Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) undir suðurhimninum.

Stjörnurnar á himninum minna um margt á verk van Goghs, Stjörnubjört nótt, eða kannski minnir myndin aðdáendur vísindaskáldskapar fremur á geimfar á ógnarhraða um geiminn. Myndin sýnir snúning jarðar eins og hann birtist á löngum lýsingartíma myndarinnar. Þegar jörðin snýst á suðurhvelinu sýnast stjörnurnar hreyfast í kringum suðurpól himins, sem er í daufa stjörnumerkinu Áttungnum milli Suðurkrossins og Magellansskýjanna. Á löngum lýsingartíma mynda stjörnurnar hringlaga slóðir þegar jörðin snýst.

Myndin var tekin á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli í Andesfjöllum Chile. Þar er ALMA sjónaukann að finna en loftnet hans sjást fremst á myndinni. ALMA er öflugasti sjónauki heims til rannsókna á hinum kalda alheimi — sameindagasi og ryki, sem og bakgrunnsgeislun Miklahvells. Þegar smíði ALMA lýkur árið 2013, mun sjónaukinn samanstanda af 54 tólf metra loftnetum og 12 sjö metra loftnetum. Mælingar hófust reyndar með hluta raðarinnar árið 2011. Jafnvel þótt sjónaukinn sé ekki fullbúinn hefur hann þegar skilað framúrskarandi niðurstöðum, mun betri en allir aðrir sjónaukar sömu gerðar. Sum loftnetin eru móðukennd á myndinni því sjónaukinn var að störfum og hreyfðist þegar myndin var tekin.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Þessi víðmynd af Chajnantor hásléttunni sýnir staðinn sem Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) er að rísa á, eins og hann birtist frá Cerro Chico, nálægum fjallstindi. Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, hefur tekist að fanga það einmanalega andrúmsloft sem þarna ríkir í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli í Andesfjöllum Chile. Leikur ljóss og skugga málar landslagið og undirstrikar hversu ójarðneskt það er á tíðum. Fremst á myndinni eru ALMA lofnetin samankomin í þyrpingu og minna einna helst á skrítna gesti á sléttunni. Þegar smíði sjónaukans lýkur árið 2013 mynda 66 slík loftnet röðina og munu öll starfa sem ein heild.

ALMA er þegar farin að bylta rannsóknum stjörnufræðinga á millímetra og hálfsmillímetra sviðinu. Þótt röðin sé hálfkláruð er ALMA mun öflugari en nokkur annar sambærilegur sjónauki og gerir stjörnufræðinga betur í stakk búna en nokkru sinni fyrr til að rannsaka hinn kalda alheim — sameindagas og ryk sem og eftirgeislun Miklahvells. ALMA rannsakar byggingareiningar stjarna, reikistjarna, vetrarbrauta og lífsins sjálfs. Sjónaukinn mun hjálpa stjörnufræðingum að svara sumum af dýpstu spurningunum um uppruna okkar í alheiminum, með því að sýna okkur nákvæmlega hvernig stjörnur og reikistjörnur verða til í gasskýjum í nágrenni okkar í geimnum og nema fjarlægar vetrarbrautir við endimörk hins sýnilega alheims, sem birtast okkur eins og þær litu út fyrir meira en tíu milljörðum ára.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu víðmynd af Paranal stjörnustöð ESO.

Í forgrunni sést tilþrifamikið fjallalandslag Atacamaeyðimerkurinnar. Vinstra megin, á þeim tindi sem rís hæst, er Very Large Telescope (VLT) ESO og fyrir framan hann, litlu neðar, er VISTA sjónaukinn (Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy).

Í bakgrunni mála litir sólarupprásar himininn yfir Paranal í fallegum pastellitum. Við sjóndeildarhringinn má sjá ský yfir Kyrrahafinu — sem er aðeins 12 km frá Paranal.

Fyrir ofan sjóndeildarhringinn, þar sem skýin bera við himinn, sést dökk slæða. Þetta er skugginn sem reikistjarnan jörð varpar á eigin lofthjúp. Þetta fyrirbæri sést stundum í kringum sólarupprás og sólsetur, sé himininn heiður og ekkert sem byrgir sýn út að sjóndeildarhringnum — aðstæður sem svo sannarlega eru í Paranal stjörnustöðinni. Fyrir ofan skugga jarðar er bleikleitur bjarmi sem kallast belti Venusar. Venusarbeltið má rekja til ljóss frá sólinni sem lofthjúpur jarðar dreifir þegar sólin er að rísa (eins og í þessu tilviki) eða ganga til viðar.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Við fyrstu sýn lítur þessi mynd út eins og abstrakt listaverk úr nútímanum, en í raun er þetta mynd tekin á löngum tíma af næturhimninum yfir Chajnantor hásléttunni í Andesfjöllum Chile. Þegar jörðin snýst í átt að nýjum degi, mynda stjörnur Vetrarbrautarinnar litríkar rákir yfir eyðimerkurhimninum. Fremst sést hátæknivæddur stjörnusjónauki, dálítið draumkenndur á þessari mynd.

Þessi heillandi mynd var tekin í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli á Chajnantor hásléttunni, heimili Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukans, sem hér sést. APEX er 12 metra breiður sjónauki sem safnar ljósi á millímetra og hálfsmillímetra sviðinu. Stjörnufræðingar nota APEX til að rannsaka fyrirbæri á borð við köld gas- og rykský, þar sem nýjar stjörnur verða til, og elstu og fjarlægustu vetrarbrautir alheims.

APEX er forveri Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), byltingarkennds sjónauka sem ESO og alþjóðlegir samstarfsaðilar eru að koma upp og starfrækja á Chajnantor hásléttunni. Þegar smíði ALMA lýkur árið 2013 mun röðin samanstanda af fimmtíu og fjórum 12 metra breiðum loftnetum auk tólf 7 metra breiðum loftnetum. Sjónaukarnir tveir bæta hvorn annan upp: Með sínu víða sjónsviði getur ALMA fundið mörg áhugaverð viðfangsefni á stórum svæðum á himninum sem ALMA mun rannsaka nánar í miklu hærri upplausn. Bæði APEX og ALMA eru mikilvæg tæki sem hjálpa stjörnufræðingum að læra meira um það hvernig alheimurinn virkar, eins og myndun stjarnanna sem sjást á snúningi á myndinni.

Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO, tók þessa mynd. Hann er einnig stofnandi The World at Night, verkefnis sem snýst um að búa til og sýna glæsilegar ljósmyndir og myndskeið af fallegum og sögufrægum stöðum á jörðinni undir stjörnubjörtum himni.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans. ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu.

Tenglar

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Very Large Telescope (VLT), flaggskip ESO á Cerro Paranal í Chile, samanstendur af fjórum stórum aðalsjónaukum sem hver um sig hefur 8,2 metra breiðan safnspegil, auk fjögurra færanlegra 1,8 metra hjálparsjónauka. Ljósmyndir okkar þennan mánuðinn sýna einn af aðalsjónaukunum í smíðum en hin myndin sýnir útlit annars í dag.

Á gömlu myndinni sést fyrsti aðalsjónaukinn í smíðum snemma í verkferlinu seint í október árið 1995. Búið er að steypa grunninn og festa neðri fasta hluta málmhvolfsins við hann. Fyrstu hlutarnir af þeim hluta hvelfingarinnar sem snýst hefur einnig verið komið fyrir — neðsti hluti breiða opsins sem sjónaukinn horfir út um og þunga, lárétta grindin sem mun halda rennihurðunum uppi snúa að okkur. Þessi sjónauki barði alheiminn fyrst augum þann 25. maí 1998 (sjá eso9820).

Við vígslu Paranal árið 1999 (sjá eso9921) var aðalsjónaukunum fjórum gefið nafn úr tungumáli Mapuche ættbálksins. Nöfnin — Antu, Kueyen, Melipal og Yepun fyrir hvern sjónauka, frá þeim fyrsta til hins fjórða — merkja fjögur áberandi og falleg kennileiti á himninum: Sólin, tunglið, stjörnumerkið Suðurkrossinn og Venus [1].

Á nýju ljósmyndinni sést aðalsjónauki fjögur, Yepun, sem tekinn var í notkun í september árið 2000 (sjá eso0028). Hann gefur fullkomna mynd af því hvernig eldri bróðir hans lítur út enda eru allir sjónaukarnir nákvæmlega eins. Einungis mælitækin skilja á milli sjónaukanna en þau veita stjörnufræðingum fjölbreytt úrval af tækjum til að rannsaka alheiminn. Gula byggingin fyrir framan Yepun er lyfta sem hægt er að færa milli sjónaukanna. Hún er notuð til að fjarlæga risaspeglana þegar þeir eru endurhúðaðir annað slagið.

Á þeim árum sem liðin eru frá því að gamla myndin var tekin, hefur fyrsti aðalsjónaukinn hlotið nafn — Antu — en líka eignast fjölskyldu því aðrir sjónaukar hafa bæst við á fjallstindinum. Í dag er VLT öflugasti stjörnusjónauki heims fyrir rannsóknir á sýnilegu ljósi og Antu, Yepun og hinir sjónaukarnir á Paranal hafa leikið lykilhlutverk í að gera ESO að lang afkastamestu stjörnustöð heims!

Skýringar

[1] Nafnið Yepun hafði verið þýtt sem „Síríus“ á þeim tíma þegar vígsla Paranal fór fram (sjá eso9921) en síðari tíma rannsókn sýndi að rétta þýðingin er „Venus“.

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin 
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum 
• Meira um Very Large Telescope ESO

Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukinn — sem hér sést á þessari fallegu mynd sem Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók — er eitt af verkfærunum sem ESO notar til að skyggnast út fyrir svið sýnilegs ljóss. Sjónaukinn er staðsettur á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli.

Í forgrunni myndarinnar sést þyrping hvítra ísstrýta. Ísstrýturnar eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast á hálendum svæðum, venjulega í meira en 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Stýrturnar eru úr þunnum, hörðnuðum snjó eða ís og snúa blöðin í átt að sólinni. Þær eru stundum nokkrir sentímetrar á hæð upp í nokkra metra.

APEX er tólf metra breiður sjónauki sem nemur ljós með millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir. Stjörnufræðingar sem nota APEX til sinna rannsókna, geta séð fyrirbæri sem eru ósýnileg á styttri bylgjulengdum. Sjónaukinn gerir þeim kleift að kanna sameindaský — þétt svæði úr gasi og geimryki þar sem nýjar stjörnur verða til — sem eru dökk og hulin ryki í sýnilegu og innrauðu ljósi en skína skært á þessum löngum bylgjulengdum. Stjörnufræðingar nota þessa gerð ljóss til að rannsaka eðlis- og efnafræðina í skýjunum. Tíðnisviðið er einnig kjörið til að rannsaka sumar af elstu og fjarlægustu vetrarbrautum í alheiminum.

