Babak Tafreshi, één van ESO's Foto Ambassadeurs, heeft de antennes van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) vastgelegd met de zuidelijke hemel als adembenemend decor.

De spectaculaire sterrenkransen aan de hemel doen denken aan van Gogh's Sterrennacht, of - voor science fiction fans - het uitzicht vanuit een ruimteschip klaar om met de lichtsnelheid de hyperruimte in te vliegen. In werkelijkheid echter tonen ze de rotatie van de aarde die bij een tijdopname op deze manier zichtbaar wordt. Op het zuidelijk halfrond lijken de sterren in cirkels te bewegen rondom de zuidelijke hemelpool, die ligt in het schemerige sterrenbeeld Octans (De Octant), tussen het meer bekende Zuiderkruis en de Magelhaense Wolken. Als de belichting maar lang genoeg is vormen de sterren cirkelvormige paden terwijl de aarde beweegt.

De foto werd genomen op de Chajnantor-hoogvlakte, op een hoogte van 5000 meter in de Chileense Andes. Hier staat de ALMA-telescoop waarvan de antennes op de voorgrond te zien zijn. ALMA is de krachtigste telescoop voor het observeren van het koele heelal - moleculair gas en stof, evenals de achtergrondstraling die overbleef van de oerknal. Als ALMA is voltooid in 2013, zal de telescoop uit 54 van deze 12-meter diameter antennes, en twaalf 7-meter antennes bestaan. Maar de eerste wetenschappelijke waarnemingen met een deel van de array begon al in 2011. Ook al is hij nog niet compleet, de telescoop produceert al uitstekende resultaten die beter zijn dan die van alle andere telescopen van zijn soort. Omdat de telescoop in bedrijf was tijdens de opname, vervagen sommige van de antennes op de foto door hun beweging.

ALMA, een internationale sterrenkunde faciliteit, is een samenwerkingsverband tussen Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met de Republiek Chili. De bouw en het beheer van ALMA staan namens Europa onder leiding van ESO, namens Noord-Amerika van het National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory van Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) ziet toe op de bouw, de ingebruikname en het beheer van ALMA.

Links

• Meer over ALMA bij ESO
• Gezamenlijke ALMA Observatoria
• ESO Foto Ambassadeurs

Vertaling: Peter Middelkoop

Op dit panoramabeeld van de Chajnantor-hoogvlakte dat is genomen vanaf nabij de top van Cerro Chico is de omgeving van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array te zien. Babak Tafreshi, een ESO Foto Ambassadeur, heeft het gevoel van afzondering weten vast te leggen dat te ervaren is bij ALMA op 5000 meter boven het zeeniveau in de Chileense Andes.  Licht en schaduw kleuren het landschap, waardoor het buitenaardse voorkomen wordt versterkt. Op de voorgrond staan de gegroepeerde Alma antennes als een schare van vreemde, robotachtige bezoekers van de hoogvlakte.

ALMA revolutioneert de manier waarop astronomen het heelal op millimeter en submillimeter golflengten bestuderen. Zelfs met een opstelling die bestaat uit een gedeelte van de schotels is ALMA krachtiger dan alle voorgaande telescopen op deze golflengten. Hierdoor beschikken astronomen over ongekende mogelijkheden om het koude heelal te bestuderen – moleculair gas en stof alsmede de overgebleven straling van de oerknal.  ALMA bestudeert de bouwstenen van sterren, planetenstelsels, sterrenstelsels en het leven zelf. ALMA voorziet wetenschappers van gedetailleerde opnamen van sterren en planeten die ontstaan in gas- en stofwolken nabij het zonnestelsel. Ook detecteert ALMA ver weg gelegen sterrenstelsels die vormen aan de rand van het waarneembare heelal en we zien zoals ze er ongeveer tien miljard jaar geleden uitzagen. Hierdoor kunnen astronomen mogelijk de meest diepgaande vragen over onze kosmische oorsprong beantwoorden.

