverjum tímapunkti hefur hvíti dvergurinn sankað svo miklu efni að sér frá förunautnum, að hann verður óstöðugur og springur. Þá verður til sprengistjarna af gerð Ia.

Þetta er mjög mikilvæg tegund sprengistjarna því þær veita okkur áreiðanlegustu aðferðina til að mæla fjarlægðir til mjög fjarlægra vetrabrauta snemma í sögu alheims. Þegar vetrarbrautir utan grenndarhópsins eru rannsakaðar verða stjörnufræðingar að finna mjög björt fyrirbæri með þekkta eiginleika sem geta virkað eins og staðalkerti sem hjálpa þeim að kortleggja útþenslu alheimsins. Sprengistjörnur af gerð Ia henta einkar vel til þess, því birta þeirra toppar og dofnar á samskonar hátt í öllum tilvikum. Mælingar á fjarlægðum sprengistjarna af gerð Ia leiddi til uppgötvunar á auknum útþensluhraða alheimsins en fyrir hana voru veitt Nóbelsverðlaun í eðlisfræði árið 2011.

Hýsilvetrarbraut þessarar sprengistjörnu er NGC 1365 (sjá einnig potw1037a), falleg bjálkaþyrilvetrarbraut í um 60 milljón ljósára fjarlægð í stjörnumerkinu Ofninum. Hún er um 200.000 ljósár að þvermáli og því áberandi innan um allar hinar vetrarbrautirnar í Ofnþyrpingunni. Í gegnum miðja vetrarbrautina liggur stærðarinnar bjálki og er kjarninn í miðju hans. Sprengistjarnan sést auðveldlega rétt fyrir ofan kjarnann á miðri myndinni.

Árið 2012 fundu stjörnufræðingar yfir 200 nýjar sprengistjörnur og var SN 2012fr ein sú bjartasta. Sprengistjarnan var mjög dauf þegar hún sást fyrst þann 27. október 2012 en náði hámarksbirtu 11. nóvember sama ár [2]. Hún sást þá leikandi sem dauf stjarna í gegnum meðalstóra áhugamannasjónauka. Myndskeiðið var sett saman úr nokkrum myndum sem teknar voru yfir þriggja mánaða tímabil frá uppgötvuninni fram í miðjan janúar 2013.

TAROT er 25 sentímetra fjarstýrður stjörnusjónauki sem hægt er að færa til mjög hratt og hefja mælingar á innan við sekúndu. Honum var komið fyrir í La Silla stjörnustöðinni árið 2006 í þeim tilgangi að greina glæður gammablossa. Myndirnar sem sýndu SN 2012fr voru teknar í gegnum bláa, græna og rauða síu.

Skýringar

[1] Sprengistjörnur eru skrásettar eftir árinu sem þeir fundust og með bókstöfum samkvæmt þeirri röð sem þær fundust í á því ári. Það er tilviljun að franskur hópur fann sprengistjörnuna og að hún hafi fengið bókstafina „fr“.

[2] Á þessum tíma var birtustigið 11,9. Hún var því 200 sinnum of dauf til að sjást með berum augum við kjöraðstæður. Ed sprengistjarnan við hámark birtu sinnar og sólin verið í sömu fjarlægð frá athuganda, hefði sprengistjarna verið um það bil 3000 milljón sinnum bjartari en sólin.

Tenglar

• Myndskeið: TAROT uppgötvar bjarta sprengistjörnu í NGC 1365
• Myndskeið: TAROT uppgötvar bjarta sprengistjörnu í NGC 1365 (útdráttur)

Tengiliðir

Alain Klotz
Institut de Recherche en Astrophysique et Planetologie
Toulouse, France
Tel: +33 05 61 55 66 66
Email: alain.klotz@irap.omp.eu

Richard Hook
ESO, La Silla, Paranal, E-ELT & Survey Telescopes Press Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cell: +49 151 1537 3591
Email: rhook@eso.org

Sævar Helgi Bragason
University of Iceland
Reykjavík, Iceland
Farsími: +354-896-1984
Tölvupóstur: eson-iceland@eso.org

Á himinhvolfinu þessa dagana er sýning sem glatt hefur bæði stjörnufræðinga og stjörnuljósmyndara. Á himninum er nefnilega okstaða eða raðstaða — það er þegar þrír hnettir eða fleiri raða sér upp í röð á himnum. Himinhnettirnir eru allir á svipaðri breiddargráðu miðað við sólbauginn í því sem kallast líka þreföld samstaða. Vitaskuld er hér aðeins um að ræða uppröðun frá sjónarhóli okkar á Jörðinni en það dregur ekki neitt úr tignarleikanum. Í þessu tilviki eru hnettirnir þrjár reikistjörnur og það eina sem þarf til að njóta sýningarinnar er heiðskír himinn við sólsetur.

Því miður sést þessi samstaða ekki frá Íslandi en Yuri Beletsky, einn af ljósmyndurum ESO, var á góðum stað til að virða fyrir sér þetta fallega sjónarspil frá La Silla stjörnustöð ESO í norðurhluta Chile sunnudaginn 26. maí. Eftir sólsetur birtust þrjár af reikistjörnum sólkerfisins — Júpíter (efst), Venus (niðri til vinstri) og Merkúríus (niðri til hægri) — yfir hvolfþökum sjónaukanna og stigu himneskan dans.

Uppröðun á borð við þessa gerist á nokkurra ára fresti; seinast í maí 2011 en næst í október 2015. Þessi himneski þríhyrningur sást best síðustu viku maímánaðar en fólk á suðlægari slóðum en Íslandi getur haldið áfram að fylgjast með reikistjörnunum þremur reika um himininn næstu daga og vikur.

Tenglar

• Mynd: Þrjár plánetur stíga dans yfir La Silla (merkt)

Við fyrstu sýn gæti þessi dáleiðandi mynd minnt á gárur eftir stein sem hefur verið varpað ofan í vatn. Þetta mynstur er engu að síður komið til vegna sýndarhreyfingar stjarna á suðurhveli himins og brellum ljósmyndarans. Myndin var tekin á tindi Cerro Armazones, 3.060 metra háu fjalli í miðri Atacamaeyðimörkinni í Andesfjöllum Chile.

Löngu ljósrákirnar eru slóðir stjarna og hver slóð eftir eina stjörnu á næturhimninum. Þessar rákir, sem augað nemur ekki, koma fram ef ljósop myndavélar er haft opið í langan tíma. Lýsingartími niður í allt að 15 mínútur dugir til að kalla rákirnar fram. Í þessu tilviki skeytti ljósmyndarinn saman mörgum ljósmyndum sem teknar voru á styttri tíma og bjó þannig til þessa mynd. Gleiðlinsan sem notuð var fyrir þessa röð sýnir himinpólinn til hægri og miðbaug himins rétt fyrir ofan litla turninn.

Hinn mikli fjöldi ráka á myndinni sýnir líka vel þær frábæru aðstæður sem ríkja á Aramazones: Lofthjúpurinn er kristaltær og ljósmengun engin vegna þess hve fjallið er á afskekktum stað. Þetta er ein af ástæðum þess að fjallið var valið sem framtíðarheimili stærsta auga Jarðar; hins fyrirhugaða European Extremely Large Telescope (E-ELT).

Það er erfitt fyrir jafnvel reyndustu stjörnufræðinga að standast freistinguna til að staldra við í miðjum klíðum og virða fyrir sér fegurð næturhiminsins á suðurhveli. Þetta er sjálfsmynd sem stjörnufræðingurinn Alan Fitzsimmons tók milli stjörnuathugana í La Silla stjörnustöð ESO.

Á myndinni stendur stjörnufræðingurinn grafkyrr og dökkur ásýndum á Jörðinni undir stjörnubjörtum himninum. Vetrarbrautarslæðan með allan sinn stjörnuskara og sín dökku rykský liggur þvert yfir myndina.

Stjörnustöðvar ESO eru staðsettar í Atacamaeyðimörkinni í norðurhluta Chile, mjög strjálbýlu svæði, sem býr við tæran og dimman himinn sem liggur til grundvallar stjarnvísindarannsókna í hæsta gæðaflokki.