Á næturhimninum vinstra megin fyrir ofan APEX sjást daufir þokublettir Litla og Stóra Magellansskýjanna, nágrannavetrarbrautir okkar. Þokuslæðan sem liggur yfir himininn er vetrarbrautin okkar en hún er mest áberandi yfir stjórnstöð APEX hægra megin. Dökku blettirnir í slæðunni eru rykský milli stjarnanna sem hindra að ljós frá fjarlægum stjörnum fyrir atan berist til okkar. Á bak við þessi dimmu ský er miðja vetrarbrautarinnar í um 27.000 ljósára fjarlægð frá jörðinni. Sjónaukar eins og APEX eru nauðsynleg tæki fyrir stjörnufræðinga sem vilja horfa í gegnum rykið og rannsaka miðju vetrarbrautarinnar í smáatriðum.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Tenglar

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd af himninum yfir Paranal stjörnustöð ESO með fjölmörgum djúpfyrirbærum.

Greinilegust er Kjalarþokan, rauðglóandi á miðri mynd. Kjalarþokan er í stjörnumerkinu Kilinum, um 7.500 ljósár frá jörðinni. Þetta glóandi gas- og rykský er bjartasta þokan á himninum og geymir nokkrar af björtustu og massamestu stjörnum sem vitað er um í vetrarbrautinni okkar, eins og Eta Carinae. Kjalarþokan er kjörin fyrir þá stjörnufræðinga sem rannsaka leyndardómana á bak við myndun og dauða massamikilla stjarna. Þú getur skoðað nokkrar nýlegar og fallegar myndir af Kjalarþokunni frá ESO hér: eso1208, eso1145 og eso1031.

Fyrir neðan Kjalarþokuna sjáum við Óskabrunnsþyrpinguna (NGC 3532). Þessi lausþyrping ungra stjarna dregur nafn sitt af því, að í gegnum stjörnusjónauka, lítur hún út eins og mynt sem glitarar á botni óskabrunns. Lengra til hægri sjáum við Lambda Centauri þokuna (IC 2944), glóandi vetnisský og nýfæddar stjörnur, sem stundum er kölluð Kjúklingurinn hlaupandi vegna fuglsmynstur sem sumir sjá út úr bjartasta hluta þokunnar (sjá eso1135). Fyrir ofan þessa þoku og örlítið til vinstri er Suðursjöstirnið (IC 2632), lausþyrping stjarna sem svipar til frægari þyrpingar á norðurhveli.

Í forgrunni sjáum við þrjá af fjórum hjálparsjónaukum Very Large Telescope víxlmælisins (VLTI). Með VLTI er hægt að nota hjálparsjónaukana — eða 8,2 metra VLT sjónaukana — saman sem einn risasjónauka sem getur greint fínni smáatriði en mögulegt væri með sjónaukunum stökum. VLTI hefur verið notaður í ýmis rannsóknarverkefni, þar á meðal rannsóknir á aðsópskringlum í kringum ungar stjörnur og virka vetrarbrautakjarna sem eru með orkuríkustu og dularfyllstu fyrirbærum í alheiminum.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Á myndum þessa mánaðar, sem teknar voru í Paranal stjörnustöð ESO í Atacamaeyðimörkinni í Chile, sést samanburður á byggingarsvæði í nóvember árið 1999 við daginn í dag: Gistiaðstöðu stjörnustöðvarinnar sem kallast Paranal Residencia. Hugsaðu þér breytinguna þá og nú: Glymjandi hamrar og borvélar og hávaði í dráttarvélum og krönum hafa horfið á braut og í staðinn risin friðsæl eyðimerkurbygging sem setur svip á umhverfi sitt. Byggingin er gerð úr náttúrulegum efnum og litum og smíðuð inn í lægði í eyðimörkinni sem tryggir að hún fellur vel inn í umhverfið.

Residencia var byggt sem griðarstaður fyrir stjörnufræðinga og annað starfsfólk í einu harðneskjulegasta umhverfi sem hægt er að ímynda sér, þar sem þurrt loft, sterk útfjólublá geislun frá sólinni, sterkir vindar og mikil hæð eru hluti af daglegu lífi. Verktakarnir sem reistu Residencia og unnu við þessar erfiðu aðstæður, hafa skapað notalega vin í skraufþurri eyðimörkinni fyrir starfsfólk stjörnustöðvarinnar en fullkláruð ber byggingin fagurt vitni um vinnu þeirra. Í Residencia eru meira en 100 herbergi auk mötuneytis, setustofu, sundlaugar, líkamsræktarstöðvar og bókasafns. Frá vesturhlið byggingarinnar er glæsilegt útsýnir frá vesturhlíðinni yfir eyðimörkina í átt að Kyrrahafinu og sólsetrinu.

Á báðum myndum sést eitt í viðbót: Fyrir aftan Residencia, 2.600 metra yfir sjávarmáli á tindi Cerro Paranal, er Very Large Telescope (VLT) ESO. Þetta er fullkomnasti stjörnusjónauki heims fyrir sýnilegt ljós og ástæða þess að Residencia og allir sem gista innan veggja þess, er þarna!

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin 
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum 
• Meira um byggingu Residencia í fréttatilkynningu frá árinu 1999
• Fréttatilkynning um vígslu Residencia árið 2002

Á þessari fallegu víðmynd sem Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO tók, sést Chajnantor hásléttan í Atacamaeyðimörkinni í Chile böðuð síðustu geislum sólar. Á sléttunni er Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukinn sem sjá má vinstra megin á myndinni. Frá þessum afvikna stað í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli, rannsakar APEX hinn „kalda alheim“.

APEX er tólf metra breiður sjónauki sem nemur ljós með millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir. Stjörnufræðingar sem nota APEX til sinna rannsókna, geta séð fyrirbæri sem eru ósýnileg á styttri bylgjulengdum. Sjónaukinn gerir þeim kleift að kanna sameindaský — þétt svæði úr gasi og geimryki þar sem nýjar stjörnur verða til — sem eru dökk og hulin ryki í sýnilegu og innrauðu ljósi en skína skært á þessum löngum bylgjulengdum. Stjörnufræðingar nota þessa gerð ljóss til að rannsaka eðlis- og efnafræðina í skýjunum. Tíðnisviðið er einnig kjörið til að rannsaka sumar af elstu og fjarlægustu vetrarbrautum í alheiminum.

Frá því að APEX var tekinn í notkun árið 2005 hefur sjónaukinn skilað mörgum mikilvægum niðurstöðum. Sem dæmi starfaði APEX með Very Large Telescope ESO til að greina efni sem svartholið í miðju okkar vetrarbrautar var að tæta í sundur (eso0841). Sú niðurstaða sem er meðal 10 merkustu uppgötvana ESO.

Í kringum APEX sést þyrping hvítra ísstrýta. Ísstrýturnar eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast á hálendum svæðum, venjulega í meira en 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Stýrturnar eru úr þunnum, hörðnuðum snjó eða ís og snúa blöðin í átt að sólinni. Þær eru stundum nokkrir sentímetrar á hæð upp í nokkra metra.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Tólf metra loftnet APEX er byggt á frumgerð loftnets fyrir aðra stjörnustöð á Chajnantor, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). ALMA verður röð 54 tólf metra breiðra loftneta auk 12 sjö metra loftneta þegar smíðinni lýkur árið 2013. ESO tekur þátt í þessari alþjóðlegu stjörnustöð fyrir hönd Evrópu en um er að ræða samstarfsverkefni Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile.

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Frá því í desember 2009 hefur Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA) kortlagt suðurhimininn frá Paranal stjörnustöð ESO í Chile. Á samanburðarmynd þessa mánaðar sést VISTA í smíðum annars vegar og í dag hins vegar.

Eldri myndin var tekin síðla árs 2004 og sýnir bygginguna yfir sjónaukanum í smíðum. Grind hvolfsins situr á sívalningslaga grunni, umlukinn vinnupalli. VISTA er staðsettur á tindi um 1.500 metrum norðaustur af Cerro Paranal þar sem Very Large Telescope ESO er að finna. Þegar sjónaukinn var í smíðum var tindurinn lækkaður um fimm metra eða niður í 2.518 metra svo hægt væri að setja upp 4000 fermetra pall fyrir sjónaukann.

Á nýju myndinni sést VISTA sjónaukinn fullbúinn. Hvolfið er 20 metra breitt og ver sjónaukann fyrir harðneskjulegu umhverfinu. Tvær rennihurðir opnast og mynda gatið sem sjónaukinn horfir út um en þar er einnig vindhlíf sem hægt er að setja upp til að loka gatinu að hluta ef þarf. Aukadyr í byggingunni verka eru opnaðar til að loftræsta á næturnar. Í byggingunni í forgrunni, gegnt hvolfinu, er viðhaldsbúnaður og húðunartæki sem notað er til að húða örþunnu silfurlagi á spegla sjónaukans svo þeir endurvarpi ljósinu sem best.

VISTA nemur nær-innrauðar bylgjulengdir með 67 megapixla myndavél sem vegur þrjú tonn. Safnspegill sjónaukans, vítt sjónsvið og mjög næmir innrauðir ljósnemar gera hann að öflugasta kortlagningarsjónauka heims.

Samstarfshópur 18 háskóla í Bretlandi, undir forystu Queen Mary, University of London, hafði umsjón með hönnun og þróun VISTA en sjónaukinn var framlag Bretlands til ESO þegar landið gekk til liðs við samtökin. Verkefnisstjórn var í höndum Science and Technology Facilities Council’s UK Astronomy Technology Center (STFC, UK ATC).

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum
• Meira um VISTA

IC 5148 er falleg hringþoka í um 3000 ljósára fjarlægð frá jörðinni í stjörnumerkinu Trönunni. Þokan er nokkur ljósár í þvermál og vex á um 50 kílómetra hraða á sekúndu — hraðast allra þekktra hringþoka. Hringþokur eru kallaðar plánetuþokur (planetary nebula) á ensku því þegar menn sáu þær fyrst, litu þær út eins og plánetur í gegnum sjónaukana. Hringþokur eiga samt ekkert skylt við reikistjörnur.

Þegar stjarna, álíka massamikil og sólin eða örlítið massameiri, nálgast ævilok sín, varpar hún frá sér ytri lögum sínum út í geiminn. Gasið þenst út og lýsist upp af heitum kjarna stjörnunnar í miðjunni og hringþoka verður til sem oft eru mjög fallegar.

Þessi tiltekna hringþoka sést sem daufur efnishringur í gegnum áhugamannasjónauka en stjarnan — sem kólnar og verður hvítur dvergur — skín í miðju gatsins. Útlitsins vegna nefndu stjörnufræðingar IC 5148 Varadekkjarþokuna.