ALMA is een internationale astronomische faciliteit. Het is een project van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Links

• Meer over ALMA bij de ESO
• Het Joint ALMA Observatory
• ESO Foto Ambassadeurs

ESO Photo Ambassador, Babak Tafreshi heeft opnieuw een opvallend panorama van ESO's Paranal-observatorium vastgelegd.

Op de voorgrond zie je het indrukwekkende berglandschap van de Atacama-woestijn. Aan de linkerkant, op de hoogste top, is ESO's Very Large Telescope (VLT) zichtbaar, en daarvoor, op een iets lagere top de VISTA-telescoop (Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy).

Op de achtergrond kleurt de zonsopgang de hemel van Paranal in een prachtig pastelpalet terwijl tot voorbij de horizon een zee van wolken zich uitstrekt boven de Stille Oceaan, die op slechts 12 kilometer van Paranal ligt.

Boven de horizon, waar de zee van wolken de hemel ontmoet, is een donkere band te zien. Deze band is de schaduw die de aarde werpt op zijn eigen atmosfeer. Dit fenomeen is soms zichtbaar rond zonsondergang en zonsopgang, bij heldere hemel en vrij zicht op de horizon. Voorwaarden waaraan op het Paranal-observatorium vrijwel altijd wordt voldaan. Boven de schaduw van de aarde zie je een roze gloed die bekend staat als de Gordel van Venus. Die wordt veroorzaakt door licht van de -in dit geval- opkomende of ondergaande zon dat wordt gebroken door de aardse dampkring.

Link

• ESO Photo Ambassadors

Vertaling: Peter Middelkoop

Dit lijkt op het eerste gezicht een modern, abstract kunstwerk, maar is eigenlijk het resultaat van een tijdopname van de nachtelijke hemel boven de Chajnantor-hoogvlakte in de Chileense Andes. De aarde draait zich richting een nieuwe dag, waardoor de sterren van de Melkweg zich in veelkleurige vegen uitstrekken boven de woestijn, met daarin op de voorgrond een dromerig beeld van een high-tech telescoop.

Deze betoverende foto is genomen op de Chajnantor-hoogvlakte, 5000 meter boven de zeespiegel. Dit is de thuisbasis van de Atacama Pathfinder Experiment (APEX)-telescoop. APEX is een 12-meter-diameter-telescoop die observeert op golflengten in het millimeter- en submillimeterbereik. Astronomen bestuderen met behulp van APEX verscheidene objecten, variërend van koude wolken van gas en kosmisch stof waarin nieuwe sterren ontstaan, tot enkele van de vroegste en verste gelegen sterrenstelsels in het heelal.

APEX is een voorloper van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), een revolutionaire telescoop die ESO samen met haar internationale partners op het Chajnantor-plateau bouwt en exploiteert. Als ALMA in 2013 is voltooid, bestaat het uit een reeks van 54 antennes van 12-meter doorsnee en nog eens 12 antennes met een diameter van 7 meter. De twee telescopen vullen elkaar aan: dankzij zijn groter gezichtsveld bekijkt APEX objecten in een groot hemelgebied, waarna ALMA die met zijn veel hogere hoekresolutie vervolgens in detail kan bestuderen. APEX en ALMA zijn beide belangrijke instrumenten, die astronomen helpen om meer te weten te komen over de werking van ons heelal, zoals het ontstaan van de sterren die op deze foto boven ons hoofd cirkelen.

ESO foto ambassadeur Babak Tafreshi is de maker van deze foto. Hij is ook oprichter van "The World At Night". Een verzameling van prachtige foto's en time-lapse video's van de mooiste en meest historische plaatsen ter wereld tegen een nachtelijke achtergrond van sterren, planeten en hemelse gebeurtenissen.

APEX is een samenwerking tussen het Max Planck-Instituut voor Radiosterrenkunde (MPIfR), het Onsala Ruimteobservatorium (OSO) en ESO. De telescoop wordt beheerd door ESO. ALMA is een internationale astronomische faciliteit, en een partnerschap van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met de Republiek Chili. ESO is de Europese partner in ALMA.