La Silla er fyrsta stjörnustöð ESO, stofnuð árið 1969 og hýsir fjölda sjónauka með allt að 3,6 metra safnspegil. Í La Silla eru meira en 300 nætur heiðskírar á ári og staðurinn því kjörinn undir framúrskarandi sjónauka en hentar líka frábærlega til að gefa sér tíma og góna upp í stjörnuhiminninn.

Alan sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar.

Í útjaðri Atacamaeyðimerkurinn, fjarri ljósmenguðum borgum í norðurhluta Chile, er himinninn kolsvartur eftir sólsetur. Undir svo dimmum himni geta menn lagt stund á bestu stjörnuathuganir í heiminum í 2.400 metra hæð yfir sjávarmáli. Næturhiminninn yfir La Silla stjörnustöð ESO er ótrúlega tær. En jafnvel á þessum afskekkta, hálæga og þurra stað er veðrið sem fylgir vetrarmánuðunum ekki umflúið. Stundum leggst snjór yfir fjallstindinn og sjónaukana.

Á þessari mynd er heldur vetrarlegt á La Silla undir stjörnum Vetrarbrautarinnar, slæðunni sem liggur yfir myndina. Frá vinstri til hægri eru 3,6 metra sjónauki ESO, 3,58 metra New Technology Telescope (NTT), 1 metra Schmidt sjónauki ESO og 2,2 metra MPG/ESO sjónaukinn sem er með snjó á þakinu. Gegnt 3,6 metra sjónauka og ESO sést litla hvolfþakið yfir Coudé Auxiliary Telescope, sem ekki er lengur í notkun, og milli hans og NTT eru vatnstankar stjörnustöðvarinnar.

Þótt snjórinn á La Silla komi mörgum spánskt fyrir sjónir er bæði mjög hlýtt og mjög kalt yfir árið og stundum verður veðrið slæmt.

Myndina tók José Francisco Salgado, einn af ljósmyndurum ESO.

Á þessari mynd sést annar af tveimur flutningabílum ALMA, Lore, að flytja eitt af 7 metra loftnetum ALMA, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array. Lore og tvíburabíllinn Ottó, eru tveir skærgulir, 28 hjóla, sérsmíðaðir bílar sem flytja loftnet ALMA um Chajnantor hásléttuna í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Þannig er hægt að breyta uppröðun sjónaukaraðarinnar til að gera sem bestar mælingar á tilteknu viðfangsefni. Þeir flytja líka loftnetin milli Chajnantor og sjórnstöðvarinnar, sem er neðar, til viðhalds.

ALMA samanstendur af meginröð fimmtíu 12 metra breiðra loftneta og aukaröð tólf 7 metra breiðra og fjögurra 12 metra breiðra loftneta sem kallast Atacama Compact Array (ACA). Lore er að flytja eitt af smærri 7 metra loftnetum ACA. Minnsta mögulega bil á milli 12 metra loftnetanna er 15 metrar; ella myndu þau rekast á. Þetta lágmarksbil á milli loftnetanna setur mörk á hámarksstærð þeirra fyrirbæra sem greina má á himninum. Það þýðir að meginröðin getur ekki séð útjaðra víðfeðmustu fyrirbæranna, eins og risavaxin sameindaský í Vetrarbrautinni okkar eða nálægar vetrarbrautir. ACA er sérstaklega hugsuð til að hjálpa ALMA að gera betri mælingar á þessum víðfeðmu fyrirbærum. Hægt er að koma þeim þéttar fyrir sem gerir þau betur í stakk búin fyrir mælingar á víðfeðmari fyrirbærum.

Í forgrunni myndarinnar sést þyrping hvítra ísstrýta. Ísstrýturnar eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast á hálendum svæðum, venjulega í meira en 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Stýrturnar eru úr þunnum, hörðnuðum snjó eða ís og snúa blöðin í átt að sólinni. Þær eru stundum nokkrir sentímetrar á hæð upp í nokkra metra.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory

Þessi fallega mynd var tekin í desember 2012 og sýnir loftnet Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), stærsta stjörnusjónauka heims, á Chajnantor hásléttunni í Andesfjöllum Chile. Stóru loftnetin eru 12 metrar á breidd en þau smærri, sem eru fyrir miðri mynd, mynda ALMA Compact Array (ACA) sem stamanstendur af tólf 7 metra breiðum loftnetum. Að lokum mun röðin samanstanda af 66 loftnetum.

ESO hefur hafið samstarf við ORA Wings of Science verkefni, samtök sem ekki eru rekin í gróðaskyni og bjóða upp á stuðning við rannsóknir úr lofti á sama tíma og flogið er umhverfis Jörðina á einu ári. Áhöfn Wings for Science verkefnisins, Clémentine Bacri og Adrien Normier, fljúga sérstakri umhverfisvænni og fisléttri flugvél til að aðstoða vísindamenn, til dæmis við sýnasöfnun úr lofti, fornleifarannsóknir, athuganir á líffræðilegri fjölbreytni og útbúa landslagslíkön í þrívídd.

Þær stuttmyndir og glæsilegu ljósmyndir sem teknar eru í leiðangrinum eru notaðar í menntalegum tilgangi og til að kynna staðbundnar rannsóknir. Hringflugið hófst í júní 2012 og lýkur í júní 2013 með lendingu á flugsýningunni í París.

Skýringar

[1] ALMA er samstarfsverkefni Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. Í Evrópu er verkefnið fjármagnað af ESO, í Norður Ameríku af National Science Foundation (NSF) í samstarfi við National Research Council of Canada (NRC) og National Science Council of Taiwan (NSC) og í Austur Asíu af National Insitutes of Natural Sciences (NINS) í Japan í samstarfi við Academia Sinica (AS) í Taívan. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO), sem lýtur stjórn Associated Universities, Inc. (AUI), fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samþætt stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

[2] Fisvélin er verðlaunuð vél frá NASA, Pipistrel Virus SW 80, sem eyðir aðeins 7 lítrum af eldsneyti á 100 kílómetra — minnan en flestar bifreiðar.

Tenglar

• Wings for Science

Nánast hvar sem er á jörðinni væri þetta fallegur, léttskýjaður dagur. En í Paranal stjörnustöð ESO í Atacamaeyðimörkinni er hann óvenju skýjaður. Eyðimörkin sú er einn þurrasti staður jarðar og mjög sjaldan sjást ský á himni. Margir stjörnufræðingar og verkfræðingar sem starfa á staðnum, telja enda heiðskíran himininn eitt það besta við að vinna í Atacamaeyðimörkinni. Þessa glæsilegu 360 gráðu víðmynd sem Dirk Essl saman úr fimmtán ljósmyndum sem hann tók fyrir ESO. Á henni sést sjaldséður skýjaður dagur í Paranal. Fáeinir þunnir og reytingslegir klósigar svífa fyrir ofan byggingarnar sem hýsa Very Large Telescope. Skýin verða til hátt í lofthjúpnum og eru úr örlitlum ískristöllum.

Árleg úrkoma í Paranal stjörnustöðinni er innan við 10 millímetrar á ári, sem er ein ástæða þess að ESO kaus að byggja Very Large Telescope (VLT) á þessu 2.600 metra háa fjalli. Á myndinni sjást fjórir aðalsjónaukar VLT auk fjögurra smærri hjálparsjónauka undir hvolfþökum sínum, einn fremst og aðrir þrír lengra í burtu. Teinarnir á jörðinni eru til þess að hægt sé að færa hjálparsjónaukana til.

Dirk sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar.

Tenglar

• Þessi ljósmynd, merkt, í Flickr myndasafni Dirk Essl
• Flickr myndastraumur Dirk Essl
• „Your ESO Pictures“ Flickr hópurinn
• „Your ESO Pictures“ tilkynning

Christoph Malin, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af nokkrum loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array sjónaukans undir glæsilegum stjörnubjörtum himni. Myndnin er úr einu af „time-lapse“ myndskeiðum Malins af ALMA, sem sjá má hér ann12099.

ALMA er staðsett á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli og er öflugasti sjónauki heims til að rannsaka ljós með hálfsmillímetra og millímetra bylgjulengdir. Smíði ALMA lýkur árið 2013 en þá verða í heild 66 loftnet starfrækt á staðnum.