ESO Faint Object Spectrograph and Camera (EFOSC2) á New Technology Telescope í La Silla stjörnustöðinni gefur nokkuð betri mynd af þessu fyrirbæri. Í stað þess að líkjast varadekki minnir þokan meira á blóm með hálfgegnsæjum krónublöðum.

Paranal stjörnustöð ESO í Atacamaeyðimörkinni í Chile er þekktust fyrir Very Large Telescope (VLT), flaggskip ESO. Á síðustu árum hefur staðurinn einnig orðið heimili tveggja kortlagningarsjónauka í hæsta gæðaflokki. Þessir nýju meðlimir í Paranal fjölskyldunni eru hannaðir til að taka ljósmyndir af stórum svæðum á himninum bæði hratt og djúpt.

Annar þeirra, 4,1 metra Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA), er staðsettur á næsta fjallstindi, ekki ýkja langt frá Paranaltindi. Hann sést á þessari fallegu mynd sem ljósmyndari ESO, Babak Tafreshi, tók frá Paranal. VISTA er stærsti kortlagningarsjónauki heims og hefur verið í notkun frá desember 2009.

Í neðra hægra horni myndarinnar sést byggingin yfir VISTA fyrir framan, að því er virðist, endalausan fjallgarð sem teygir sig út til sjóndeildarhringsins. Þegar sólsetrið nálgast varpa fjöllin lengri skuggum sem smám saman færast yfir brúnleita litatóna hins glæsilega eyðimerkurlandslags sem umlykur Paranal. Fljótlega hverfur sólin undir sjóndeildarhringinn og sjónaukarnir í Paranal taka að berja alheiminn augum.

VISTA er sjónauki með vítt sjónsvið, hannaður til að kortleggja suðurhimininn í innrauðu ljósi mjög nákvæmlega sem gerir stjörnufræðingum kleift að greina sérstaklega dauf fyrirbæri. Markmið verkefnanna er að útbúa stórar skrár yfir stjarnfræðileg fyrirbæri til tölfræðilegra rannsókna og til að finna ný viðfangsefni sem hægt er að rannsaka nánar með VLT.

Tenglar

• Meira um Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA)
• Ljósmyndarar ESO

Á þessari fallegu mynd sést Chajnantor hásléttan — heimili Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) — með hið tignarlega Licancabur eldfjallið í bakgrunni. Fremst sést skógur af ísstrýtum. Þessar strýtur eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast aðallega á hálendum stöðum. Þær eru þunnar snjó- eða ísmyndanir með skarpar brúnir sem stefna í átt að sólinni og eru frá nokkrum sentímetrum upp í nokkra metra að stærð. Þú getur fræðst meira um ísstrýtur í eldri mynd vikunnar (potw1221).

Licancabur eldfjallið rís upp í 5.920 metra hæð og er helsta landslagseinkenni San Pedro de Atacama svæðisins í Chile. Keilulögunin gerir það auðþekkjanlegt, jafnvel úr mikilli fjarlægð. Fjallið er staðsett á syðsta hluta landamæra Chile og Bólivíu. Í toppgíg eldfjallsins er eitt hæsta stöðuvatn heims. Þetta vatn hefur fangað athygli líffræðinga sem rannsaka hvernig örverur geta þrifist í því þrátt fyrir mjög harðneskjulegt umhverfi, mikla útfjólubláa geislun og mikinn kulda. Það hvernig örverur í Licancabur vatninu lifa af gæti veitt okkur innsýn í möguleikann á lífi á Mars í fyrndinni.

Ljósmyndina tók Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, nálægt ALMA stjórnstöðinni.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Sólsetur er venjulega merki um að enn öðrum vinnudegi sé lokið. Borgarljósin kvikna þegar fólk heldur til síns heima, áfram um að njóta kvöldsins og eiga góðan nætursvefn. Þetta á hins vegar ekki við um stjörnufræðinga sem starfa í stjörnustöð eins og Paranal stjörnustöð ESO í Chile. Athuganir hefjast um leið og sólin hefur gengið til viðar. Allt þarf að vera klárt þegar húmar að.

Þessi panoramamynd sýnir Very Large Telescope (VLT) ESO fyrir framan fallegt sólarlag á Cero Paranal. Byggingar VLT eru áberandi á myndinni en sjónaukarnir í þeim eru reiðubúnir að rannsaka alheiminn. VLT er öflugasti stjörnusjónauki heims sem samanstendur af fjórum sjónaukum með 8,2 metra safnspegla og fjórum 1,8 metra hjálparsjónaukum sem sjást vinstra megin á myndinni.

Sjónaukarnir geta unnið saman sem einn risasjónauki, ESO Very Large Telescope Interferometer (VLTI), sem gerir stjörnufræðingum kleift að greina fínustu smáatriði. Þessi skipan er aðeins notuð í takmarkaðan fjölda nátta á ári. Oftast eru 8,2 metra sjónaukarnir notaðir hver í sínu lagi.

Undanfarin 13 ár hefur VLT haft mikil áhrif á stjörnuathuganir. Tilkoma VLT var lyftistöng fyrir evrópsk stjarnvísindi en með honum hafa stjörnufræðingar meðal annars rakið ferla stjarna á braut um svartholið í miðju vetrarbrautarinnar og náð fyrstu myndinni af fjarreikistjörnu. Þessar uppgötvanir eru tvær af þremur efstu í topp 10 uppgötvunum ESO.

VLT sjónaukarnir fjórir eru nefndir eftir fyrirbærum á himninum á Mapuche, sem er gamalt tungumál innfæddra í Chile og Argentínu. Frá vinstri til hægri eru Antu (sólin), Kueyen (tunglið), Melipal (Suðurkrossinn) og Yepun (Venus).

Myndina tók Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO.

Það er einstaklega ánægjulegt að vera undir kristaltærum himni á næturnar. En ef þú ert staddur eða stödd á í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli á Chajnantor sléttunni í Andesfjöllum Chile, einum besta stjörnuathugunarstað heims, getur það verið ógleymanlegt.

Hér sést víðmynd af nokkrum loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) fyrir framan glæsilegan, stjörnubjartan næturhiminn.

Í forgrunni sjáum við nokkur loftnet ALMA að störfum. Sléttan sýnist sveigð vegna bjögunar frá víðlinsunni sem notuð var. ALMA er öflugasti sjónauki heims til rannsókna á hálfsmillímetra- og millímetra-geislun úr geimnum. Smíði ALMA verður lokið árið 2013 þegar 66 loftnet verða starfandi á staðnum. Um þessar mundir standa yfir fyrstu athuganir sjónaukans (Early Science Observations). Þótt röðin sé ekki tilbúin er sjónaukinn þegar farinn að skila framúrskarandi niðurstöðum og er betri en allir aðrir hálfsmillímetra sjónaukar.

Á himninum fyrir ofan loftnetin glitra óteljandi stjörnur eins og fjarlægir gimsteinar. Tvö fyrirbæri eru mest áberandi. Fyrst er að nefna tunglið sem skín skært á himninum en á bak við það sést vetrarbrautin sem þokukennd slæða yfir himininn. Dökku svæðin í slæðunni eru staðir þar sem ljós frá stjörnum fyrir aftan berst ekki í gegnum þykk rykský.

Þessa mynd tók Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO og stofnandi The World at Night verkefnisins sem snýst um að skapa og sýna fallegar ljósmyndir og myndskeið af fallegum, söguleikum stöðum víða um heim undir stjörnubjörtum himni.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Á þessari nýju og litríku mynd sést stjörnumyndunarsvæðið LHA 120-N44 [1] í Stóra Magellansskýinu, lítilli fylgivetrarbraut okkar vetrarbrautar. Mynd frá 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum í La Silla stjörnustöðinni í Chile af sýnilegu ljósi hefur verið skeytt saman við myndir af innrauðu ljósi og röntgengeislun sem teknar voru með geimsjónaukum.

Svæðið inniheldur gas, ryk og ungar stjörnur en í miðju þess er stjörnuþyrpingin NGC 1929. Stærstu stjörnurnar í henni gefa frá sér sterka geislun og varpa frá sér efni með miklu offorsi á formi stjörnuvinda. Þær eiga skamma en kröftuga ævi fyrir höndum sem endar á því, að þær springa. Stjörnuvindarnir og höggbylgjur frá sprengistjörnum hafa skapað stórt holrúm, sem kallast risabóla, í umlykjandi gasi.

Mælingar Chandra röntgengeimsjónauka NASA (sýndar bláar) sýna heitustu svæðin sem vindarnir og höggbylgjurnar hafa myndað en innrauð gögn frá Spitzer geimsjónauka NASA (sýndar rauðar) marka þá staði þar sem ryk og kaldara gas er að finna. Mynd 2,2 metra MPG/ESO sjónaukans (gul) af sýnilegu ljósi setja svo punktinn yfir i-ið en hún sýnir heitu, ungu stjörnurnar sjálfar sem og glóandi gas- og rykskýin umhverfis þær.

Með því að skeyta saman þessum ólíku myndum af þessu dramatíska svæði, tókst stjörnufræðingum að leysa ráðgátu: Hvers vegna gefa N44 og samskonar risabólur frá sér svo mikla röntgengeislun? Svarið er að í skýinu eru tvær aðrar röntgenlindir: Höggbylgjur frá sprengistjörnum sem rekast á veggi í holrúminu og heitt efni sem gufar burt frá veggjum þess. Á myndinni sést þessi röntgengeislun frá jöðrum risabólunnar greinilega.

Tenglar

• Chandra röntgengeimsjónauki NASA 
• Spitzer geimsjónauki NASA

Skýringar

[1] Skráarheiti fyrirbærisins vísar til þess, að það er að finna í skrá yfir stjörnur og geimþokur í Magellansskýinu sem gefa frá sér vetnis-alfa geislun. Bandaríski stjörnufræðingurinn og geimfarinn Karl Henize (1926-1993) tók saman og gaf út skrána árið 1956. Bókstafurinn „N“ vísar til þess, að fyrirbærið sé geimþoka. Fyrirbærið er oft einfaldlega kallað N44.

Ímyndaðu þér að þú sért nýbúin(n) að horfa á fallegt sólsetur ofan af tindi Cerro Paranal. Þegar myrkrið hellist hægt og bítandi yfir Atacamaeyðimörkina, opna Very Large Telescope (VLT) sjónaukar ESO öflug augu sína og horfa út í alheiminn. Á þessari glæsilegu 360 gráðu víðmynd getur þú virt fyrir þér útsýnið, rétt eins og ef þú stæðir þarna við suðurjarðar VLT pallsins.

Fremst er verið að opna einn fjögurra hjálparsjónauka VLT. Vinstra megin við hann hefur sólin sest undir skýjabreiðuna yfir Kyrrahafinu sem liggur yfirleitt undir hæð Paranal. Á svæðinu sjást þrír aðrir hjálparsjónaukar fyrir framan stóru byggingarnar sem hýsa 8,2 metra sjónaukana fjóra. Við hægri enda myndarinnar glittir í Residencia og aðrar byggingar í grunnbúðunum, nokkuð í burtu.