Links

• Meer over APEX 
• ESO Foto Ambassadeurs

Vertaling: Peter Middelkoop

ESO wordt dit jaar 50. En om deze belangrijke verjaardag te vieren, geven we u een inkijkje in onze geschiedenis. In 2012 tonen we eens per maand een speciale 'Toen en Nu'-vergelijking als foto van de week. We laten zien wat er de afgelopen decennia is veranderd op de sterrenwachten La Silla en Paranal, de ESO-kantoren in Santiago de Chile en het hoofdkwartier in Garching bij München, in Duitsland.

De Very Large Telescope (VLT), ESO's vlaggenschip op Cerro Paranal in Chili, is opgebouwd uit vier reusachtige Unit Telescopes (UT's), elk uitgerust met een spiegel van 8,2 meter in diameter en vier beweegbare 1,8-meter hulptelescopen. Ons tweetal foto's van deze maand toont een deel van de telescoop in aanbouw, en een van vandaag de dag.

Vroege werkzaamheden aan de behuizing van de eerste Unit Telescope (UT1) zijn te zien op de historische afbeelding, die eind oktober 1995 is genomen. De betonnen funderingen waren gereed en het onderste, stationaire deel van de metalen behuizing van de structuur is hieraan bevestigd. De eerste delen van het draaiende gedeelte van de telescoopbehuizing zijn ook geplaatst - het begin van de brede spleet, waardoor de telescoop kan observeren en de zware, horizontale structuur die de schuifdeuren dragen kunnen worden gezien in de richting van de camera. Deze Unit Telescope zag zijn first light op 25 mei 1998 (zie eso9820).

Bij de opening van de Paranal in 1999 (zie eso9921), werd elke UT een naam gegeven in de taal van de inheemse Mapuche-stam. De namen - Antu, Kueyen, Melipal en Yepun voor UT’s één tot vier in die volgorde - vertegenwoordigen vier prominente en prachtige kenmerken van de hemel: de zon, de maan, de constellatie van het Zuiderkruis en Venus [1].

De hedendaagse foto is van UT4, Yepun, die zijn eerste licht zag in september 2000 (zie eso0028). Deze laat net zo goed als zijn broer UT1 zien hoe de voltooide constructie van de VLT is geworden, omdat alle vier de UT’s een identiek ontwerp hebben. Ze verschillen alleen in de instrumenten, waardoor de astronomen een breder scala aan hulpmiddelen hebben om het heelal te bestuderen. De gele, frame-achtige structuur in de voorkant van Yepun is het M1-hefplateau, dat kan worden verplaatst tussen de UT’s en wordt gebruikt wanneer de gigantische 8,2-meter hoofdspiegels periodiek worden verwijderd om ze van een nieuwe coating te voorzien.

In de jaren nadat de historische foto is genomen, heeft de eerste van de UT’s een naam - Antu - en een gezin gekregen, doordat de andere telescopen zijn toegevoegd op de bergtop. Vandaag de dag is de VLT 's werelds meest geavanceerde optische telescoop en Antu, Yepun en de andere telescopen op Paranal hebben een belangrijke rol gespeeld om van ESO het meest productieve grondobservatorium ter wereld te maken.

Opmerkingen

[1] Yepun was op het moment van de Paranal-inauguratie (zie eso9921) vertaald als "Sirius", maar uit nader onderzoek bleek dat de juiste vertaling "Venus" is.

Links

• De foto-opname van toen
• De foto-opname van nu
• De foto's van toen en nu naast elkaar
• Meer over ESO's Very Large Telescope

Vertaling:
Teun van Vijfeijken

Eeuwenlang hebben filosofen en wetenschappers nagedacht over of er mogelijk bewoonbare planeten buiten ons zonnestelsel kunnen bestaan. Vandaag de dag is dit geen speculatieve gedachte meer. De afgelopen decennia zijn er door astronomen over de hele wereld, vele honderden exoplaneten ontdekt. In deze zoektocht naar nieuwe werelden worden verschillende technieken gebruikt en op deze bijzondere foto staan telescopen die twee van deze technieken toepassen. De foto werd genomen door Alexandre Santerne -een astronoom die zelf onderzoek doet naar exoplaneten- en toont de 3,6-meter ESO-telescoop met de HARPS-spectrograaf, en de ruimtetelescoop CoRoT.