Magellansskýin tvö skína skært á himninum fyrir ofan loftnetin. Þessar nálægu dvergvetrarbrautir eru áberandi á suðurhveli himins og sjást leikandi með berum augum. Báðar vetrarbrautirnar eru á sveimi um Vetrarbrautina okkar en vísbendingar eru um að báðar hafi afmyndast vegna víxlverkunar við Vetrarbrautina.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Samantekt „time-lapse“ myndskeiða af ALMA árið 2012
• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Þessa víðmynd tók Alexandre Santerne af skífu Vetrarbrautarinnar á kaldri vetrarnóttu í glitrandi snjó í La Silla stjörnustöð ESO í Chile. Frá okkar sjónarhóli, innan í Vetrarbrautinni, birtist skífan okkur sem glitrandi stjörnuslæða þvert yfir himininn. Á myndinni er Vetrarbrautin okkar bogadregin vegna gleiðlinsunnar sem notuð var við myndatökuna.

Vinsta megin á myndinni stingur 3,6 metra sjónauki ESO upp kollinum yfir hæðina en á honum er HARPS (High Accuracy Radial velocity Planet Searcher) sem skilað hefur mestum árangri tækja á jörðinni í leit að fjarreikistjörnum. Lengst til hægri er svissneski 1,2 metra Leonhard Euler sjónaukinn sem stjörnustöðin í Genf smíðaði og starfrækir.

Ýmsar ástæður eru fyrir því, að La Silla er heppilegur staður til stjörnuathugana og almennt til rannsaka Vetrarbrautina okkar. Í fyrsta lagi er stjörnustöðin á suðurhveli jarðar sem gefur okkur betra útsýni á ríkulegri miðsvæði vetrarbrautarinnar og, í öðru lagi, er staðurinn langt frá ljósmengun og í 2.400 metra hæð yfir sjávarmáli, svo næturnar eru dimmar og lofthjúpurinn heiður.

Alexandre sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar. Frá því að Alexandre sendi sína mynd í hópinn, hefur hann einnig orðið að ljósmyndara ESO.

Tenglar

• Þessi ljósmynd, merkt, í Flickr myndasafni Alexandre Santerne
• Flickr myndastraumur Alexandre Santerne
• „Your ESO Pictures“ Flickr hópurinn
• „Your ESO Pictures“ tilkynning
• Ljósmyndarar ESO

Farid Char, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af stjörnum prýddum suðurhimninum yfir Residencia hótelinu í Paranal stjörnustöð ESO í Chile.

Farid tók 30 mínútna ljósmynd til þess að fanga hreyfingu stjarnanna sem er tilkomin vegna snúnings jarðar. Í miðjunni sést suðurpóll himins en vinstra megin, efst á myndinni, sjást þokublettir Litlu og Stóru Magellansskýjanna sem eru nágrannavetrarbrautir okkar.

Dökka glerhýsið undir stjörnuhimninum er þakið á Residencia byggingunni. Frá árinu 2002 hefur þessi einstaka bygging, sem er að hluta til neðanjarðar, verið griðarstaður þeirra vísindamanna og verkfræðinga sem starfa við stjörnustöðina. Á daginn hleypir 35 metra breiða hvolfið náttúrulegri birtu inn í bygginguna.

Þær frábæru aðstæður til stjörnuathugana sem ríkja í stjörnustöðinni — sem staðsett er í 2.600 metra hæð yfir sjávarmáli í þurra loftinu í Atacamaeyðimörkinni — eru dýru verði keyptar. Fólk upplyfir sterkt sólarljós á daginn, mjög lítið rakastig og mikla hæð sem gerir því erfitt fyrir að draga andann. Til að hjálpa fólki að slaka á og endurnæra sig eftir langar vaktir á fjallstindinum, er nokkurs konar heilsulind í Residencia með litlum garði, sundlaug sem eykur rakastig loftsins, setustofu, matsal og ýmsu öðru sem styttir fólki stundir. Byggingin rúmar meira en 100 manns.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO
• Heimasíða Farid Char

Á þessari mynd sést vetrarbrautin NGC 4535 í stjörnumerkinu Meyjunni fyrir framan fjölmargar enn fjarlægari og daufari vetrarbrautir. Við horfum nánast beint ofan á vetrarbrautina svo hún er næstum hringlaga. Í miðju hennar er áberandi bjálkamyndun með sveigðar rykslæður og arma sem skaga út frá sitt hvorum enda bjálkans. Blái litur þyrilarmanna bendir til þess að í þeim sé mikill fjöldi heitra ungra stjarna. Í miðjunni eru hins vegar eldri og kaldari stjörnur sem gefa bungu vetrarbrautarinnar gulleitt yfirbragð.

Myndin var tekin í sýnilegu ljósi með FORS1 mælitækinu á einum af hinum 8,2 metra breiðu Very Large Telescope ESO. Vetrarbrautin sést í gegnum litla áhugamannasjónauka en sá sem fyrstu barði hana augum var William Herschel árið 1785. Í gegnum litla sjónauka sést NGC 4535 sem draugaleg þokumóða og varð útlit hennar til þess að stjörnuáhugamaðurinn Leland S. Copeland nefndi hana „Týndu vetrarbrautina“ upp úr 1950.

NGC 4535 er ein stærsta vetrarbrautin í Meyjarþyrpingunni, stórri þyrpingu allt að 2000 vetrarbrauta í rúmlega 50 milljón ljósára fjarlægð frá jörðinni. Þótt Meyjarþyrpingin sé ekki mikið stærri að þvermáli en Grenndarhópurinn — sá hópur sem Vetrarbrautin okkar tilheyrir — inniheldur hún næstum fimmtíu sinnum fleiri vetrarbrautir.

Rannsóknarsjónaukar eru útbúnir fyrsta flokks myndavélum sem, með hjálp stórra safnspegla sjónaukanna, gera stjörnufræðingum kleift að fanga dauft ljósið sem djúpfyrirbæri gefa frá sér. Hins vegar er líka hægt að taka fallegar myndir án stórra sjónauka með öllu látlausari myndavélum.

Stjörnuljósmyndarar nota hefðbundnari myndavélar til að taka myndir af fyrirbærum á stjörnuhimninum, oftar en ekki á mun stærri skala en stórir sjónaukar í stjörnustöðvum gera. Stundum taka þeir mynd af landslagi í leiðinni og búa þannig til falleg póstkort af alheiminum eins og hann birtist okkur frá jörðinni.

Sem dæmi sýnir mynd þessarar viku hinn 3,58 metra breiða New Technology Telescope (NTT) í La Silla stjörnustöðinni undir stjörnubjörtum suðurhimninum. Á myndinni blasir Vetrarbrautin okkar við sem þokukennd slæða á himninum. Dökku svæðin í Vetrarbrautinni eru rykský sem byrgja sýn á stjörnur í bakgrunni. Hægra meginn við sjónaukann sést Stóra Magellansskýið sem móðublettur á himninum Þessi nálæga, óreglulega vetrarbraut er áberandi á suðurhimninum. Hún hringsólar um Vetrarbrautina okkar og ber þess merki að hafa afmyndast vegna víxlverkunar við hana.

Myndina tók Håkon Dahle sem er virtur stjörnufræðingur. Hann sendi myndina inn í Your ESO Pictures Flickr myndahópinn sem er yfirfarinn reglulega og bestu myndirnar valdar fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar.

Tenglar

• Þessi mynd í myndasafni Håkon Dahle á Flickr
• Myndasafn Håkon Dahle á Flickr
• „Your ESO Pictures“ hópurinn á Flickr
• „Your ESO Pictures“ tilkynningin

Þessa fallegu mynd tók Gabriel Brammer, einn af ljósmyndurum ESO, en á henni sést sólsetur í Paranal stjörnustöðinni, prýtt tveimur halastjörnur sem skreytt hafa suðurhimininn að undanförnu. Við sjóndeildarhringinn hægra megin á myndinni er bjartari halastjarnan, halastjarnan C/2011 L4 (PANSTARRS), með áberandi hala sem rekja má til ryks sem endurvarpar sólarljósi. Á miðri mynd, rétt fyrir ofan Paranalfjall, sést grænleitur haddur — þokuhjúpurinn í kringum kjarnann — halastjörnunnar C/2012 F6 (Lemmon) og daufur halinn rétt fyrir aftan. Græna litinn má rekja til gastegunda í haddinum sem sólarljósið hefur jónað. Ætla mætti að þriðja halastjarnan sjáist á myndinni en bjarta fyrirbærið milli halastjarnanna Lemmon og PanSTARRS, er loftsteinn að brenna upp í lofthjúpnum á sama tíma og var tekin.