Ímyndaðu þér að þú sért umvafin(n) djúpri kyrrð þegar nóttin skellur á. Ekkert truflar nema gnauðið í vindinum eða mjúk hreyfing risasjónaukanna. Þá er erfitt að gera sér í hugarlund þá miklu vinnu sem á sér stað í stjörnstöð VLT, sem staðsett er í hlíðum fjallsins rétt fyrir neðan pallinn í átt að sólsetrinu. Þar hefja stjörnufræðingar og stjórnendur sjónaukans fyrstu mælingar næturinnar.

Tenglar

• Hægt er að skoða þessa víðmynd og fleiri í glæsilegri sýndarferð um Paranal og Armazones, á: http://www.eso.org/public/outreach/products/virtualtours/armazones.html
• Hér má sjá fleiri sýndarferðir ESO: http://www.eso.org/public/outreach/products/virtualtours/

Öflugur leysigeisli frá Very Large Telescope (VLT) ESO skreytir næturhimininn yfir Atacamaeyðimörkinni í Chile á þessari fallegu mynd sem Julien Girard tók. Snúningur jarðar á þeim 30 mínútum sem myndin var lýst — og færsla leysigeislans þegar sjónaukinn vó á móti þessari hreyfingu — veldur því að geislinn virðist dreifa úr sér. Snúningur jarðar er einnig ástæða þess, að stjörnurnar birtast okkur sem rákir á myndinni en í þeim sést sá hárfíni litamunur sem er á mörgum þeirra.

Leysigeislinn er notaður til að útbúa ljóspunkt — gervistjörnu — með því að örva natríumatóm í 90 km hæð yfir jörðinni svo þau glóa. Mælingar á þessum leiðarstjörnum eru notaðar til að leiðrétta bjögunina sem lofthjúpur jarðar orsakar og kemur fram í mælingum. Þessi tækni kallast aðlögunarsjóntækni. Stundum eru bjartar náttúrulega stjörnur líka notaðar í aðlögunarsjóntækni en leysgeislanum má beina hvert sem er á himninum og nýta tæknina þar sem engar bjartar stjörnur eru í nágrenninu.

Stóru byggingarnar fjórar sem sjást á myndinni hýsa 8,2 metra VLT sjónaukana. Í forgrunni sést VLT Survey Telescope sem er öllu smærri. Ljósmyndarinn Julien er stjörnufræðingur hjá ESO í Chile sem starfar við VLT. Þá nótt sem hann tók þessa mynd, vann hann að mælingum með sjónaukanum lengst til hægri. Hann notaði tækifærið til að setja upp myndavélina sína á þrífót og smellti af áður en hann fór aftur inn í stjórnstöð sjónaukans.

Á meðan myndin var tekin snerust sjónaukarnir líka svo byggingarnar virðast móðukenndar. Á milli þeirra glittir í daufar ljósslóðir frá fólki sem gekk á milli sjónaukanna.

Julien sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar. Árið 2012 höldum við upp á 50 ára afmæli ESO og óskum einnig eftir myndum sem tengjast sögu ESO.

Tenglar

• Þessi mynd, merkt, á Flickr myndastraumi Juliens Girard
• Flickr myndastraumur Juliens Girard
• Your ESO Pictures” Flickr hópurinn
• Tilkynningin um "Your ESO Pictures"

Veiðimaðurinn Óríon stendur vörð yfir loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) á næturhimninum yfir Chile. Merkið er auðþekkjanlegt með Fjósakonurnar þrjár í belti Óríons. Myndin var tekin frá suðurhveli jarðar og sýnir sverð Óríons fyrir ofan beltið. Í sverðinu er eitt glæsilegasta fyrirbæri næturhiminsins — Sverðþokan í Óríon — sem sést sem „stjarna“ í miðju sverðsins en með berum augum við góðar aðstæður má þar koma auga á móðublett.

ALMA loftnetin þrjú sem sjást á þessari mynd eru aðeins lítill hluti af gervallri ALMA röðinni sem telur í heild 66 loftnet. ALMA sameinar merki frá þessum loftnetum í einn risasjónauka, allt að 16 km breiðann, með tækni sem kallast víxlmælingar. Þótt smíði sjónaukans ljúki ekki fyrr en 2013 hófust fyrstu mælingar með hluta raðarinnar síðla árs 2011.

ALMA býr við framúrskarandi aðstæður til rannsókna á himingeimnum þar sem sjónaukinn situr á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli í Andesfjöllunum í Chile. Nauðsynlegt er að koma ALMA upp í svona mikilli hæð því vatnsgufa og súrefni í lofthjúpi jarðar dregur í sig þá millímetra og hálfsmillímetra geislun sem ALMA er hönnuð til að kanna.

Á þessari mynd er verið að prófa loftnetin í þjónustumiðstöð ALMA sem er nokkru neðar eða í 2.900 metra hæð. Þegar loftnetin hafa verið prófuð og eru orðin starfhæf, eru þau flutt upp á Chajnantor sléttuna til að hefja störf.

Þessa mynd tók Adrian Russell sem sendi hana í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar. Árið 2012 höldum við upp á 50 ára afmæli ESO og óskum einnig eftir myndum sem tengjast sögu ESO.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Flickr myndastraumur Adrian Russell
• Þessi mynd á Flickr
• Your ESO Pictures Flickr hópurinn
• Tilkynningin um Your ESO Pictures
• Meira um ALMA hjá ESO
• The Joint ALMA Observatory

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Á þessum myndum sést útsýnið frá innganginum að Paranal stjörnustöðinni í norðpur Chile. Horft er í átt að tindi Cerro Paranal eins og hann kom fyrir sjónir árið 1987 og eins og hann lítur út í dag.

Árið 1983 var Cerro Paranal svæðið fyrst kannað sem möguleg staðsetning Very Large Telescope (VLT) en í hópi þeirra sem rannsökuðu svæðið var þáverandi framkvæmdarstjóri ESO, Lodewijk Woitjer (sjá The Messenger nr. 64, bls. 5-8 fyrir frekari upplýsingar). Árið 1987 var malarvegur lagður upp á fjallið og varanleg athugunarstöð komið fyrir sem fylgdist með aðstæðum. Á gömlu myndinni sést hvernig svæðið leit út á þeim tíma.

Niðurstöður mælinganna voru mjög góðar — aðstæðurnar voru betri en á La Silla og öðrum stað sem einnig var til skoðunar. Niðurstöðurnar leiddu til þess að ESO ráðið ákvað í desember árið 1990 að byggja VLT sjónaukann á Paranal (sjá eso9015).

Á þeim 25 árum sem liðin eru frá því að gamla myndin var tekin hefur ótalmargt breyst á Paranal. Fjallstindurinn var jafnaður, malbikaður vegur lagður og að sjálfsögðu var sjónaukunum komið upp. Á nýju myndinni sést stjörnustöðin fullkláruð og starfandi. Á tindinum standa nú fjórir 8,2 metra sjónaukar VLT, auk fjögurra smærri 1,8 metra hjálparsjónauka sem notaðir eru í víxlmælingar og 2,6 metra VLT Survey Telescope. Við hliðið hafa margar byggingar risið í grunnbúðum stjörnustöðvarinnar. Eldri mynd vikunnar potw1230 gefur okkur annað sjónarhorn á þær.

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum

Á jörðinni tengjast hýði nýju lífi. Í geimnum eru líka „hýði“ en í stað þess að verja púpur þegar þær umbreytast í mölflugur, eru þær fæðingarstaðir nýrra stjarna.

Rauða skýið sem sést á þessari mynd sem tekin var með EFOSC2 tækinu á New Technology Telescope ESO, er gott dæmi um stjörnumyndunarsvæði af þessu tagi. Skýið nefnið RCW 88 og er í um tíu þúsund ljósára fjarlægð frá jörðinni og um níu ljósár í þvermál. Það er ekki úr silki eins og hýði mölflugu, heldur glóandi vetnisgasi sem umlykur nýmyndaðar stjörnur. Nýju stjörnurnar urðu til þegar vetnisgasskýin féllu saman undan eigin þyngdarkrafti. Nú þegar skína sumar þróaðari stjörnurnar skært og sjást jafnvel í gegnum skýið.

Þessar heitu, ungu stjörnur eru mjög orkuríkar og gefa frá sér mikið magn útfjólublárrar geislunar sem hrifsa rafeindir af vetnisatómum í skýinu og skilja eftir jákvætt hlaðna kjarna — róteindir. Þegar róteindirnar fanga rafeindirnar aftur geta þær gefið frá sér vetnis-alfa ljós sem hefur einkennandi rauðan bjarma.

Einfaldasta leiðin fyrir stjörnufræðinga að finna þessi stjörnumyndunarsvæði er að rannsaka himininn í gegnum vetnis-alfa síu. Vetnis-alfa sía var ein fjögurra sía sem notaðar voru til að útbúa þessa mynd.

Frá þessu sjónarhorni er horft yfir Very Large Telescope ESO á Cerro Paranal í Atacamaeyðimörkinni í Chile og grunnbúðir stjörnustöðvarinnar fyrir neðan. Nálægt miðju sést Paranal Residencia, griðarstaður þeirra sem starfa á fjallinu, með hvítu hvolfi á þaki sínu. Vinstra megin við Residencia, hinumegin vegarins, er íþróttahús staðarins en vinstra megin við það er viðhaldsbyggingin (Mirror Maintenance Building, MMB) þar sem risaspeglar VLT eru annað slagið hreinsaðir og endurhúðaðir. Á bak við þá byggingu er aflstöð stjörnustöðvarinnar og enn lengra til vinstri er tækjabyggingin. „Stjörnuslóðin“ vindur sig upp fjallshlíðina í forgrunni en það er gönguslóði frá Residencia upp á fjallstindinn.

Sólin settist um það bil kortéri áður en þessi mynd var tekin og baðaði grunnbúðirnar fallegu appelsínugulu ljósi. Í rökkrinu sjást fínir drættir landslagsins þar sem skuggarnir gefa hæðunum meiri dýpt. Slíkt sést aðeins á Paranal á „gullklukkutímanum“ fyrir sólarupprás eða eftir sólsetur, því sólskinið á daginn gefur ekki góð birtuskil.

Gerhard Hüdepohl, ljósmyndari ESO, tók þessa víðmynd.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Á þessari mynd sést eitt af evrópsku loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) þar sem verið er að flytja það í þjónustumiðstöð verkefnisins. Frá því að þessi mynd var tekin hafa fleiri loftnet bæst við og verið tekin í notkun á Chajnantor þar sem ALMA hefur þegar hafið rannsóknir þótt röðin sé aðeins tilbúin að hluta (sjá eso1137). Fimmtudaginn 12. júlí var svo lokað fyrir umsóknir fyrir næsta rannsóknarfasa ALMA. Meira en 1100 umsóknir bárust frá stjörnufræðingum um allan heim.

