Gerhard Hüdepohl, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd af Very Large Telescope (VLT) ESO á meðan prófun fór fram á nýjum leysigeisla fyrir VLT þann 14. febrúar 2013. Leysigeislinn leikur lykilhlutverk í Laser Guide Star Facility (LGSF), sem gerir stjörnufræðingum kleift að leiðrétta stærstan hluta af ókyrrðinni í lofthjúpi jarðar svo hægt sé að ná miklu skarpari myndum. Engu að síður er ekki erfitt að ímynda sér geislann sem leysibyssu sem beint er að einhvers konar innrásarher utan úr geimnum. 

Fyrir ofan sjónaukann er glæsilegt útsýni til Vetrarbrautarinnar og eitt annað fyrirbæri sem gerir myndina enn sérstæðari. Hægra megin við miðja mynd, rétt fyrir neðan Litla Magellansskýið, innan um stjörnuskarann á Chilehimninum, er lítill grænn blettur með daufan hala sem liggur til vinstri. Þetta er halastjarnan Lemmon, sem fannst fyrir skömmu og varð bjartari en búist var við, á ferðalagi um himininn á suðurhveli jarðar.

Þessi örþunni og sveigjanlegi spegill hefur verið afhentur ESO í Garching í Þýskalandi þar sem hann er í prófun. Spegillinn er 1120 millímetrar á breidd en aðeins 2 millímetrar að þykkt, mun þynnri en flestir glerrúður. Spegillinn er þunnur því hann þarf að vera nógu sveigjanlegur til að segulkraftar geti breytt lögun hans. Í notkun verður yfirborði spegilsins breytt stöðugt til að leiðrétta bjögun sem hlýst af ókyrrð í lofthjúpi jarðar. Þannig er hægt að ná miklu skarpari myndum.

Nýi sveigjanlegi aukaspegillinn mun koma í stað þess sem nú er í einum af fjórum VLT sjónaukunum. Á aukaspegilkerfinu eru 1170 hreyfiliðir sem beita 1170 seglum, sem límdir eru á bakhlið spegilsins, krafti. Sérhannað rafkerfi stjórnar hegðun spegilsins örþunna. Hægt er að sveigja yfirborð hans allt að þúsund sinnum á sekúndu með hreyfiliðunum.

Aukaspeglakerfið var flutt í heild sinni til ESO frá ítölsku fyrirtækjunum Microgate og ADS í desember 2012 og markar þar með enda á átta ára þróunarvinnu. Þetta er stærsti aflaganlegi spegill sem til er fyrir stjörnuathuganir og sá nýjasti í röð margra. Sú mikla reynsla sem verktakarnir búa yfir kemur fram í gæðum og áreiðanleika kerfisins. Búist er við að uppsetning hans í VLT hefjist árið 2015.

Franska fyrirtækið REOSC smíðaði spegilinn þunna (ann12015). Hann er úr keramíki sem hefur verið slípað afar nákvæmlega. Framleiðsluferlið hófst á 70 millímetra þykkum Zerdour keramíkkubbi frá Schott Glass í Þýskalandi. Mestur hluti þessa efnis er slípaður burt. Spegillinn sjálfur er að lokum svo þunnur og því brothættur að styðja þarf vel við hann á öllum stundum.

Tenglar

• Adaptive Optics Department hjá ESO
• Bæklingur um Adaptive Optics Facility (AOF) hjá ESO (PDF skjal)
• Microgate
• ADS
• REOSC
• Schott Glass

Eina heiðskíra nótt í Bæjaralandi kom starfsfólk ESO saman til að taka upp ESOcast þátt um nýja leysigeislastjörnukerfi ESO, sem sést hér í gangi í Allgäu stjörnustöðinni í Ottobeuren í Þýskalandi. Á löngum lýsingartíma myndarinnar kveikti starfsfólkið ljósið á símum sínum og skrifaði „ESO“ þar sem það stóð fyrir framan stjörnustöðina. Vinstra megin við lóðrétta leysigeislan sést Vetrarbrautin okkar. Rétt fyrir ofan sjóndeildarhringinn yfir stjörnustöðinni sjást slóðir flugvéla í fjarska. Leysigeislin er öflugur, 20 wött, og til að verja flugmenn og farþega skilgreinir þýska flugumferðarstjórnin flugbannssvæði í kringum stjörnustöðina á næturnar.

Leysigeislastjörnur eru gervistjörnur sem leysigeisli býr til í lofthjúpi jarðar. Leysigeislinn örvar natríumatóm í 90 kílómetra hæð svo þau glóa. Þannig verður til gervistjarna á himninum sem sjónaukar geta greint. Með því að fylgjast náið með gervistjörnunni geta aðlögunarsjóntæki í sjónaukanum leiðrétt bjagandi áhrif lofthjúpsins á mælingarnar.