Atacamaeyðimörkin er einn þurrasti staður heims. Fyrir því liggja nokkrar ástæður. Andesfjallgarðurinn tignarlegi og strönd Chile koma í veg fyrir að ský berist frá austri til vesturs, auk þess sem kaldi Humboldt hafstraumurinn í Kyrrahafinu, sem myndar lag úr svölu lofti við ströndina, að regnský myndist. Þar fyrir utan myndast hæð í suðaustanverðu Kyrrahafi sem hjálpar líka til við að halda Atacamaeyðimörkinni þurri. Þessar þurru aðstæður réðu einna mestu um að ESO ákvað að koma Very Large Telescope (VLT) fyrir á Paranalfjalli í Atacamaeyðimörkinni. Í Paranal stjörnustöðinni á Cerro Paranal er úrkoma venjulega innan við tíu millímetrar á ári og raki oft undir 10%. Aðstæður til stjörnuathugana eru framúrskarandi og heiðskírt meira en 300 nætur á ári.

Örsjaldan kemur fyrir að veðrið trufli þær frábæru aðstæður til stjörnuathugana sem ríkja í Atacamaeyðimörkinni. Stöku sinnum á ári snjóar þó í eyðimörkinni eins og sést á þessari fallegu víðmynd af Cerro Paranal. Á tindinum vinstra megin er VLT en litlu neðar og örlítið til hægri er VISTA kortlagningarsjónaukinn. Himininn er heiðskír eins og venjulega en annað harla óvenjulegt: Þunnt lag af lausamjöll hefur umbreytt eyðimerkurlandslaginu og skapað þetta óvenjulega og fallega útsýni.

Myndina tók Stéphane Guisard, einn af ljósmyndurum ESO, þann 1. ágúst 2011.

Tenglar

• Meira um VLT á Paranal
• Ljósmyndarar ESO

Gerhard Hüdepohl, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd af Very Large Telescope (VLT) ESO á meðan prófun fór fram á nýjum leysigeisla fyrir VLT þann 14. febrúar 2013. Leysigeislinn leikur lykilhlutverk í Laser Guide Star Facility (LGSF), sem gerir stjörnufræðingum kleift að leiðrétta stærstan hluta af ókyrrðinni í lofthjúpi jarðar svo hægt sé að ná miklu skarpari myndum. Engu að síður er ekki erfitt að ímynda sér geislann sem leysibyssu sem beint er að einhvers konar innrásarher utan úr geimnum. 

Fyrir ofan sjónaukann er glæsilegt útsýni til Vetrarbrautarinnar og eitt annað fyrirbæri sem gerir myndina enn sérstæðari. Hægra megin við miðja mynd, rétt fyrir neðan Litla Magellansskýið, innan um stjörnuskarann á Chilehimninum, er lítill grænn blettur með daufan hala sem liggur til vinstri. Þetta er halastjarnan Lemmon, sem fannst fyrir skömmu og varð bjartari en búist var við, á ferðalagi um himininn á suðurhveli jarðar.

Þessi örþunni og sveigjanlegi spegill hefur verið afhentur ESO í Garching í Þýskalandi þar sem hann er í prófun. Spegillinn er 1120 millímetrar á breidd en aðeins 2 millímetrar að þykkt, mun þynnri en flestir glerrúður. Spegillinn er þunnur því hann þarf að vera nógu sveigjanlegur til að segulkraftar geti breytt lögun hans. Í notkun verður yfirborði spegilsins breytt stöðugt til að leiðrétta bjögun sem hlýst af ókyrrð í lofthjúpi jarðar. Þannig er hægt að ná miklu skarpari myndum.

Nýi sveigjanlegi aukaspegillinn mun koma í stað þess sem nú er í einum af fjórum VLT sjónaukunum. Á aukaspegilkerfinu eru 1170 hreyfiliðir sem beita 1170 seglum, sem límdir eru á bakhlið spegilsins, krafti. Sérhannað rafkerfi stjórnar hegðun spegilsins örþunna. Hægt er að sveigja yfirborð hans allt að þúsund sinnum á sekúndu með hreyfiliðunum.

Aukaspeglakerfið var flutt í heild sinni til ESO frá ítölsku fyrirtækjunum Microgate og ADS í desember 2012 og markar þar með enda á átta ára þróunarvinnu. Þetta er stærsti aflaganlegi spegill sem til er fyrir stjörnuathuganir og sá nýjasti í röð margra. Sú mikla reynsla sem verktakarnir búa yfir kemur fram í gæðum og áreiðanleika kerfisins. Búist er við að uppsetning hans í VLT hefjist árið 2015.

Franska fyrirtækið REOSC smíðaði spegilinn þunna (ann12015). Hann er úr keramíki sem hefur verið slípað afar nákvæmlega. Framleiðsluferlið hófst á 70 millímetra þykkum Zerdour keramíkkubbi frá Schott Glass í Þýskalandi. Mestur hluti þessa efnis er slípaður burt. Spegillinn sjálfur er að lokum svo þunnur og því brothættur að styðja þarf vel við hann á öllum stundum.

Tenglar

• Adaptive Optics Department hjá ESO
• Bæklingur um Adaptive Optics Facility (AOF) hjá ESO (PDF skjal)
• Microgate
• ADS
• REOSC
• Schott Glass

Eina heiðskíra nótt í Bæjaralandi kom starfsfólk ESO saman til að taka upp ESOcast þátt um nýja leysigeislastjörnukerfi ESO, sem sést hér í gangi í Allgäu stjörnustöðinni í Ottobeuren í Þýskalandi. Á löngum lýsingartíma myndarinnar kveikti starfsfólkið ljósið á símum sínum og skrifaði „ESO“ þar sem það stóð fyrir framan stjörnustöðina. Vinstra megin við lóðrétta leysigeislan sést Vetrarbrautin okkar. Rétt fyrir ofan sjóndeildarhringinn yfir stjörnustöðinni sjást slóðir flugvéla í fjarska. Leysigeislin er öflugur, 20 wött, og til að verja flugmenn og farþega skilgreinir þýska flugumferðarstjórnin flugbannssvæði í kringum stjörnustöðina á næturnar.

Leysigeislastjörnur eru gervistjörnur sem leysigeisli býr til í lofthjúpi jarðar. Leysigeislinn örvar natríumatóm í 90 kílómetra hæð svo þau glóa. Þannig verður til gervistjarna á himninum sem sjónaukar geta greint. Með því að fylgjast náið með gervistjörnunni geta aðlögunarsjóntæki í sjónaukanum leiðrétt bjagandi áhrif lofthjúpsins á mælingarnar.

Hönnun ESO byggir á litlum sjónauka sem skýtur öflugum leysigeisla upp í himininn og hægt er að festa á stærri sjónauka. ESO hefur einkaleyfi á þessari hönnun og verður hún notuð fyrir fjögur samskonar kerfi sem komið verður fyrir á Very Large Telescope. Sambærilegt kerfi mun einnig leika lykilhlutverk í European Extremely Large Telescope (E-ELT).

Tenglar

• ESOcast þáttur um leysigeislastjörnur
• Meira um ESO Wendelstein leysigeislastjörnukerfið
• Meira um Allgäu stjörnustöðina

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af Paranal stjörnustöð ESO við sólsetur. Himininn er fallega heiðríkur og gefur okkur hugmynd um þær framúrskarandi aðstæður sem þar ríkja; eina meginástæðu þess að ESO kaus að koma Very Large Telescope (VLT), flaggskipi sínu, fyrir á Paranal.