ALMA gerir mælingar í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli frá Chajnantor sléttunni. Þegar smíði sjónaukans lýkur verður ALMA röð 66 hárnákvæmra 12 og 7 metra loftneta sem dreifast um allt að 16 km breitt svæði en vinna sem einn sjónauki sem greinir 0,32 til 3,6 millímetra bylgjulengdir. Meira en helmingi loftnetanna 66 hefur þegar verið komið fyrir á Chajnantor (sjá ann12035). >ESO leggur tuttugu og fimm evrópsk loftnet til verkefnisins í gegnum samninga við evrópska AEM samstarfið. ALMA mun einnig hafa 25 loftnet frá Norður Ameríku og 16 frá austur Asíu.

Loftnetin vega hvert um sig næstum 100 tonn og eru sett saman og prófuð í þjónustumiðstöðinni, sem er í næstum 2.900 metra hæð yfir sjávarmáli í Atacamaeyðimörkinni í Chile. Þaðan eru þau síðan flutt upp á Chajnantor sléttuna sem er í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli með hjálp tveggja sérhannaðra flutningabíla — risatrukka sem aka um á 28 dekkjum, eru 10 metra breiðir, 20 metra langir og 6 metra háir; vega 130 tonn hvor og hafa jafnmikið afl og Formúlu 1 vélar. Annar flutningabílanna nefnist Ottó og er í notkun á þessari mynd sem tekin var þegar fyrsta evrópska loftnetið var afhent stjörnustöðinni í apríl 2011.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Kattarloppuþokan sést hér á mynd sem var sett saman úr ljósmyndum sem teknar voru með 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum og af stjörnuáhugamönnunum Robert Gendler og Ryan M. Hannahoe. Þokan dregur nafn sitt af löguninni sem er augljós í rauðglóandi gasskýjunum fyrir framan kolsvartan og stjörnum stráðann himingeiminn.

Myndin var búin til með því að skeyta saman athugunum sem gerðar voru með 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum í La Silla stjörnustöðinni í Chile (sjá eso1003) og ljósmynd sem Gendler og Hannahoe tóku með 0,4 metra sjónauka á 60 klukkustundum.

Upplausn athugana 2,2 metra MPG/ESO sjónaukans var blandað saman (með því að nota birtu þeirra) við litaupplýsingar úr myndum Gendlers og Hannahoes og útkoman er þessi fallega blanda úr gögnum atvinnu- og áhugamannasjónauka. Litaupplýsingarnar draga fram daufa, bláa þokumóðu í miðjunni sem sést ekki á upprunalegu mynd ESO en gögn ESO sýna þó fínni smáatriði. Heildarniðurstaðan er mynd sem er miklu betri en hlutar hennar.

Kattarloppuþokan (einnig þekkt sem NGC 6334) er í stjörnumerkinu Sporðdrekanum. Þótt hún virðist nálægt miðju vetrarbrautarinnar á himninum, er hún tiltölulega nálægt jörðinni, eða í 5.500 ljósára fjarlægð. Hún er um 50 ljósára í þvermál og eitt virkasta stjörnumyndunarsvæðið í vetrarbrautinni okkar. Í henni eru ungar, bjartar og massamiklar stjörnur sem hafa orðið til undanfarnar milljónir ára. Líklega geymir hún tug þúsundir stjarna, sumar sýnilegar en aðrar faldar á bak við gas- og rykský.

Tenglar

• Vefsíða Roberts Gendler

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching við München í Þýskalandi.

Frá því í febrúar 2002 (eso0205) hefur Paranal Residencia verið dvalarstaður fólks sem vinnur vaktavinnu við aðalstjörnustöð ESO, Paranal í Atacamaeyðimörkinni í Chile þar sem Very Large Telescope (VLT) ESO er að finna. Gerhard Hüdepohl, ljósmyndari ESO, tók Fyrr og ný ljósmyndir þessa mánaðar, sem veita okkur einstaka sýn á smíði þessara vinar í eyðimörkinni.

Gamla myndin sýnir Residencia í smíðum í lok ársins 2000. Bygging, sem er L-laga og byggð neðanjarðar, var hönnuð af þýsku arkitektastofunni Auer+Weber. Hún er í svipuðum lit og eyðimörkin og fellur því vel inn í umhverfið. Þetta hálfkláraða miðsvæði í Residencia minnir um margt á hringleikahús með sætaröðum úr steinum undir opnum, heiðskírum himni.

Í dag lítur Residencia öðruvísi út! Þótt byggingin sé staðsett neðanjarðar hefur með frumlegri hönnun tekist að skapa pláss þar sem maður fær það á tilfinninguna að maður sé staddur í opnu rými. Yfir miðsalnum er 35 metra breitt glerhvolf sem hleypir náttúrulegri birtu inn í bygginguna. Í stað hringleikahússins frá árinu 2000 er nú komin garður og sundlaug sem sjá um að halda tilteknu rakastigi innandyra og skapa þægilegra andrúmsloft fyrir fólkið sem vinnur á einum þurrasta stað veraldar.

Þökk sé einstakri hönnun Residencia hefur frægð byggingarinnar borist víða út fyrir stjarnvísindasamfélagið. Sem dæmi voru lykilsenur í James Bond kvikmyndinni Quantum of Solace teknar upp hér árið 2008, þar sem Residencia var í hlutverki „Perla de las Dunas“ hótelsins [1]. Árið 2009 valdi breska dagblaðið Guardian Residencia sem eina af „topp tíu byggingum áratugarins“ (sjá ann0940) og árið 2012 var Paranal stjörnustöðin og Residencia hluti af „Perfect Places“ auglýsingaherferð Land Rover (sjá ann12008).

Skýringar

[1] Frekari upplýsingar um James Bond á Cerro Paranal má nálgast hér eso0807, eso0838 og http://www.eso.org/public/outreach/bond/BondatParanal.html

Tenglar

• Sögulega myndin
• Nýja myndin
• Hlið við hlið samanburður á sögulegu og nýju myndinni
• Ljósmyndarar ESO

Á kaldri, dimmri nóttu á Mars, í miðri skraufþurri eyðimörk, lýsa manngerð ljós upp mjóan veg sem liggur upp að einmannalegri byggingu ofan á gömlu fjalli. Unnandi vísindaskáldsagna gæti að minnsta kosti lesið það út úr þessari næstum ójarðnesku mynd.

Myndin sýnir í raun Paranal stjörnustöð ESO, heimili Very Large Telescope (VLT). Engu að síður er auðvelt að ímynda sér þennan stað sem Mars í framtíðinni, hugsanlega í aldarlok. Einmitt þess vegna kallar ljósmyndarinn Julien Girard þessa mynd „Mars 2099“.

Paranal stjörnustöð ESO er í 2.600 metra hæð yfir sjávarmáli á einum þurrasta og afskekktasta stað jarðar, Atacamaeyðimörkinni í Chile. Landslagið minnir svo á Mars að Geimvísindastofnun Evrópu (ESA) og NASA prófuðu Marsjeppana sína á svæðinu. Til dæmis prófaði teymi frá ESA Seeker jeppan sjálfvirka á staðnum eins og lesa má um í ann12048.

Myndin var tekin skömmu eftir sólsetur. Horft er í suðvesturátt að VLT frá VISTA sjónaukanum sem er á gagnstæðum tindi. Vinstra megin er Kyrrahafið í aðeins 12 km fjarlægð frá Paranal. Upp frá tindi Paranal rís vetrarbrautarslæðan og óyggjandi merki um suðurhimininn — stjörnumerkið Suðurkrossinn.

Himininn yfir Paranal getur verið svo tær og dimmur á tunglskinslausri nóttu að ljósið frá vetrarbrautinni varpar skuggum. Einmitt þess vegna kaus ESO að byggja VLT á þessum stað en stjörnustöðin býr við einhverjar bestu aðstæður til stjörnuahugana sem til eru á jörðinni.

Julien Girard er stjörnufræðingur hjá ESO í Chile sem starfar við VLT. Hann sendi þessa mynd í Your ESO Pictures myndahópinn á Flickr. Farið er yfir þennan Flickr hóp reglulega og bestu myndirnar valdar fyrir mynd vikunnar eða fyrir myndasafnið okkar. Í tilefni af 50 ára afmæli ESO á árinu 2012, óskum við líka eftir sögulegum myndum sem tengjast ESO.

Tenglar

• Tilkynning ESO, Sjálfvirkur Marsjeppi prófaður í Paranal stjörnustöð ESO
• Fréttatilkynning STFC, Revolutionary navigation system for future Mars rovers
• Þessi ljósmynd, með merkingum, á Flickr myndasíðu Juliens Girards
• Myndir Julien Girards á Flickr
• Your ESO Pictures myndahópurinn á Flickr
• "Your ESO Pictures" tilkynningin

Lofthjúpur jarðar er einn versti óvinur stjörnufræðinga. Hann veldur því að fyrirbæri himins sýnast þokukennd í gegnum sjónauka á jörðu niðri. Til að vinna bug á þessu nta stjörnufræðingar aðlögunarsjóntæki sem leiðrétta bjögun lofthjúpsins í rauntíma með tölvustýrðum speglum. Speglarnir aflagast mörg hundruð sinnum á sekúndu og vega þannig upp á móti ókyrrðinni í lofthjúpnum.

Þessi fallega mynd sýnir Yepun [1], einn fjögurra 8,2 metra sjónauka Very Large Telescope (VLT) ESO, þar sem hann skýtur öflugum gulum leysigeisla hátt upp í himininn. Á hverri nóttu spillir þessi ljósgeisli frá VLT kristaltærum himninum yfir Paranal, en af góðri ástæðu.

Hlutverk leysigeislans er að útbúa gervistjörnu í um 90 km hæð yfir jörðinni. Þar rekst hann á natríumatóm sem taka að glóa svo úr verður gervistjarna. Þessi leysgeislastjarna (Laser Guide Star eða LGS) er hluti af aðlögunarsjóntækjum VLT. Ljósið sem gervistjarnan gefur frá sér er grannskoðað og notað til að vinna gegn bjagandi áhrifum lofthjúps jarðar. Þannig er hægt að taka hnífskarpar myndir, alveg eins og þær væru teknar í geimnum.

Á himninum vinstra og hægra megin við leysigeislan skína Magellansskýin tvö, Stóra og Litla, skært. Þessar nálægu, óreglulegu dvergvetrarbrautir eru áberandi á suðurhveli himins og sjást leikandi með berum augum. Þau eru á sveimi um vetrarbrautina okkar og telja stjörnufræðingar að bæði hafi aflagast mjög vegna þyngdartogs frá henni þegar þær gerast of nærgöngular.

Myndina tók Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO.