Hönnun ESO byggir á litlum sjónauka sem skýtur öflugum leysigeisla upp í himininn og hægt er að festa á stærri sjónauka. ESO hefur einkaleyfi á þessari hönnun og verður hún notuð fyrir fjögur samskonar kerfi sem komið verður fyrir á Very Large Telescope. Sambærilegt kerfi mun einnig leika lykilhlutverk í European Extremely Large Telescope (E-ELT).

Tenglar

• ESOcast þáttur um leysigeislastjörnur
• Meira um ESO Wendelstein leysigeislastjörnukerfið
• Meira um Allgäu stjörnustöðina

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af Paranal stjörnustöð ESO við sólsetur. Himininn er fallega heiðríkur og gefur okkur hugmynd um þær framúrskarandi aðstæður sem þar ríkja; eina meginástæðu þess að ESO kaus að koma Very Large Telescope (VLT), flaggskipi sínu, fyrir á Paranal.

VLT — sem sést á Cerro Paranal, hæsta tindinum á myndinni sem rís 2.600 metra yfir sjávarmál — er öflugasta stjörnustöð heims fyrir sýnilegt ljós. VLT samanstendur af fjórum aðalsjónaukum, hver með 8,2 metra breiða safnspegla, og fjórum 1,8 metra hjálparsjónaukum. VLT sér sýnilegt og innrautt ljós en meðal þess sem sjónaukinn hefur áorkað er að taka fyrstu ljósmyndina af fjarreikistjörnu (sjá eso0515) og fylgjast með stjörnum á braut um svartholið í miðju Vetrarbrautarinnar (sjá eso0846 og eso1151).

Á Cerro Paranal er einnig VLT Survey Telescope (VST). Sjá má glitta í bygginguna sem hýsir hann á fjallstindinum, rétt fyrir framan eina af stærri byggingum VLT sjónaukanna. VST er nýjasta viðbótin í Paranal stjörnustöðina en fyrstu myndir hans voru birtar árið 2011 (sjá eso1119). Hann státar af 2,6 metra breiðum safnspegli sem gerir hann að stærsta kortlagningarsjónauka heims fyrir sýnilegt ljós.

VISTA, Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy, er annar kortlagningarsjónauki í Paranal stjörnustöðinni og sést hann rétt fyrir neðan VLT sjónaukana. VISTA er stærsti kortlagningarsjónauki heims með 4,1 metra breiðan safnspegil og nemur nær-innrautt ljós. Sjónaukinn var tekinn í notkun árið 2009 (sjá eso0949).

Tenglar

• Meira um Very Large Telescope
• Meira um kortlagningarsjónaukana á Paranal
• Ljósmyndarar ESO

Á þessari djúpmynd sést það sem kallast ofurþyrping vetrarbrauta — risahópur vetrarbrautaþyrpinga sem sjálfar þyrpast saman. Þessi tiltekna þyrping, sem kallast Abell 901/902, samanstendur af þremur meginþyrpingum og fjölda vetrarbrautaþráða sem er dæmigert þegar um ofurþyrpingar er að ræða. Ein þyrping, Abell 901a, sést fyrir ofan og hægra megin við áberand rauða stjörnu í forgrunni, nálægt miðri mynd. Önnur, Abell 901b, er lengra til hægri við Abell 901a en litlu neðar. Beint fyrir neðan rauðu stjörnuna, í átt að neðsta hluta myndarinnar, sést svo Abell 902.

Ofurþyrpingin Abell 901/902 er í rétt rúmlega tveggja milljarða ljósára fjarlægð frá jörðinni og geymir mkinn fjölda vetrarbrauta á svæði sem er um 16 milljónir ljósára á breidd. Til samanburðar er Grenndarhópurinn — sem inniheldur Vetrarbrautina okkar og meira en 50 aðrar vetrarbrautir — um tíu milljónir ljósára að þvermáli.

Þessi mynd var tekin með Wide Field Imager (WFI) myndavélinni á 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum í La Silla stjörnustöðinni í Chile. Árið 2008 notuðu stjörnufræðingar gögn frá Hubble geimsjónauka NASA og ESA til að kortleggja nákvæmlega dreifingu hulduefnis í ofurþyrpingunni og sýndu fram á að þyrpingin og stakar vetrarbrautir í henni eru innan í miklum hulduefniskekkjum. Til þess verks skoðuðu stjörnufræðingarnir hvernig ljós frá 60.000 fjarlægum vetrarbrautum á bak við ofurþyrpinguna, bjagaðist vegna þyngdaráhrifa frá hulduefninu í henni sem sagði síðan til um dreifingu þess. Talið er að massi hulduefniskekkjanna í Abell 901/902 sé um það bil tiu trilljón sinnum meiri en massi sólar.

Myndin sem hér sést er hluti af COMBO-17 kortlagningunni sem gerð er í gegnum 17 mismunandi ljóssíur með WFI myndavélinni. Hingað til hafa meira en 25.000 vetrarbrautir fundist í COMBO-17 verkefninu.