VLT — sem sést á Cerro Paranal, hæsta tindinum á myndinni sem rís 2.600 metra yfir sjávarmál — er öflugasta stjörnustöð heims fyrir sýnilegt ljós. VLT samanstendur af fjórum aðalsjónaukum, hver með 8,2 metra breiða safnspegla, og fjórum 1,8 metra hjálparsjónaukum. VLT sér sýnilegt og innrautt ljós en meðal þess sem sjónaukinn hefur áorkað er að taka fyrstu ljósmyndina af fjarreikistjörnu (sjá eso0515) og fylgjast með stjörnum á braut um svartholið í miðju Vetrarbrautarinnar (sjá eso0846 og eso1151).

Á Cerro Paranal er einnig VLT Survey Telescope (VST). Sjá má glitta í bygginguna sem hýsir hann á fjallstindinum, rétt fyrir framan eina af stærri byggingum VLT sjónaukanna. VST er nýjasta viðbótin í Paranal stjörnustöðina en fyrstu myndir hans voru birtar árið 2011 (sjá eso1119). Hann státar af 2,6 metra breiðum safnspegli sem gerir hann að stærsta kortlagningarsjónauka heims fyrir sýnilegt ljós.

VISTA, Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy, er annar kortlagningarsjónauki í Paranal stjörnustöðinni og sést hann rétt fyrir neðan VLT sjónaukana. VISTA er stærsti kortlagningarsjónauki heims með 4,1 metra breiðan safnspegil og nemur nær-innrautt ljós. Sjónaukinn var tekinn í notkun árið 2009 (sjá eso0949).

Tenglar

• Meira um Very Large Telescope
• Meira um kortlagningarsjónaukana á Paranal
• Ljósmyndarar ESO

Á þessari djúpmynd sést það sem kallast ofurþyrping vetrarbrauta — risahópur vetrarbrautaþyrpinga sem sjálfar þyrpast saman. Þessi tiltekna þyrping, sem kallast Abell 901/902, samanstendur af þremur meginþyrpingum og fjölda vetrarbrautaþráða sem er dæmigert þegar um ofurþyrpingar er að ræða. Ein þyrping, Abell 901a, sést fyrir ofan og hægra megin við áberand rauða stjörnu í forgrunni, nálægt miðri mynd. Önnur, Abell 901b, er lengra til hægri við Abell 901a en litlu neðar. Beint fyrir neðan rauðu stjörnuna, í átt að neðsta hluta myndarinnar, sést svo Abell 902.

Ofurþyrpingin Abell 901/902 er í rétt rúmlega tveggja milljarða ljósára fjarlægð frá jörðinni og geymir mkinn fjölda vetrarbrauta á svæði sem er um 16 milljónir ljósára á breidd. Til samanburðar er Grenndarhópurinn — sem inniheldur Vetrarbrautina okkar og meira en 50 aðrar vetrarbrautir — um tíu milljónir ljósára að þvermáli.

Þessi mynd var tekin með Wide Field Imager (WFI) myndavélinni á 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum í La Silla stjörnustöðinni í Chile. Árið 2008 notuðu stjörnufræðingar gögn frá Hubble geimsjónauka NASA og ESA til að kortleggja nákvæmlega dreifingu hulduefnis í ofurþyrpingunni og sýndu fram á að þyrpingin og stakar vetrarbrautir í henni eru innan í miklum hulduefniskekkjum. Til þess verks skoðuðu stjörnufræðingarnir hvernig ljós frá 60.000 fjarlægum vetrarbrautum á bak við ofurþyrpinguna, bjagaðist vegna þyngdaráhrifa frá hulduefninu í henni sem sagði síðan til um dreifingu þess. Talið er að massi hulduefniskekkjanna í Abell 901/902 sé um það bil tiu trilljón sinnum meiri en massi sólar.

Myndin sem hér sést er hluti af COMBO-17 kortlagningunni sem gerð er í gegnum 17 mismunandi ljóssíur með WFI myndavélinni. Hingað til hafa meira en 25.000 vetrarbrautir fundist í COMBO-17 verkefninu.

Tenglar

• COMBO-17 verkefnið hjá Max-Planck-Institut für Astronomie, Heidelberg
• Víðari mynd af svæðinu í kringum Abell 901/902 ofurþyrpinguna

Önnur stjörnubjört nótt á Chajnantor hásléttunni í Andesfjöllum Chile. Vaxandi tungl skín skært á þessari mynd og yfirgnæfir önnur fyrirbæri á himinhvolfinu. Tunglskinið skiptir þó útvarpssjónauka eins og APEX (Atacama Pathfinder Experiment), sem hér sést, engu máli. Sólin sjálf er meira að segja ekki of björt á útvarpssviðinu, auk þess sem himininn er ekki sérlega bjartur á þessum bylgjulengdum svo hægt er að nota þennan sjónauka að degi til, svo framarlega að honum sé ekki beint að sólinni.

APEX er tólf metra breiður sjónauki sem nemur ljós með millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir. Stjörnufræðingar sem nota APEX til sinna rannsókna, geta séð fyrirbæri sem eru ósýnileg á styttri bylgjulengdum innrauðs eða sýnilegs ljóss. Til dæmis getur APEX horft í gegnum þykk miðgeimsský úr gasi og ryki og greint hulin stjörnumyndunarsvæði, sem skína skært á þessum bylgjulengdum, en eru dimm í sýnilegu og innrauðu ljósi. Sumar af elstu og fjarlægustu vetrarbrautum alheims eru einnig kjörin viðfangsefni fyrir APEX. Vegna útþenslu alheimsins yfir marga milljarða ára hefur ljós þessara vetrarbrauta færst yfir á millímetra og hálfsmillímetra sviðið sem APEX nemur.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd. Hún er hluti af stórri víðmynd sem einnig er aðgengileg í annarri útfærslu.

Tenglar

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Við fyrstu sýn sýnir þessi víðmynd snæviþakið landslag og fjallstinda í kringum Chajnantor hásléttuna í Chile. Hæst rísa, frá hægri til vinstri, Cerro Chajnantor, Cerro Toco, Juriques og eldkeilan Licancabur (sjá potw1240) — ansi tignarlega! Stjörnurnar á myndinni eru hins vegar örsmáar og vart sjáanlegar fyrir miðju — rétt greinanlegar ef vel er að gáð.

Þessar byggingar, sem eru dvergvaxnar miðað við fjöllin í kring, eru loftnetin sem mynda Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), stóran útvarpssjónauka. Þótt þau virðist lítil á myndinni, samanstendur röðin í raun af stóru safni 12 og 7 metra loftneta sem, þegar smíði sjónaukans lýkur, verða í heild 66 talsins og dreifast yfir allt að 16 km breitt svæði á sléttunni. Búist er við að smíði ALMA ljúki árið 2013 en fyrstu mælingar eru hafnar með sjónaukanum og hefur hann þegar skilað framúrskarandi niðurstöðum (sjá t.d. eso1239). Frá því að þessi mynd var tekin hafa fjölmörg loftnet bæst við röðina á sléttunni.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory

Á þessari mynd sést einn af sjónaukum Very Large Telescope (VLT) ESO undir björtum slóðum stjarna á snúningi um suðurpól himins, punkti sem er í stjörnumerkinu Áttungnum. Slóðirnar eru ljósbogar sem stjörnurnar teikna á himininn þegar jörðin snýst hægt og rólega. Til að fanga þessar stjörnuslóðir á mynd voru teknar margar myndir á tíma og þeim síðan skeytt saman í þessa lokaútgáfu.

Sjónaukinn í forgrunni er lýstur upp af tunglskininu en hann er einn af risasjónaukunum fjórum sem mynda VLT í Paranal í Chile. Í kjölfar vígslu Paranal stjörnustöðvarinnar árið 1999 var hverjum sjónauka gefið nafn úr tungumáli Mapuche ættflokksins. Nöfnin — Antu, Keuyen, Melipal og Yepun — eru dregin af fjórum áberandi og fallegum fyrirbærum á himninum: Sólinni, tunglinu, stjörnumerkinu Suðurkrossinum og Venusi. Á myndinni sést Yepun sem einnig kallast sjónauki fjögur.