Skýringar

[1] Allir fjórir sjónaukar VLT eru nefndir eftir fyrirbærum himins í Mapuche sem er fornt tungumál innfæddra í Chile og Argentínu. Frá vinstri til hægri eru Antu (sólin), Kueyen (tunglið), Melipal (Suðurkrossinn) og Yepun (Venus).

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Margar stjörnuljósmyndir fanga glæsilegt útsýni okkar á himininn og er þessi sem hér sést ekki undanskilin. Myndin er þó nokkuð óvenjuleg. Bak við Very Large Telescope (VLT) ESO virðist sem vetrarbrautarslæðan fossi niður eða rísi til himins eins og reykstólpar. Ástæðan er sú að myndin nær yfir himinhvolfið allt, frá hvirfilpunkti út á sjóndeildarhringinn, 360 gráður. Fossarnir tveir eru í raun ein slæða: Flötur Vetrarbrautarinnar sem liggur í boga yfir himininn milli sjóndeildarhringa. Vegna vörpunar á flata, rétthyrnda mynd hefur myndin bjagast svo slæðan flest út yfir alla efstu brún myndarinnar.

Til að átta þig betur á myndinni skaltu ímynda þér að vinstri hliðin sé föst við þá hægri þannig að þær liggi í kringum þig og að efsti hlutinn sé dreginn saman í einn punkt beint fyrir ofan haustamótin. Þannig nær hún öllu himinhvolfinu yfr okkur.

Vinstra megin á myndinni sést skuggamynd af vindpoka stjörnustöðvarinnar, þar sem hann er fastur á stöng sem rís yfir bygginguna. Til vinstri við vindsokkinn sést Litla Magellansskýið, nágrannavetrarbraut okkar, sem bjartur þokublettur. Til hægri, í fleti vetrarbrautarinnar, má sjá rauðleitan bjarma Kjalarþokunnar. Fyrir ofan hana er dökka skýið Kolapokinn og næst honum stjörnumerkið Suðurkrossinn en örlítið hærra á lofti eru tvær bjartar stjörnur, Alfa og Beta Centauri. Fjóru stóru byggingarnar á myndinni hýsa 8,2 metra sjónauka VLT. Milli tveggja þeirra sér í smærri byggingu er geymir VLT Survey Telescope. Hægra megin skín svo Venus skært rétt fyrir ofan sjóndeildarhringinn.

Þessa víðmynd, sem sýnir ekki aðeins VLT á toppi Cerro Paranal heldur líka fegurð himinsins sem er viðfangsefni sjónaukann, tók Serge Brunier, ljósmyndari ESO. Alveg eins og þessir háþróuðustu sjónaukar heims bæta mynd okkar af alheiminum notaði Serge háþróuðustu ljósmyndatækni til að fanga himinhvolfið allt á einni mynd sem á sést miklu meira en augu okkar greina í einu.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO
• Sjáði fleiri glæsilegar víðmyndir í ESO's Virtual Tours

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching við München í Þýskalandi.

Ljósmyndir þessa mánaðar sýna okkur hve miklar breytingar hafa orðið á tölvubúnaði ESO í gegnum tíðina. Á báðum myndum sést austurríski stjörnufræðingurinn Rudi Albrecht fyrir framan tölvukerfi ESO með nokkurra áratuga millibili.

Eldri myndin var tekin árið 1974 í skrifstofum ESO í Santiago í Chile en á henni sést Albrecht með blýant í hönd að skoða kóða fyrir framan fjarrita. Hann er þarna að vinna við hugbúnað fyrir Spectrum Scanner mælitækið á eins metra sjónauka ESO [1] í La Silla stjörnustöðinni. Í Santiago voru gögnin unnin með Hewlett Packard 2116 mínítölvu sem sjá má á bakvið prentarann. Í þessari stóru tölvu var einn örgjörvi og hvorki meira né minna en 16 kílóbæta segulkjarnaminni (!) og voru niðurstöðurnar geymdar á segulbandi sem stjörnufræðingarnir unnu svo frekar í tölvubúnaði sinna stofnana. Til að ráða við skrár sem voru stærri en minni tölvunnar þróaði Albrecht sýndarminniskerfi sem hann lagði til hugbúnaðarmiðstöðvar Hewlett Packard.

Á nýju myndinni sést Albrecht í gagnaverinu í höfuðstöðvum ESO í Garching við München í Þýskalandi sem hýsir og dreifir gögnum frá sjónaukum ESO. Albrecht er fyrir framan rekka sem inniheldur kerfi 40 kjarna, 138 terabæta hörðum diskum og 83 gígabæta RAM — meira en 5 milljón sinnum meira en tækið sem hann notaði árið 1974! Meira að segja spjaldtölvan sem hann heldur á er miklu öflugri en gamla tölvan og kemur í stað blýants og pappírs.

Tölvukerfi ESO hefur þróast í gegnum árin samhliða auknu magni vísindagagna frá sjónaukum stjörnustöðvanna. Framfarir í sjónaukatækni, nemum og tölvubúnaði hafa það í för með sér að stjörnustöðvarnar geta nú framleitt feikilegt magn mynda, litrófa og skráa. Sem dæmi framleiða VST og VISTA kortlagningarsjónaukarnir í Paranal samanlegt meira en 100 terabæt af gögnum á ári. Býsna langt frá dögum segulspóla og 16 kílóbæta minni!

Skýringar

[1] Eins metra sjónauki ESO var tekinn úr notkun árið 1994.

Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO, tók þessa fallegu mynd af loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) undir vetrarbrautarslæðunni. Himininn sem sést á myndinni er til marks um þær frábæru aðstæður til stjörnuathugana sem eru á hinni 5.000 metra háu Chajnantor sléttu í Atacamaeyðimörkinni í Chile.

Á myndinni sjást stjörnumerkin Kjölurinn og Seglið. Á miðri mynd, ofarlega til vinstri og niður til hægri, sjást dökk rykský í Vetrarbrautinni. Bjarta appelsínugula stjarnan uppi, vinstra megin er Suhail í Seglinu en hægra megin við hana, ofarlega á miðri mynd, er Avior í Kilinum, önnur álíka appelsínugul stjarna. Milli þeirra eru þrjár aðrar bjartar, bláar stjörnur sem mynda „L“. Þær tvær sem eru vinstra megin tilheyra Seglinu en sú til hægri Kilinum. Undir þessum stjörnum, á miðri mynd, sést bleikur bjarmi Kjalarþokunnar (eso1208).

ESO leggur til 25 af 66 loftnetum ALMA fyrir hönd Evrópu. Loftnetin tvö sem eru næst okkur á myndinni, sem sjá má með naumindum að eru merkt DA-43 og DA-41, eru dæmi um þessi evrópsku loftnet. Árið 2013 lýkur smíði ALMA sjónaukaraðarinnar en mælingar eru þegar hafnar þótt röðin sé hálfkláruð.

Babak Tafreshi er stofnandi The World at Night verkefnisins sem snýst um að skapa og sýna fallegar ljósmyndir og myndskeið af fallegum, söguleikum stöðum víða um heim undir stjörnubjörtum himni.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa mynd af forvitnilegu fyrirbæri á Chajnantorsléttunni þar sem Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) er að finna.

Þessar sérkennilegu ísmyndanir kallast penitentes eftir spænska orðinu yfir strýtur. Þær lýsast upp í tunglskininu sem sést hægra megin á myndinni. Vinstra megin, hærra á lofti, glittir í Litla og Stóra Magellansskýin en rétt fyrir ofan sjóndeildarhringinn, lengst til vinstri, sést daufur rauðleitur bjarmi Kjalarþokunnar.

Ísstrýtur eru náttúrulegar ísmyndanir sem finnast aðallega á mjög hálendum svæðum eins og í Andesfjöllum Chile, venjulega í yfir 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Þær eru þunnir broddar eða blöð úr hörðnuðum snjó eða ís sem myndast gjarnan í þyrpingum og vísa blöðin í átt að sólinni. Þær eru oft fáeinir sentímetrar á hæð og minna þá á nýslegið gras upp í fimm metrar og líkjast þá ísskógi í miðri eyðimörkinni.

Ekki er vitað með vissu hvernig ísstrýturnar verða til. Í mörg ár töldu íbúar í Andesfjöllunum að myndun þeirra mætti rekja til sterkra vinda sem blása um fjöllin. Hins vegar hefur komið á daginn að sterkir vindar leika takmarkað hlutverk í mótun strýtanna. Í dag er talið að þær verði til fyrir tilverknað nokkurra þátta.

Ferlið hefst með sólarljósi sem lýsir upp snjóinn. Vegna þess hve þurrt er í þessari skraufþurru eyðimörk, þurrgufar ísinn í stað þess að bráðna — hann breytist með öðrum orðum úr klaka í gas án þess að bráðna í millitíðinni. Trog í snjónum eru sem gildrur fyrir sólarljósið sem leiðir til meiri þurrgufunar og dýpri troga. Í trogunum er hitinn örlítið hærri og rakinn meiri svo bráðnun getur átt sér stað. Þessi jákvæða svörun hraðar vexti strýtanna.

Ísstrýturnar eru nefndar eftir strýtuhöttum „Nazarenos“, nasaretanna, bræðralags sem tekur þáttí píslargöngum víða um heim um páska. Í eyðimörkinni er auðvelt að sjá fyrir sér hóp ísmunka sem hefur safnast saman í eyðimörkinni.

Myndin var tekin frá vegi sem liggur upp að ALMA. Fyrstu mælingar hófust ALMA þann 30. september 2011 en þegar yfir lýkur samanstendur hún af 66 loftnetum sem starfa saman sem ein heild.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA
• Meira um ísstrýtur
• Ljósmyndarar ESO

Hér sést fjórði sjónauki (UT4) Very Large Telescope (VLT) ESO þegar verkfræðingar ESO tóku hann í stutta yfirhalningu. Búið er að umvefja hann vinnupalli tímabundið svo hægt sé að koma nýju aðlögunarsjóntækjakerfi (Adaptive Optics Facility (AOF)) fyrir. Þar með verður UT4 breytt í sjónauka sem er fullbúinn aðlögunarsjóntækjum. AOF mun leiðrétta bjögun sem rekja má til lofthjúps jarðar og gera sjónaukanum kleift að taka miklu skarpari myndir en áður með HAWK-I og MUSE mælitækjunum.