Tenglar

• COMBO-17 verkefnið hjá Max-Planck-Institut für Astronomie, Heidelberg
• Víðari mynd af svæðinu í kringum Abell 901/902 ofurþyrpinguna

Önnur stjörnubjört nótt á Chajnantor hásléttunni í Andesfjöllum Chile. Vaxandi tungl skín skært á þessari mynd og yfirgnæfir önnur fyrirbæri á himinhvolfinu. Tunglskinið skiptir þó útvarpssjónauka eins og APEX (Atacama Pathfinder Experiment), sem hér sést, engu máli. Sólin sjálf er meira að segja ekki of björt á útvarpssviðinu, auk þess sem himininn er ekki sérlega bjartur á þessum bylgjulengdum svo hægt er að nota þennan sjónauka að degi til, svo framarlega að honum sé ekki beint að sólinni.

APEX er tólf metra breiður sjónauki sem nemur ljós með millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir. Stjörnufræðingar sem nota APEX til sinna rannsókna, geta séð fyrirbæri sem eru ósýnileg á styttri bylgjulengdum innrauðs eða sýnilegs ljóss. Til dæmis getur APEX horft í gegnum þykk miðgeimsský úr gasi og ryki og greint hulin stjörnumyndunarsvæði, sem skína skært á þessum bylgjulengdum, en eru dimm í sýnilegu og innrauðu ljósi. Sumar af elstu og fjarlægustu vetrarbrautum alheims eru einnig kjörin viðfangsefni fyrir APEX. Vegna útþenslu alheimsins yfir marga milljarða ára hefur ljós þessara vetrarbrauta færst yfir á millímetra og hálfsmillímetra sviðið sem APEX nemur.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd. Hún er hluti af stórri víðmynd sem einnig er aðgengileg í annarri útfærslu.

Tenglar

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Við fyrstu sýn sýnir þessi víðmynd snæviþakið landslag og fjallstinda í kringum Chajnantor hásléttuna í Chile. Hæst rísa, frá hægri til vinstri, Cerro Chajnantor, Cerro Toco, Juriques og eldkeilan Licancabur (sjá potw1240) — ansi tignarlega! Stjörnurnar á myndinni eru hins vegar örsmáar og vart sjáanlegar fyrir miðju — rétt greinanlegar ef vel er að gáð.

Þessar byggingar, sem eru dvergvaxnar miðað við fjöllin í kring, eru loftnetin sem mynda Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), stóran útvarpssjónauka. Þótt þau virðist lítil á myndinni, samanstendur röðin í raun af stóru safni 12 og 7 metra loftneta sem, þegar smíði sjónaukans lýkur, verða í heild 66 talsins og dreifast yfir allt að 16 km breitt svæði á sléttunni. Búist er við að smíði ALMA ljúki árið 2013 en fyrstu mælingar eru hafnar með sjónaukanum og hefur hann þegar skilað framúrskarandi niðurstöðum (sjá t.d. eso1239). Frá því að þessi mynd var tekin hafa fjölmörg loftnet bæst við röðina á sléttunni.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory

Á þessari mynd sést einn af sjónaukum Very Large Telescope (VLT) ESO undir björtum slóðum stjarna á snúningi um suðurpól himins, punkti sem er í stjörnumerkinu Áttungnum. Slóðirnar eru ljósbogar sem stjörnurnar teikna á himininn þegar jörðin snýst hægt og rólega. Til að fanga þessar stjörnuslóðir á mynd voru teknar margar myndir á tíma og þeim síðan skeytt saman í þessa lokaútgáfu.

Sjónaukinn í forgrunni er lýstur upp af tunglskininu en hann er einn af risasjónaukunum fjórum sem mynda VLT í Paranal í Chile. Í kjölfar vígslu Paranal stjörnustöðvarinnar árið 1999 var hverjum sjónauka gefið nafn úr tungumáli Mapuche ættflokksins. Nöfnin — Antu, Keuyen, Melipal og Yepun — eru dregin af fjórum áberandi og fallegum fyrirbærum á himninum: Sólinni, tunglinu, stjörnumerkinu Suðurkrossinum og Venusi. Á myndinni sést Yepun sem einnig kallast sjónauki fjögur.

Myndina tók Farid Char, einn af ljósmyndurum ESO. Char starfar við La Silla-Paranal stjörnustöð ESO og er meðlimur í hópnum sem gerir athuganir á fyrirhugaðri staðsetningu European Extremely Large Telescope (E-ELT), nýjum sjónauka sem verður stærsti sjónauki heims fyrir sýnilegt og innrautt ljós þegar smíði hans lýkur upp úr 2020.

Tenglar

• Meira um Very Large Telescope
• Ljósmyndarar ESO