Myndina tók Farid Char, einn af ljósmyndurum ESO. Char starfar við La Silla-Paranal stjörnustöð ESO og er meðlimur í hópnum sem gerir athuganir á fyrirhugaðri staðsetningu European Extremely Large Telescope (E-ELT), nýjum sjónauka sem verður stærsti sjónauki heims fyrir sýnilegt og innrautt ljós þegar smíði hans lýkur upp úr 2020.

Tenglar

• Meira um Very Large Telescope
• Ljósmyndarar ESO

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) undir suðurhimninum.

Stjörnurnar á himninum minna um margt á verk van Goghs, Stjörnubjört nótt, eða kannski minnir myndin aðdáendur vísindaskáldskapar fremur á geimfar á ógnarhraða um geiminn. Myndin sýnir snúning jarðar eins og hann birtist á löngum lýsingartíma myndarinnar. Þegar jörðin snýst á suðurhvelinu sýnast stjörnurnar hreyfast í kringum suðurpól himins, sem er í daufa stjörnumerkinu Áttungnum milli Suðurkrossins og Magellansskýjanna. Á löngum lýsingartíma mynda stjörnurnar hringlaga slóðir þegar jörðin snýst.

Myndin var tekin á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli í Andesfjöllum Chile. Þar er ALMA sjónaukann að finna en loftnet hans sjást fremst á myndinni. ALMA er öflugasti sjónauki heims til rannsókna á hinum kalda alheimi — sameindagasi og ryki, sem og bakgrunnsgeislun Miklahvells. Þegar smíði ALMA lýkur árið 2013, mun sjónaukinn samanstanda af 54 tólf metra loftnetum og 12 sjö metra loftnetum. Mælingar hófust reyndar með hluta raðarinnar árið 2011. Jafnvel þótt sjónaukinn sé ekki fullbúinn hefur hann þegar skilað framúrskarandi niðurstöðum, mun betri en allir aðrir sjónaukar sömu gerðar. Sum loftnetin eru móðukennd á myndinni því sjónaukinn var að störfum og hreyfðist þegar myndin var tekin.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Þessi víðmynd af Chajnantor hásléttunni sýnir staðinn sem Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) er að rísa á, eins og hann birtist frá Cerro Chico, nálægum fjallstindi. Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, hefur tekist að fanga það einmanalega andrúmsloft sem þarna ríkir í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli í Andesfjöllum Chile. Leikur ljóss og skugga málar landslagið og undirstrikar hversu ójarðneskt það er á tíðum. Fremst á myndinni eru ALMA lofnetin samankomin í þyrpingu og minna einna helst á skrítna gesti á sléttunni. Þegar smíði sjónaukans lýkur árið 2013 mynda 66 slík loftnet röðina og munu öll starfa sem ein heild.

ALMA er þegar farin að bylta rannsóknum stjörnufræðinga á millímetra og hálfsmillímetra sviðinu. Þótt röðin sé hálfkláruð er ALMA mun öflugari en nokkur annar sambærilegur sjónauki og gerir stjörnufræðinga betur í stakk búna en nokkru sinni fyrr til að rannsaka hinn kalda alheim — sameindagas og ryk sem og eftirgeislun Miklahvells. ALMA rannsakar byggingareiningar stjarna, reikistjarna, vetrarbrauta og lífsins sjálfs. Sjónaukinn mun hjálpa stjörnufræðingum að svara sumum af dýpstu spurningunum um uppruna okkar í alheiminum, með því að sýna okkur nákvæmlega hvernig stjörnur og reikistjörnur verða til í gasskýjum í nágrenni okkar í geimnum og nema fjarlægar vetrarbrautir við endimörk hins sýnilega alheims, sem birtast okkur eins og þær litu út fyrir meira en tíu milljörðum ára.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu víðmynd af Paranal stjörnustöð ESO.

Í forgrunni sést tilþrifamikið fjallalandslag Atacamaeyðimerkurinnar. Vinstra megin, á þeim tindi sem rís hæst, er Very Large Telescope (VLT) ESO og fyrir framan hann, litlu neðar, er VISTA sjónaukinn (Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy).

Í bakgrunni mála litir sólarupprásar himininn yfir Paranal í fallegum pastellitum. Við sjóndeildarhringinn má sjá ský yfir Kyrrahafinu — sem er aðeins 12 km frá Paranal.

Fyrir ofan sjóndeildarhringinn, þar sem skýin bera við himinn, sést dökk slæða. Þetta er skugginn sem reikistjarnan jörð varpar á eigin lofthjúp. Þetta fyrirbæri sést stundum í kringum sólarupprás og sólsetur, sé himininn heiður og ekkert sem byrgir sýn út að sjóndeildarhringnum — aðstæður sem svo sannarlega eru í Paranal stjörnustöðinni. Fyrir ofan skugga jarðar er bleikleitur bjarmi sem kallast belti Venusar. Venusarbeltið má rekja til ljóss frá sólinni sem lofthjúpur jarðar dreifir þegar sólin er að rísa (eins og í þessu tilviki) eða ganga til viðar.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Við fyrstu sýn lítur þessi mynd út eins og abstrakt listaverk úr nútímanum, en í raun er þetta mynd tekin á löngum tíma af næturhimninum yfir Chajnantor hásléttunni í Andesfjöllum Chile. Þegar jörðin snýst í átt að nýjum degi, mynda stjörnur Vetrarbrautarinnar litríkar rákir yfir eyðimerkurhimninum. Fremst sést hátæknivæddur stjörnusjónauki, dálítið draumkenndur á þessari mynd.

Þessi heillandi mynd var tekin í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli á Chajnantor hásléttunni, heimili Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukans, sem hér sést. APEX er 12 metra breiður sjónauki sem safnar ljósi á millímetra og hálfsmillímetra sviðinu. Stjörnufræðingar nota APEX til að rannsaka fyrirbæri á borð við köld gas- og rykský, þar sem nýjar stjörnur verða til, og elstu og fjarlægustu vetrarbrautir alheims.

APEX er forveri Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), byltingarkennds sjónauka sem ESO og alþjóðlegir samstarfsaðilar eru að koma upp og starfrækja á Chajnantor hásléttunni. Þegar smíði ALMA lýkur árið 2013 mun röðin samanstanda af fimmtíu og fjórum 12 metra breiðum loftnetum auk tólf 7 metra breiðum loftnetum. Sjónaukarnir tveir bæta hvorn annan upp: Með sínu víða sjónsviði getur ALMA fundið mörg áhugaverð viðfangsefni á stórum svæðum á himninum sem ALMA mun rannsaka nánar í miklu hærri upplausn. Bæði APEX og ALMA eru mikilvæg tæki sem hjálpa stjörnufræðingum að læra meira um það hvernig alheimurinn virkar, eins og myndun stjarnanna sem sjást á snúningi á myndinni.

Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO, tók þessa mynd. Hann er einnig stofnandi The World at Night, verkefnis sem snýst um að búa til og sýna glæsilegar ljósmyndir og myndskeið af fallegum og sögufrægum stöðum á jörðinni undir stjörnubjörtum himni.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans. ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu.

Tenglar

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Very Large Telescope (VLT), flaggskip ESO á Cerro Paranal í Chile, samanstendur af fjórum stórum aðalsjónaukum sem hver um sig hefur 8,2 metra breiðan safnspegil, auk fjögurra færanlegra 1,8 metra hjálparsjónauka. Ljósmyndir okkar þennan mánuðinn sýna einn af aðalsjónaukunum í smíðum en hin myndin sýnir útlit annars í dag.

Á gömlu myndinni sést fyrsti aðalsjónaukinn í smíðum snemma í verkferlinu seint í október árið 1995. Búið er að steypa grunninn og festa neðri fasta hluta málmhvolfsins við hann. Fyrstu hlutarnir af þeim hluta hvelfingarinnar sem snýst hefur einnig verið komið fyrir — neðsti hluti breiða opsins sem sjónaukinn horfir út um og þunga, lárétta grindin sem mun halda rennihurðunum uppi snúa að okkur. Þessi sjónauki barði alheiminn fyrst augum þann 25. maí 1998 (sjá eso9820).