De High Accuracy Radial velocity Planetary Search (HARPS) spectrograaf is 's werelds meest vooraanstaande exoplanetenjager. Het is een instrument op de 3,6-meter ESO-telescoop waarvan de geopende koepel links in beeld te zien is, achter de hoekige behuizing van de New Technology Telescope. HARPS vindt exoplaneten door het detecteren van kleine veranderingen in beweging van een ster die licht schommelt onder de aantrekkingskracht van de planeet die er omheen cirkelt. Deze techniek staat bekend als de radiale-snelheidtechniek voor het zoeken naar exoplaneten. 

Het zwakke lichtspoor hoog in de lucht in deze 20-seconden belichting is geen meteoor maar is afkomstig van CoRoT, de 'Convection, Rotation and planetary Transits'-ruimtetelescoop. CoRoT zoekt naar planeten met de transitmethode: het licht van een ster wordt tijdelijk zwakker als er een planeet voorlangs trekt. Gezien door de aardse dampkring twinkelen sterren. Doordat CoRoT als ruimtetelescoop boven de aardatmosfeer hangt, zijn de waarnememingen nauwkeuriger. Potentiële planeten die gevonden worden met de transitmethode worden bevestigd met complementaire technieken zoals de radiale-snelheidtechniek. Sterker nog: in de nacht dat deze foto is genomen, werd HARPS gebruikt om exoplaneet-kandidaten die gedetecteerd zijn door CoRoT nader te onderzoeken.

In november 2012, is CoRoT helaas getroffen door een computerprobleem, waardoor het systeem, dat op zich nog functioneert, geen gegevens meer kan ophalen uit de telescoop (zie nieuws op de CoRoT website, of bijvoorbeeld dit Nature Nieuwsbericht). Het CoRoT-team heeft het nog niet opgegeven en werkt aan een oplossing om de systemen weer nieuw leven in te blazen. Of dat lukt of niet, de missie al is een groot succes! Het ruimtevaartuig functioneerde twee keer zo lang als oorspronkelijk was gepland en is de eerste die een exoplaneet met behulp van de transitmethode ontdekte. CoRoT heeft veel bijgedragen aan de zoektocht naar exoplaneten maar ook aan het onderzoeksgebied astroseismologie, waarin men het binnenste van de sterren bestudeerd.

De zoektocht naar exoplaneten helpt ons om ons eigen planetenstelsel te begrijpen en is misschien de eerste stap op weg naar het vinden van buitenaards leven. HARPS en CoRoT zijn slechts twee van de vele spannende instrumenten die ontwikkeld zijn om astronomen in deze zoektocht te ondersteunen.

Alexandre plaatste deze foto in de 'ESO Pictures Flickr'-groep. De best beoordeelde foto’s in deze groep worden opgenomen in onze populaire 'Foto van de Week'-serie, of fotogallery. In 2012, als onderdeel van het 50-jarig bestaan van ESO verwelkomen we ook uw historische ESO-gerelateerde beelden. Alexandre is met het insturen van deze foto uitgegroeid tot ESO Photo Ambassador.

Links

• Deze foto, met commentaar in Alexandre Santerne’s Flickr photostream
• Alexandre SANTERNE's Flickr photostream
• De "Uw ESO Pictures" Flickr groep
• De "Uw ESO Pictures" aankondiging
• ESO Foto Ambassadeurs

De 'Atacama Pathfinder Experiment'-telescoop (APEX) - door ESO Photo Ambassador Babak Tafreshi vastgelegd in deze dramatische opname - is een van de middelen die ESO gebruikt om verder dan het zichtbare licht te kijken. Het is gelegen op de Chajnantor Hoogvlakte op een hoogte van 5.000 meter.