Verið er að bæta ýmsum nýjum hlutum við UT4 sem tilheyra AOF. Þar á meðal er sveigjanlegur aukaspegill (deformable secondary mirror (DSM)): Þunn spegilsskel sem er 1,1 metri að þvermáli en aðeins 2 millímetrar að þykkt. Undir þessum næfurþunna spegli eru meira en þúsund hreyfiliðir sem breyta lögun spegilsins allt að þúsund sinnum á sekúndu og vega þannig upp á móti bjögun sem hlýst af ókyrrð í lofthjúpi jarðar. Sveigjanlegi aukaspegillinn er stærsti aðlögunarspegill sem smíðaður hefur verið til þessa (ann12015). Annar ómissandi hluti eru fjórir sérstakir sjónaukar, Laser Guide Star Facility (4LGSF) sem skjóta leysigeislum hátt upp í lofthjúpinn og búa þannig til gervistjörnu [1] (ann12012). Að lokum munu GRAAL og GALACSI einingarnar greina ljósið frá leysigeislastjörnunum.

Á myndinni sést verkfræðingur ESO stjórna vinnunni á UT4. Hlífin yfir safnspeglinum hefur verið fjarlægð tímabundið til að auðvelda aðgengi. Kaplar og leiðslur hafa líka verið fjarlægðar og nýjar settar upp í staðinn. Festingum hefur líka verið bætt við svo hægt sé að koma rafkerfi 4LGSF og leysigeislasjónaukunum sjálfum fyrir.

Skýringar

[1] Leysigeislarnir örva lag af natríumatómum í 90 km hæð í lofthjúpnum svo þau taka að glóa eins og gervistjörnur.

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Myndirnar tvær, sem hér sjást, voru teknar frá hæsta tindi La Silla fjalls sem rís 2.400 metra yfir sjávarmál á jaðri Atacamaeyðimerkurinn í Chile. Á La Silla var fyrsta stjönustöð ESO komið upp. Gamla myndin var tekin árið 1975 og sýnir nokkra flutningabíla og annan búnað sem notaður var við smíði á hvolfþaki 3,6 metra sjónauka ESO, sem þá var í smíðum á bakvið ljósmyndarann. Vinstra megin sjást vatnstankar stöðvarinnar.

Á nýju myndinni hafa þrír nýir gerólíkir sjónaukar risið. Hægra megin við vatnstankinn er New Technology Telescope (NTT) ESO sem tekinn var´i notkun 23. mars 1989. Þessi 3,58 metra breiði sjónauki var sá fyrsti í heiminum sem útbúinn var tölvustýrðum safnspegli. Hægt var að breyta lögun hans á meðan mælingar stóðu yfir til að bæta myndgæðin. Önnur nýjung var átthyrnda byggingin yfir honum en á henni eru blöðkur sem sjá um loftræstingu og tryggja að loft blæs rólega yfir spegilinn. Þannig var hægt að draga úr ókyrrð og gera myndir skarpari.

Hægra megin við NTT er svissneski 1,2 metra Leonhard Euler sjónaukinn sem er undir öllu hefðbundnari byggingu. Hann lýtur stjórn Stjörnustöðvar Genfar í Genfarháskóla í Sviss og var tekinn í notkun 12. apríl 1998. Hann er einkum notaður í leit að fjarreikistjörnum á suðurhimni og fann sína fyrstu á braut um stjörnuna Gliese 86 (sjá es9855). Sjónaukinn fylgist líka með breytistjörnum, gammablossum og virkum vetrarbrautakjörnum.

Í forgrunni til hægri er bygging sem kölluð er sarcofago (steinkistan). Hún hýsir TAROT (Télescope à Action Rapide pour les Objets Transitoires, eða Rapid Action Telescope for Transient Objects) sem tekinn var í notkun 15. september 2006. Þessi hraðvirki en tiltölulega litli 25 cm fjarstýrði sjónauki bregst hratt við upplýsingum frá gervitunglum um gammablossa og miðar út staðsetningar þessara skammlífu en dramatísku sprenginga. Athuganir á blossunum gerir stjörnufræðingum kleift að rannsaka myndun svarthola og þróun stjarna í árdaga alheimsins. TAROT er starfræktur í samvinnu nokkur hópa undir forystu Michel Boer frá Observatoire de Haute Provence í Frakklandi.

ESO starfrækir NTT sjónaukann en Leonhard Euler og TAROT sjónaukarnir eru meðal nokkurra þjóðar- og sérverkefnissjónauka á La Silla. Í dag, meira en 40 árum eftir að La Silla stjörnustöðin var sett á laggirnar, er hún enn í fremstu röð í stjarnvísindarannsóknum.

Tenglar

• Gamla myndn
• Nýja myndin
• Samanburður á gömlu og nýju myndinni hlið við hlið
• Meira um La Silla
• Fréttatilkynning um 40 ára afmæli stofnunar La Silla stjörnustöðvarinnar árið 2009
• Tímaás ESO

Ójarðnesk fegurð Atacamaeyðimerkurinn, heimili Very Large Telescope (VLT) ESO, teygir sig yfir sjóndeildarhringinn á þessari mynd. Á Cerro Paranal, hæsta tindinum á miðri mynd, eru VLT risasjónaukarnir fjórir, hver með 8,2 metra breiðan safnspegil. Á fjallstindinum vinstra megin við Cerro Paranal er kortlagningarsjónaukinn VISTA. Þessi 4,1 metra breiði sjónauki kortleggur stór svæði á himninum í leit að áhugaverðum fyrirbærum sem VLT og aðrir sjónaukar, bæði á jörðinni og í geimnum, kanna nánar.

Aðstæður til að skoða næturhimininn á þessu svæði eru meðal þess besta sem gerist í heiminum. Hægra megin á þessari 360 gráðu víðmynd gengur sólin til viðar yfir Kyrrahafinu og varpar löngum skuggum yfir fjallendið. Vinstra megin glitrar tunglið á himninum. Eftir skamma stund opna sjónaukarnir augun og rannsóknir hefjast.

Þessa fallegu mynd tók Serge Brunier, ljósmyndari ESO. Hún er ein fjölmargra ljósmynda sem til eru af sjónaukum ESO, fögru landslaginu í kring og himninum fyrir ofan þá.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Þessa fallegu víðmynd af ALMA, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array í Andesfjöllunum í Chile, tók Stéphane Guisard, ljósmyndari ESO. Hér sést Chajnantor sléttan sem er í yfir 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli og svo skraufþurr að hvergi í heiminum eru betri aðstæður fyrir þessa tegund stjörnusjónauka sem rannsakar millímetra og hálfsmillímetra geislun utan úr geimnum.

Á myndinni sjást fjölmörg stór loftnet. Fullbúin verður ALMA útbúin 54 svona loftnetum sem eru 12 metra breið. Yfir röðinni sést tignarleg, bogadregin vetrarbrautarslæðan. Þegar myndin var tekin var tunglið við miðju vetrarbrautarinnar á himninum og baðar loftnetin með birtu sinni. Vinstra megin á himninum má sjá Stóra og Litla Magellansskýið, stærstu dverg-fylgivetrarbrautir okkar, sem bjarta móðubletti. Nærri Litla Magellansskýinu glitrar björt loftsteinarák.

Hægra megin sjást nokkur minni 7 metra loftnet ALMA en tólf slík munu saman mynda Atacama Compact Array. Enn lengra til hægri sést bjarminn frá tæknibyggingu stjörnustöðvarinnar. Fyrir aftan hana rís tindur Cerro Chajnantor.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samþætt stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO
• Meira um ALMA á vef ESO
• ALMA Observatory

Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukinn horfir til himins eina tunglbjarta nótt á Chajnantor, einum hæsta og þurrasta stjörnuathugunarstað í heiminum. Stjarnfræðilegar gersemar prýða himininn fyrir ofan sjónaukann og eru til vitnis um þær frábæru aðstæður til stjörnuathugana sem Atacama svæðið í Chile hefur upp á að bjóða.

Vinstra megin við sjónaukann skína stjörnurnar sem mynda hala Sporðdrekans. Oddinn mynda tvær stjörnur sem eru þétt saman. Þvert yfir himininn liggur svo ljósleit vetrarbrautaslæðan.

Milli Sporðdrekans og næsta stjörnumerkis til hægri, Bogmannsins, sem gnæfir yfir APEX, sést glitrandi stjörnuþyrping. Þetta er lausþyrpingin Messier 7 sem einnig er þekkt undir nafninu Ptólmæosarþyrpingin. Undir Messier 7 og örlítið til hægri er Fiðrildaþyrpingin, Messier 6. Lengra til hægri, rétt fyrir ofan brún APEX, er dauft ský sem lítur út eins og móðublettur. Það er Lónþokan fræga (sjá nærmynd í eso0936).

Loftnet APEX er 12 metra breitt svo hann er stærsti staki hálfsmillímetra sjónaukinn á suðurhveli jarðar. Líkt og nafnið gefur til kynna ryður hann brautina fyrir stærstu hálfsmillímetra stjörnustöð heims, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), sem verður fullbúin árið 2013 (eso1137). Þá deilir APEX hinni 5.000 metra háu Chajnantorsléttu í Chile með 66 loftnetum ALMA. APEX er frumgerð loftnetsins sem smíðað var fyrir ALMA. Hann á að finna fjölmörg fyrirbæri sem ALMA kemur til með að kanna nánar.

Þessa víðmynd tók einn af ljósmyndurum ESO, Babak Tafreshi, með aðdráttarlinsu. Babak er líka stofnandi The World at Night verkefnisins sem snýst um að skapa og sýna fallegar ljósmyndir og myndskeið af fallegum, söguleikum stöðum víða um heim undir stjörnubjörtum himni.

Frekari upplýsingar

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samþætt stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Upplýsingar um APEX
• Ljósmyndarar ESO

Þótt fjallið Cerro Chico rísi heila 5.300 metra yfir sjávarmál er það aðeins lítil hæð í tignarlegu landslagi Andesfjallanna. Nafnið merkir einmit „litlafjall“ á spænsku. Frá Cerro Chico er hins vegar glæsilegt útsýni yfir Chajnantor hásléttuna.

Á þessari 360 gráðu víðmynd er horft beint í norðaustur þar sem hæstu eldfjöllin — sem flest eru yfir 5.000 metra há — stinga upp kollinum. Á miðri myndinni er sjálft Cerro Chajnantor. Hægra megin á sléttunni glittir í Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukann og Cerro Chascon þar fyrir aftan. Enn lengra til hægri, í suðausturátt, sést Chajnantorsléttan næstum í heild sinni. Auk APEX sjónaukans má sjá þrjú loftnet Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) hægra megin. Fjölmörg önnur loftnet hafa bæst við frá því að myndin var tekin.

Vinstra megin við Cerro Chajnantor sést Cerro Toco. Enn lengra til vinstri, í norðvestri, rís eldkeilanLicancabur.