Við vígslu Paranal árið 1999 (sjá eso9921) var aðalsjónaukunum fjórum gefið nafn úr tungumáli Mapuche ættbálksins. Nöfnin — Antu, Kueyen, Melipal og Yepun fyrir hvern sjónauka, frá þeim fyrsta til hins fjórða — merkja fjögur áberandi og falleg kennileiti á himninum: Sólin, tunglið, stjörnumerkið Suðurkrossinn og Venus [1].

Á nýju ljósmyndinni sést aðalsjónauki fjögur, Yepun, sem tekinn var í notkun í september árið 2000 (sjá eso0028). Hann gefur fullkomna mynd af því hvernig eldri bróðir hans lítur út enda eru allir sjónaukarnir nákvæmlega eins. Einungis mælitækin skilja á milli sjónaukanna en þau veita stjörnufræðingum fjölbreytt úrval af tækjum til að rannsaka alheiminn. Gula byggingin fyrir framan Yepun er lyfta sem hægt er að færa milli sjónaukanna. Hún er notuð til að fjarlæga risaspeglana þegar þeir eru endurhúðaðir annað slagið.

Á þeim árum sem liðin eru frá því að gamla myndin var tekin, hefur fyrsti aðalsjónaukinn hlotið nafn — Antu — en líka eignast fjölskyldu því aðrir sjónaukar hafa bæst við á fjallstindinum. Í dag er VLT öflugasti stjörnusjónauki heims fyrir rannsóknir á sýnilegu ljósi og Antu, Yepun og hinir sjónaukarnir á Paranal hafa leikið lykilhlutverk í að gera ESO að lang afkastamestu stjörnustöð heims!

Skýringar

[1] Nafnið Yepun hafði verið þýtt sem „Síríus“ á þeim tíma þegar vígsla Paranal fór fram (sjá eso9921) en síðari tíma rannsókn sýndi að rétta þýðingin er „Venus“.

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin 
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum 
• Meira um Very Large Telescope ESO

Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukinn — sem hér sést á þessari fallegu mynd sem Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók — er eitt af verkfærunum sem ESO notar til að skyggnast út fyrir svið sýnilegs ljóss. Sjónaukinn er staðsettur á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli.

Í forgrunni myndarinnar sést þyrping hvítra ísstrýta. Ísstrýturnar eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast á hálendum svæðum, venjulega í meira en 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Stýrturnar eru úr þunnum, hörðnuðum snjó eða ís og snúa blöðin í átt að sólinni. Þær eru stundum nokkrir sentímetrar á hæð upp í nokkra metra.

APEX er tólf metra breiður sjónauki sem nemur ljós með millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir. Stjörnufræðingar sem nota APEX til sinna rannsókna, geta séð fyrirbæri sem eru ósýnileg á styttri bylgjulengdum. Sjónaukinn gerir þeim kleift að kanna sameindaský — þétt svæði úr gasi og geimryki þar sem nýjar stjörnur verða til — sem eru dökk og hulin ryki í sýnilegu og innrauðu ljósi en skína skært á þessum löngum bylgjulengdum. Stjörnufræðingar nota þessa gerð ljóss til að rannsaka eðlis- og efnafræðina í skýjunum. Tíðnisviðið er einnig kjörið til að rannsaka sumar af elstu og fjarlægustu vetrarbrautum í alheiminum.

Á næturhimninum vinstra megin fyrir ofan APEX sjást daufir þokublettir Litla og Stóra Magellansskýjanna, nágrannavetrarbrautir okkar. Þokuslæðan sem liggur yfir himininn er vetrarbrautin okkar en hún er mest áberandi yfir stjórnstöð APEX hægra megin. Dökku blettirnir í slæðunni eru rykský milli stjarnanna sem hindra að ljós frá fjarlægum stjörnum fyrir atan berist til okkar. Á bak við þessi dimmu ský er miðja vetrarbrautarinnar í um 27.000 ljósára fjarlægð frá jörðinni. Sjónaukar eins og APEX eru nauðsynleg tæki fyrir stjörnufræðinga sem vilja horfa í gegnum rykið og rannsaka miðju vetrarbrautarinnar í smáatriðum.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Tenglar

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd af himninum yfir Paranal stjörnustöð ESO með fjölmörgum djúpfyrirbærum.

Greinilegust er Kjalarþokan, rauðglóandi á miðri mynd. Kjalarþokan er í stjörnumerkinu Kilinum, um 7.500 ljósár frá jörðinni. Þetta glóandi gas- og rykský er bjartasta þokan á himninum og geymir nokkrar af björtustu og massamestu stjörnum sem vitað er um í vetrarbrautinni okkar, eins og Eta Carinae. Kjalarþokan er kjörin fyrir þá stjörnufræðinga sem rannsaka leyndardómana á bak við myndun og dauða massamikilla stjarna. Þú getur skoðað nokkrar nýlegar og fallegar myndir af Kjalarþokunni frá ESO hér: eso1208, eso1145 og eso1031.

Fyrir neðan Kjalarþokuna sjáum við Óskabrunnsþyrpinguna (NGC 3532). Þessi lausþyrping ungra stjarna dregur nafn sitt af því, að í gegnum stjörnusjónauka, lítur hún út eins og mynt sem glitarar á botni óskabrunns. Lengra til hægri sjáum við Lambda Centauri þokuna (IC 2944), glóandi vetnisský og nýfæddar stjörnur, sem stundum er kölluð Kjúklingurinn hlaupandi vegna fuglsmynstur sem sumir sjá út úr bjartasta hluta þokunnar (sjá eso1135). Fyrir ofan þessa þoku og örlítið til vinstri er Suðursjöstirnið (IC 2632), lausþyrping stjarna sem svipar til frægari þyrpingar á norðurhveli.

Í forgrunni sjáum við þrjá af fjórum hjálparsjónaukum Very Large Telescope víxlmælisins (VLTI). Með VLTI er hægt að nota hjálparsjónaukana — eða 8,2 metra VLT sjónaukana — saman sem einn risasjónauka sem getur greint fínni smáatriði en mögulegt væri með sjónaukunum stökum. VLTI hefur verið notaður í ýmis rannsóknarverkefni, þar á meðal rannsóknir á aðsópskringlum í kringum ungar stjörnur og virka vetrarbrautakjarna sem eru með orkuríkustu og dularfyllstu fyrirbærum í alheiminum.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Á myndum þessa mánaðar, sem teknar voru í Paranal stjörnustöð ESO í Atacamaeyðimörkinni í Chile, sést samanburður á byggingarsvæði í nóvember árið 1999 við daginn í dag: Gistiaðstöðu stjörnustöðvarinnar sem kallast Paranal Residencia. Hugsaðu þér breytinguna þá og nú: Glymjandi hamrar og borvélar og hávaði í dráttarvélum og krönum hafa horfið á braut og í staðinn risin friðsæl eyðimerkurbygging sem setur svip á umhverfi sitt. Byggingin er gerð úr náttúrulegum efnum og litum og smíðuð inn í lægði í eyðimörkinni sem tryggir að hún fellur vel inn í umhverfið.

Residencia var byggt sem griðarstaður fyrir stjörnufræðinga og annað starfsfólk í einu harðneskjulegasta umhverfi sem hægt er að ímynda sér, þar sem þurrt loft, sterk útfjólublá geislun frá sólinni, sterkir vindar og mikil hæð eru hluti af daglegu lífi. Verktakarnir sem reistu Residencia og unnu við þessar erfiðu aðstæður, hafa skapað notalega vin í skraufþurri eyðimörkinni fyrir starfsfólk stjörnustöðvarinnar en fullkláruð ber byggingin fagurt vitni um vinnu þeirra. Í Residencia eru meira en 100 herbergi auk mötuneytis, setustofu, sundlaugar, líkamsræktarstöðvar og bókasafns. Frá vesturhlið byggingarinnar er glæsilegt útsýnir frá vesturhlíðinni yfir eyðimörkina í átt að Kyrrahafinu og sólsetrinu.

Á báðum myndum sést eitt í viðbót: Fyrir aftan Residencia, 2.600 metra yfir sjávarmáli á tindi Cerro Paranal, er Very Large Telescope (VLT) ESO. Þetta er fullkomnasti stjörnusjónauki heims fyrir sýnilegt ljós og ástæða þess að Residencia og allir sem gista innan veggja þess, er þarna!

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin 
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum 
• Meira um byggingu Residencia í fréttatilkynningu frá árinu 1999
• Fréttatilkynning um vígslu Residencia árið 2002

Á þessari fallegu víðmynd sem Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO tók, sést Chajnantor hásléttan í Atacamaeyðimörkinni í Chile böðuð síðustu geislum sólar. Á sléttunni er Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukinn sem sjá má vinstra megin á myndinni. Frá þessum afvikna stað í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli, rannsakar APEX hinn „kalda alheim“.

APEX er tólf metra breiður sjónauki sem nemur ljós með millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir. Stjörnufræðingar sem nota APEX til sinna rannsókna, geta séð fyrirbæri sem eru ósýnileg á styttri bylgjulengdum. Sjónaukinn gerir þeim kleift að kanna sameindaský — þétt svæði úr gasi og geimryki þar sem nýjar stjörnur verða til — sem eru dökk og hulin ryki í sýnilegu og innrauðu ljósi en skína skært á þessum löngum bylgjulengdum. Stjörnufræðingar nota þessa gerð ljóss til að rannsaka eðlis- og efnafræðina í skýjunum. Tíðnisviðið er einnig kjörið til að rannsaka sumar af elstu og fjarlægustu vetrarbrautum í alheiminum.

Frá því að APEX var tekinn í notkun árið 2005 hefur sjónaukinn skilað mörgum mikilvægum niðurstöðum. Sem dæmi starfaði APEX með Very Large Telescope ESO til að greina efni sem svartholið í miðju okkar vetrarbrautar var að tæta í sundur (eso0841). Sú niðurstaða sem er meðal 10 merkustu uppgötvana ESO.

Í kringum APEX sést þyrping hvítra ísstrýta. Ísstrýturnar eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast á hálendum svæðum, venjulega í meira en 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Stýrturnar eru úr þunnum, hörðnuðum snjó eða ís og snúa blöðin í átt að sólinni. Þær eru stundum nokkrir sentímetrar á hæð upp í nokkra metra.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Tólf metra loftnet APEX er byggt á frumgerð loftnets fyrir aðra stjörnustöð á Chajnantor, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). ALMA verður röð 54 tólf metra breiðra loftneta auk 12 sjö metra loftneta þegar smíðinni lýkur árið 2013. ESO tekur þátt í þessari alþjóðlegu stjörnustöð fyrir hönd Evrópu en um er að ræða samstarfsverkefni Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile.

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Frá því í desember 2009 hefur Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA) kortlagt suðurhimininn frá Paranal stjörnustöð ESO í Chile. Á samanburðarmynd þessa mánaðar sést VISTA í smíðum annars vegar og í dag hins vegar.

Eldri myndin var tekin síðla árs 2004 og sýnir bygginguna yfir sjónaukanum í smíðum. Grind hvolfsins situr á sívalningslaga grunni, umlukinn vinnupalli. VISTA er staðsettur á tindi um 1.500 metrum norðaustur af Cerro Paranal þar sem Very Large Telescope ESO er að finna. Þegar sjónaukinn var í smíðum var tindurinn lækkaður um fimm metra eða niður í 2.518 metra svo hægt væri að setja upp 4000 fermetra pall fyrir sjónaukann.

Á nýju myndinni sést VISTA sjónaukinn fullbúinn. Hvolfið er 20 metra breitt og ver sjónaukann fyrir harðneskjulegu umhverfinu. Tvær rennihurðir opnast og mynda gatið sem sjónaukinn horfir út um en þar er einnig vindhlíf sem hægt er að setja upp til að loka gatinu að hluta ef þarf. Aukadyr í byggingunni verka eru opnaðar til að loftræsta á næturnar. Í byggingunni í forgrunni, gegnt hvolfinu, er viðhaldsbúnaður og húðunartæki sem notað er til að húða örþunnu silfurlagi á spegla sjónaukans svo þeir endurvarpi ljósinu sem best.

VISTA nemur nær-innrauðar bylgjulengdir með 67 megapixla myndavél sem vegur þrjú tonn. Safnspegill sjónaukans, vítt sjónsvið og mjög næmir innrauðir ljósnemar gera hann að öflugasta kortlagningarsjónauka heims.

Samstarfshópur 18 háskóla í Bretlandi, undir forystu Queen Mary, University of London, hafði umsjón með hönnun og þróun VISTA en sjónaukinn var framlag Bretlands til ESO þegar landið gekk til liðs við samtökin. Verkefnisstjórn var í höndum Science and Technology Facilities Council’s UK Astronomy Technology Center (STFC, UK ATC).

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum
• Meira um VISTA

IC 5148 er falleg hringþoka í um 3000 ljósára fjarlægð frá jörðinni í stjörnumerkinu Trönunni. Þokan er nokkur ljósár í þvermál og vex á um 50 kílómetra hraða á sekúndu — hraðast allra þekktra hringþoka. Hringþokur eru kallaðar plánetuþokur (planetary nebula) á ensku því þegar menn sáu þær fyrst, litu þær út eins og plánetur í gegnum sjónaukana. Hringþokur eiga samt ekkert skylt við reikistjörnur.

Þegar stjarna, álíka massamikil og sólin eða örlítið massameiri, nálgast ævilok sín, varpar hún frá sér ytri lögum sínum út í geiminn. Gasið þenst út og lýsist upp af heitum kjarna stjörnunnar í miðjunni og hringþoka verður til sem oft eru mjög fallegar.

Þessi tiltekna hringþoka sést sem daufur efnishringur í gegnum áhugamannasjónauka en stjarnan — sem kólnar og verður hvítur dvergur — skín í miðju gatsins. Útlitsins vegna nefndu stjörnufræðingar IC 5148 Varadekkjarþokuna.

ESO Faint Object Spectrograph and Camera (EFOSC2) á New Technology Telescope í La Silla stjörnustöðinni gefur nokkuð betri mynd af þessu fyrirbæri. Í stað þess að líkjast varadekki minnir þokan meira á blóm með hálfgegnsæjum krónublöðum.

Paranal stjörnustöð ESO í Atacamaeyðimörkinni í Chile er þekktust fyrir Very Large Telescope (VLT), flaggskip ESO. Á síðustu árum hefur staðurinn einnig orðið heimili tveggja kortlagningarsjónauka í hæsta gæðaflokki. Þessir nýju meðlimir í Paranal fjölskyldunni eru hannaðir til að taka ljósmyndir af stórum svæðum á himninum bæði hratt og djúpt.

Annar þeirra, 4,1 metra Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA), er staðsettur á næsta fjallstindi, ekki ýkja langt frá Paranaltindi. Hann sést á þessari fallegu mynd sem ljósmyndari ESO, Babak Tafreshi, tók frá Paranal. VISTA er stærsti kortlagningarsjónauki heims og hefur verið í notkun frá desember 2009.

Í neðra hægra horni myndarinnar sést byggingin yfir VISTA fyrir framan, að því er virðist, endalausan fjallgarð sem teygir sig út til sjóndeildarhringsins. Þegar sólsetrið nálgast varpa fjöllin lengri skuggum sem smám saman færast yfir brúnleita litatóna hins glæsilega eyðimerkurlandslags sem umlykur Paranal. Fljótlega hverfur sólin undir sjóndeildarhringinn og sjónaukarnir í Paranal taka að berja alheiminn augum.

VISTA er sjónauki með vítt sjónsvið, hannaður til að kortleggja suðurhimininn í innrauðu ljósi mjög nákvæmlega sem gerir stjörnufræðingum kleift að greina sérstaklega dauf fyrirbæri. Markmið verkefnanna er að útbúa stórar skrár yfir stjarnfræðileg fyrirbæri til tölfræðilegra rannsókna og til að finna ný viðfangsefni sem hægt er að rannsaka nánar með VLT.

Tenglar

• Meira um Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA)
• Ljósmyndarar ESO