Op de voorgrond zijn clusters van witte Penitentes zichtbaar. Penitentes (Spaans voor boetelingen) is een merkwaardig natuurverschijnsel dat is te vinden op hooggelegen gebieden, vaak op meer dan 4.000 meter boven de zeespiegel. Het zijn dunne punten van verharde sneeuw of ijs, waarbij de sprieten richting de zon wijzen en enkele centimeters tot meters hoog worden.

APEX is een 12-meter-diameter telescoop die waarneemt in het millimeter en submillimeter golflengtegebied. Astronomen observeren met APEX verschijnselen die onzichtbaar zijn op kortere golflengten. De telescoop stelt hen in staat om moleculaire wolken te bestuderen. Dat zijn gebieden van dicht gas en kosmisch stof waarin nieuwe sterren worden geboren. Die jonge sterren zijn niet waarneembaar in het zichtbare en infrarood licht, maar gloeien fel in relatief langere golflengten. Astronomen gebruiken dit licht om de chemische en fysische omstandigheden in de moleculaire wolken te bestuderen. Ook zijn deze golflengten ideaal voor het bestuderen van een aantal van de vroegste en verste sterrenstelsels in het heelal.

Linksboven APEX, net zichtbaar aan de nachtelijke hemel, zien we vage vlekken van de Kleine en Grote Magelhaense Wolken, de naburige sterrenstelsels van ons eigen Melkwegstelsel. Het vlak van de Melkweg zelf kan worden gezien als een wazige band over de hemel, en valt het meeste op boven het APEX-controlegebouw aan de rechterkant. Donkere vlekken in de band zijn regio’s waar het licht van verre sterren wordt geblokkeerd door interstellair stof. Verscholen achter deze donkere wolkenpartijen ligt het centrum van de Melkweg op een afstand van ongeveer 27.000 lichtjaar. Telescopen zoals APEX zijn een cruciaal hulpmiddel voor astronomen om door het stof te dringen en zo het centrum van ons melkwegstelsel tot in detail te bestuderen.

APEX is een samenwerkingsproject van het Max-Planck-Institut für Radioastronomie (MPIfR), het Onsala Space Observatory (OSO) en ESO. Het beheer van APEX is in handen van ESO.

Links

• Meer over APEX bij ESO
• Meer over ESO Photo Ambassadors

Vertaling: Teun van Vijfeijken

ESO Photo Ambassadeur, Babak Tafreshi verzamelde een schat aan ver weg gelegen objecten in deze opname van de hemel boven ESO's Paranal observatorium.

In het midden van het beeld is de Carinanevel met zijn intens rode gloed wel het meest opvallend. Deze nevel ligt in het sterrenbeeld Carina (Kiel), op ongeveer 7500 lichtjaar van de aarde. De wolk van gloeiend gas en stof is de helderste nevel aan de hemel en bevat een aantal van de helderste en meest zware sterren die er in de Melkweg aanwezig zijn, zoals Eta Carinae. De Carinanevel is voor astronomen een perfect gebied om de geheimen van de gewelddadige geboorte en dood van massieve sterren te bestuderen. Kijk voor een aantal mooie recente ESO-beelden van de Carinanevel eens naar eso1208, eso1145 en eso1031.

Onder de Carinanevel, zien we wat ook wel het "Wensput Cluster" wordt genoemd. (Whising well cluster NGC 3532). Dit open cluster van jonge sterren heet zo omdat het, gezien door het oculair van een telescoop lijkt op een handvol twinkelende zilveren munten op de bodem van een wensput. Verder naar rechts vinden we de Lambda Centauri Nevel (IC 2944), een wolk van gloeiend waterstofgas en pasgeboren sterren die soms ook wel de "Rennende-Kipnevel" genoemd wordt, omdat sommigen in het helderste deel van de nevel een vogelvorm herkennen. (zie eso1135). Boven deze nevel en iets naar links tot slot, de Zuidelijke Pleiaden (IC 2632), een open cluster van sterren dat vergelijkbaar is met zijn bekende noordelijke naamgenoot.