Á Chajnantorsléttunni, sem er í 5.000 metra hæð, er loftið svo þunnt og þurrt að erfitt er að ná andanum. En þökk sé þessum fjandsamlegu aðstæðum kemst millímetra og hálfsmillímetra geislun utan úr geimnum í gegnum þann lofthjúp sem eftir er og því mælanleg með næmum sjónaukum á borð við ALMA og APEX.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samþætt stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Hægt er að skoða þessa víðmynd og aðrar í sýndarferð um Chajnantor
• Fleiri sýndarferðir ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Sögulega myndin var tekin í kringum 1970 frá gistiaðstöðunni á La Silla sem staðsett er lægra á fjallinu en sjónaukarnir. Á myndinni er horft í átt að hæsta tindi fjallsins sem er vinstra megin. Málmbyggingin á tindinum er ekki sjónauki heldur vatnstankur. Hvíta hvolfið á miðri mynd er 1 metra Schmidt sjónauki ESO sem tekinn var í notkun í febrúar 1972. Lengst til hægri, rétt fyrir ofan hrygginn, er 1 metra sjónauki ESO og vinstra megin við hann glittir í Grand Prisme Objectif sjónaukann.

Á nýju myndinni sést að gistiaðstaðan er enn til staðar og að fleiri byggingar hafa risið undanfarna áratugi. Augljósustu breytingarnar hafa orðið á tindi La Silla vinstra megin. Hæst rís 3,6 metra sjónauki ESO sem tekinn var í notkun í nóvember 1976 og er enn starfandi í dag. Á honum er HARPS litrófsritinn sem skilað hefur mestum árangri í leit að reikistjörnum utan sólkerfisins (sjá til dæmis eso1134 og eso1214). 3,6 metra sjónaukinn, sem var fyrirhugaður frá stofnun ESO, var stærsti sjónaukinn í La Silla stjörnustöðinni og kóróna hennar þar af leiðandi og þótti mikið verkfræðilegt afrek á sínum tíma. Fyrir framan hann er smærra hvolf sem geymir 1,4 metra Coudé Auxiliary sjónaukann sem bætti upp stóra nágrannann sinn.

Hægra megin við 3,6 metra sjónaukann er 3,58 metra New Technology Telescope (NTT), sem þekkist af hyrndu málmbyggingunni sem hýsir hann. NTT var tekinn í notkun í mars árið 1989 og var fyrsti sjónauki heims sem hafði tölvustýrðan safnspegil. Hann ruddi brautina fyrir Very Large Telescope en í honum voru margar tækninýjungar prófaðar sem síðar rötuðu í aðra sjónauka.

Af öðrum nýjungum á myndinni má nefna verkstæðið undir vatnstönkunum og Differential Image Motion Monitor (DIMM) sem mælir stjörnuskyggni í lofthjúpnum og stendur á stólpum milli verkstæðisins og 1 metra Schmidt sjónauka ESO.

Enn í dag eru mikilvægar uppgötvanir gerðar á La Silla. Þannig öfluðu bæði NTT og 3,6 metra sjónaukinn mikilvægra gagna sem leiddu til uppgötvunar á sívaxandi útþenslu alheimsins. Fyrir þá uppgötvun voru Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði árið 2011 veitt.

Tenglar

• Sögulega myndin
• Nýja myndin
• Samanburður á sögulegu myndinni og nýju myndinni
• Meira um La Silla
• Fréttatilkynning um 40 ára vígsluafmæli La Silla árið 2009
• Tímaás ESO

Franski ljósmyndarinn Serge Brunier — einn af ljósmyndurum ESO — útbjó þessa 360 gráðu víðmynd af Chajnantorsléttunni í Atacamaeyðimörkinni þar sem Atacama Large Millimeter/submillimeter Telescope (ALMA) er í smíðum.

Á myndinni eru loftnet ALMA örlítið bjöguð en engu að síður fær maður tilfinningu fyrir hvernig það væri að standa í miðju þessarar nýju og mögnuðu stjörnustöðvar. Myndin sýnir líka vel hve einangruð Chajnantorsléttan er. Í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli er fátt um fína drætti í bakgrunninum að stöku fjallstindum og hæðum undanskildum.

Mjög krefjandi er að koma svo metnaðarfullum sjónauka upp í jafn afskekktu og harðneskjulegu umhverfi en hæðin yfir sjávarmáli hentar fullkomlega fyrir hálfsmillímetra stjörnufræði. Ástæðan er sú að vatnsgufa í lofthjúpi jarðar gleypir þessa tegund geislunar. Chajnantor er hins vegar svo hátt yfir sjávarmáli að loftið er mjög þurrt.

Fyrstu mælingar með ALMA hófust þann 30. september árið 2011 þegar röðin var aðeins að hluta tilbúin. Fullbúin verður stjörnustöðin sjón að sjá, mynduð af röð fimmtíu 12 metra loftneta og smærri röð fjögurra 12 metra og tólf 7 metra loftneta, þekkt sem Atacama Compact Array (ACA), sem setja mun mikinn svip á eyðilegt landslagið. Á meðan skrásetja ljósmyndarar framgang nýju stjörnustöðvarinnar með myndum á borð við þessa.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samþætt stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO
• Frekari upplýsingar um ALMA hjá ESO
• Vefsíða ALMA stjörnustöðvarinnar

Þessa mynd tók Very Large Telescope af vetrarbraut í Leo 1 hópnum í stjörnumerkinu Ljóninu. Vetrarbrautin nefnist Messier 95 og stendur hún andspænis okkur þannig að við fáum góða yfirsýn yfir þyrilarma hennar. Armarnir mynda næstum fullkominn hring um miðju vetrarbrautarinnar þar til þeir breiða úr sér og minna þá um margt á ljónsmakka sem konungur dýranna yrði stoltur af.

Bjarti gulllitaði kjarninn er annað, jafnvel enn áhugaverðara einkenni Messier 95. Þar er næstum 2.000 ljósára breiður stjörnumyndunarhringur þar sem mestur hluti af myndun nýrra stjarna í vetrarbrautinni fer fram. Fyrirbæri af þessu tagi eru algengust í bjálkaþyrilþokum eins og Messier 95 og vetrarbrautinni okkar eru dæmi um.

Messier 95 er næst stærsta og næst bjartasta vetrarbrautin í Leo 1 hópnum. Aðeins Messier 96 er bjartari (sjá potw1143) svo hópurinn stundum nefndur M96 hópurinn eftir henni. Þrátt fyrir það er Messier 95 líka ósköp myndræn.

Nýtt! Fyrir tilviljun er líklegt að sprengistjarna hafi sést í í Messier 95 þann 17. mars 2012. Upplýsingar um hana eru hér. Fyrir aðra tilviljun er bæði sprengistjarnan og vetrarbrautin mjög nálægt reikistjörnunni Mars í Ljónsmerkinu.

Hvolf Very Large Telescope baða sig í sólinni enn einn góðan veðurdag á tindi Cerro Paranal í Chile. En eitt er óvenjulegt við þessa mynd: Fína snjólagið sem lagst hefur yfir eyðimerkurlandslagið. Mjöllin er sjaldséð sjón í Atacamaeyðimörkinni þar sem ofankoma verður nánast aldrei.

Nokkrir náttúrulegir þættir leiða til þeirra þurru aðstæðna sem ríkja í Atacama. Í fyrsta lagi vetir Andesfjallgarðurinn skjól fyrir úrkomu úr austri og strandlengja Chile í vestri. Í öðru lagi ber kaldi Humboldt hafstraumurinn í Kyrrahafinu með sér kalt loft sem liggur við ströndina og kemur í veg fyrir að regndropar myndist og í þriðja lagi er háþrýstisvæði viðvarandi í suð-austur Kyrrahafi sem hjálpar til við að halda loftslagi Atacama þurru. Fyrir vikið er eyðimörkin einn þurrasti staður jarðar!

Í Paranal er dæmigerð ársúrkoma aðeins örfáir millímetrar á ári. Rakastigið fer oft á tíðum undir 10% og hitastigið er alla jafna milli –8 og 25 gráður á Celsíus. Þurrkurinn í Atacamaeyðimörkinni er ein helsta ástæða þess að ESO kaus hana og Cerro Paranal undir Very Large Telescope. Þótt stöku sinnum snjói og trufli tímabundið aðstæðurnar á staðnum er hann að minnsta kosti óvenjuleg og falleg sjón.

Þessa mynd tók Stéphan Guisard, ljósmyndari ESO, þann 1. ágúst 2011.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Hér gefur að líta tvær ljósmyndir af La Silla. Sú eldri var tekin í júní árið 1968 en sú nýrri fyrir skömmu en báðar frá vatnsgeymi stjörnustöðvarinnar þar sem gott útsýni er yfir svæðið. Þú getur skoðað breytingarnar á gagnvirkan hátt með því að smella á línuna og færa bendilinn eftir myndinni.

Á eldri myndinni eru bráðabirgðabústaðir í forgrunni. Sjónaukarnir þrír í bakgrunni eru, frá vinstri til hægri, Grand Prism Objectif (GPO sem tekinn var í notkun árið 1968), eins metra sjónauki ESO (tekinn í notkun árið 1966) og 1,5 metra sjónauki ESO (tekinn í notkun 1968). Þetta voru fyrstu þrír sjónaukarnir á La Silla. Hvíta hvolfþakið næst okkur er yfir eins metra Schmidt sjónauka ESO sem hóf störf árið 1971.

Þessi fjögur hvolf eru enn til staðar á La Silla þótt fyrstu þrír sjónaukarnir hafi verið teknir úr notkun. Eins metra Schmidt sjónauki ESO er enn starfræktur en er nú helgaður LaSilla-QUEST Variability verkefninu (sjá potw1201a).

Á nýju myndinni eru líka tveir nýrri sjónaukar. Silfurlitaða hvolfið hýsir 2,2 metra MPG/ESO sjónaukann sem hefur verið í notkun frá því árinu 1984 og er á ótímabundnu láni til ESO frá Max-Planck-Geselleschaft. Lengst til vinstri er danski 1,54 metra sjónaukinn sem hefur verið starfræktur síðan 1979 og er einn nokkurra þjóðarsjónauka á La Silla.

Tenglar

• Meira um La Silla
• Fréttatilkynning um 40 ára vígsluafmæli La Silla árið 2009
• Tímaás ESO

Á þesari óvenjulegu ljósmynd sést einn af fjórum sjónaukum Very Large Telescope ESO á því augnabliki sem hann tók til starfa. Lýsingartími myndarinnar var 26 sekúndur en á þeim tíma náði Gerhard Hüdepohl, ljósmyndari ESO, að fanga augnablikið þegar hvolfið var opnað og og byrjar að snúast. Út um opið á hvolfþakinu sést hluti Atacamaeyðimerkurinnar undir dimmbláum himninum, skömmu eftir sólsetur.

Sjónaukinn sjálfur sést kyrrstæður á miðri mynd. Hann hefur 8,2 metra safnspegil sem hannaður er til að fanga ljós frá fjarlægustu fyrirbærum alheimsins. Hvolfið sjálft er líka verkfræðilegt afrek því það færist með mikilli nákvæmni og hefur vandlega stjórn á heitum loftstraumum sem berast inn og geta truflað mælingarnar.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO