APEX

Nýjum hæðum náð í hálfsmillímetra-stjörnufræði

The APEX TelescopeÍ einni hæstu stjörnustöð heims, í 5.100 metra hæð á Chajnantor sléttunni í Atacamaeyðimörkinni í Chile, starfrækir ESO Atacama Pathfinder Experiment sjónaukann (APEX).

APEX er 12 metra breiður útvarpssjónauki sem nemur millimetra og hálfsmillimetra bylgjulengdir, á svæðinu milli innrauðs ljóss og útvarpsbylgna í rafsegulrófinu. Með því að rannsaka hálfsmillimetra bylgjulengdir opnast gluggi út í kaldan, rykugan og fjarlægan alheim. Vatnsgufan í lofthjúpi jarðar dregur að mestu leyti í sig þessa geislun. Þess vegna er Chajnantor sléttan, sem er einn þurrasti staður jarðar, kjörinn fyrir sjónauka eins og APEX. Hún er meira en 750 metrum hærri en stjörnustöðvarnar á Mauna Kea og 2.400 metrum hærri en Very Large Telescope á Cerro Paranal.

The APEX TelescopeHálfsmillímetra-stjörnufræði er tiltölulega ókannað svið innan stjörnufræðinnar og sýnir okkur alheim sem hvorki sést í sýnilegu né innrauðu ljósi. Hálfsmillímetra-stjörnufræði er kjörin til rannsókna á köldustu svæðum alheims, t.d. stórum, köldum gasskýjum þar sem hitastigið er aðeins nokkra tugi gráða yfir alkuli. Stjörnufræðingar nota þessar bylgjulengdir til að kanna efna- og eðlisfræðilegar aðstæður í þessum þéttu gas- og rykskýjum þar sem nýjar stjörnur eru að myndast. Skýin eru oftar en ekki svört og hulin ryki sem hleypa ekki sýnilegu ljósi í gegn en skína þess í stað skært á millimetra og hálfsmillimetra bylgjulengdum. Þessar bylgjulengdir eru líka kjörnar til rannsókna á fjarlægustu vetrarbrautum alheims, þeim fyrstu sem mynduðust í alheimi. Vegna útþenslu alheimsins hefur teygst á bylgjulengd ljóssins (rauðvik).

APEX er stærsti hálfsmillimetra-sjónaukinn sem starfræktur er á suðurhveli jarðar. Á honum eru fjölmörg mælitæki. Helst ber að nefna LABOCA , Large APEX Bolometer Camera. LABOCA er röð mjög næmra hitageislunarmæla (alrófsmæla), sem greina ljós með hálfsmillimetra bylgjulengd. Myndavélin er 300 pixla, sú stærsta sinnar tegundar í heiminum. Hver hitageislunarmælir er kældur niður í innan við 0,3 gráður yfir alkul (-272,85°C) svo hægt sé að greina hárfínar hitastigsbreytingar í hálfsmillímetra-geisluninni. LABOCA er mjög næmt og með vítt sjónsvið (þriðjungur af þvermáli fulls tungls) og er stjörnufræðingum ómetanlegt verkfæri í að kortleggja alheiminn í hálfsmillímetra-bylgjulengdum.

APEX er undanfari ALMA, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array, byltingarkenndrar útvarpssjónaukaröaðar sem ESO og alþjóðlegir samstarfsaðilar setja nú upp á Chajnantor sléttunni. APEX er frumgerð loftnetsins sem smíðað var fyrir ALMA. Hann á að finna fjölmörg fyrirbæri sem ALMA kemur til með að kanna nánar.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Hægt er að nálgast ítarlegri upplýsingar á vefsíðu APEX.

Fleiri myndir og myndskeið má finna í margmiðlunarsafni ESO.


APEX stikla

APEX á Google Maps