Op de voorgrond zien we drie van de vier hulptelescopen (ATs) van de Very Large Telescope Interferometer (VLTI). Met behulp van de VLTI, kunnen de de ATs - de VLT's 8,2-meter telescopen - samen worden gebruikt als één enkele gigantische telescoop, die fijnere details ziet dan mogelijk zou zijn met de individuele telescopen. De VLTI is gebruikt voor een breed scala aan onderzoeken. Waaronder de studie van protoplanetaire schijven rond jonge stellaire objecten en van actieve sterrenstelsels, een van de meest energierijke en mysterieuze fenomenen in het heelal.

Links

• ESO Foto Ambassadeurs

Vertaling: Peter Middelkoop

ESO wordt dit jaar 50. En om deze belangrijke verjaardag te vieren, geven we u een inkijkje in onze geschiedenis. In 2012 tonen we eens per maand een speciale 'Toen-en-Nu'-vergelijking als foto van de week. We laten zien wat er de afgelopen decennia is veranderd op de sterrenwachten La Silla en Paranal, de ESO-kantoren in Santiago en het hoofdkwartier in Garching bij München, in Duitsland.

Met het tweetal foto’s van deze maand, genomen bij ESO’s Paranal Observatory in Chili’s Atacama-woestijn, vergelijken we de drukke bouwlocatie van November 1999 met het eindresultaat van nu: het accommodatiegebouw Paranal Residencia. Vergelijk de afbeelding van toen met die van nu: het gekletter van hamers en boren, en de herrie van tractoren en kranen hebben plaatsgemaakt voor de vredige kalmte van een gebouw in de woestijn dat de omgeving aanvult. Het gebouw is gesitueerd in een bestaande kuil en voor de vervaardiging is enkel gebruik gemaakt van natuurlijk materialen en kleuren waardoor de opgeleverde constructie helemaal opgaat in het landschap.

De Residencia is gebouwd als een toevluchtsoord voor astronomen en ander personeel dat werkt op een van de meest onherbergzame streken denkbaar en waar extreme droogtes, intens ultraviolet zonlicht, sterke winden en fikse hoogte onderdeel uitmaken van het dagelijks leven. De aannemers die de Residencia onder diezelfde zware omstandigheden hebben neergezet, hebben een zeer gewaardeerde oase voor het observatorium-personeel gecreëerd, waarin zij kunnen schuilen voor de barre omgeving: het afgebouwde onderkomen is een testament voor het harde werken van alle betrokkenen. De gelauwerde Residencia herbergt meer dan honderd kamers en een aantal gemeenschappelijke ruimtes, zoals een kantine, zwembad, fitnesscentrum en een bibliotheek. Vanuit de westelijke gevel biedt het tijdens zonsovergangen ook spectaculaire vergezichten over de woestijn in de richting van de Stille Oceaan.

Er is nog een onderdeel dat op beide foto’s getoond wordt: achter de Residencia, 2.600 meter boven de zeespiegel op de top van de Cerro Paranal, staat de ESO Very Large Telescope (VLT). Het is de meest geavanceerde optische sterrenwacht ter wereld en de reden waarom de Residencia, en alle medewerkers die er verblijven, er in de eerste plaats zijn!

Links

• De foto-opname van toen
• De foto-opname van nu
• De foto's van toen en nu naast elkaar
• Meer over de bouw van de Residencia, een persbericht uit 1999
• Persbericht over de opening van de Residencia in 2002

Vertaling:
Teun van Vijfeijken

Deze prachtige panoramafoto is genomen door Babak Tafreshi, een ESO Photo Ambassador, en toont de Chajnantor-hoogvlakte in de Chileense Atacama-regio, badend in de laatse zonnestralen. Het plateau is de thuisbasis van de Atacama Pathfinder Experiment (APEX) telescoop, die te zien is aan de linkerkant van het panorama. APEX bestudeert vanaf deze afgelegen plek op 5000 meter boven de zeespiegel, het 'koude heelal'.

APEX is een 12-meter diameter telescoop die waarneemt in het millimeter en submillimeter gebied. Astronomen observeren met APEX verschijnselen die onzichtbaar zijn op kortere golflengten. De telescoop stelt hen in staat om moleculaire wolken te bestuderen. Dat zijn gebieden van dicht gas en kosmisch stof waarin nieuwe sterren worden geboren. Die jonge sterren zijn niet waarneembaar in het zichtbare en infrarood licht, maar gloeien fel in deze relatief langere golflengten. Astronomen gebruiken dit licht om de chemische en fysische omstandigheden in de moleculaire wolken te bestuderen. Ook is deze golflengte ideaal voor het bestuderen van een aantal van de vroegste en verste sterrenstelsels in het heelal.

APEX heeft vanaf de ingebruikname in 2005 veel belangrijke wetenschappelijke resultaten opgeleverd. Zo heeft APEX samen met ESO's Very Large Telescope materie gedetecteerd die werd verscheurd door het zwarte gat in het centrum van de Melkweg (eso0841). Een resultaat dat tot de top 10 van ESO's astronomische ontdekkingen wordt gerekend.

Op de grond rond APEX zijn clusters van witte 'Penitentes' te zien. De Penitentes (Spaans voor boetelingen) zijn een merkwaardig natuurverschijnsel dat voorkomt op hoogten van meer dan 4000 meter boven de zeespiegel. Het zijn dunne naalden van sneeuw of ijs. Met hun scherpe kant wijzen ze in de richting van de zon en bereiken een hoogte van enkele centimeters tot enkele meters.

APEX is een samenwerking tussen het Max Planck Instituut voor Radio Astronomie (MPIfR), het Onsala Space Observatory (OSO) en ESO. De operatie van APEX op Chajnantor is toevertrouwd aan ESO.

APEX's 12-meter schotel is gebaseerd op een prototype van een antenne voor een ander observatorium op Chajnantor, de Atacama Large Millimeter / submillimeter Array (ALMA). ALMA bestaat uit vierenvijftig 12-meter antennes en twaalf 7-meter antennes en wordt voltooid in 2013. ESO is de Europese partner in deze internationale sterrenkundige faciliteit, dat een samenwerkingsverband is van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met de Republiek Chili. 

Links

• Meer over APEX
• Eso Foto Ambassadeurs

Vertaling: Peter Middelkoop

ESO wordt dit jaar 50. En om deze belangrijke verjaardag te vieren, geven we u een inkijkje in onze geschiedenis. In 2012 tonen we eens per maand een speciale 'Toen en Nu'-vergelijking als foto van de week. We laten zien wat er de afgelopen decennia is veranderd op de sterrenwachten La Silla en Paranal, de ESO-kantoren in Santiago en het hoofdkwartier in Garching bij München, in Duitsland.

Sinds december 2009 is de Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA) bezig met het in kaart brengen van de zuidelijke hemel vanuit ESO’s Paranal Observatory in Chili. Onze foto’s van deze maand tonen de VISTA-telescoop tijdens de bouw en in de huidige tijd.

Het historische beeld, genomen in de tweede helft van 2004, toont het telescoopgebouw in aanbouw. Het skelet van de telescoopbehuizing is zichtbaar op de ronde voet, omgeving door een tijdelijke kooi van steigerwerk. VISTA is gevestigd op een piek op ongeveer 1500 meter ten noordoosten van Cerro Paranal, de locatie van de Very Large Telescope. Deze piek is vijf meter verlaagd tot een hoogte van 2518 meter, waardoor een platform van 4000 vierkante meter voor de noodzakelijke bouwwerkzaamheden kon worden gerealiseerd.

De foto van vandaag de dag toont de voltooide VISTA-telescoop. De behuizing van de telescoop is een gebouw met een doorsnede van twintig meter en beschermt de telescoop tegen invloeden van buitenaf. Twee schuifdeuren vormen de opening waardoor er met de telescoop geobserveerd wordt, waarbij een windscherm uitgeklapt kan worden om een gedeelte van de opening af te sluiten als dat nodig is. Extra deuren in de behuizing zorgen voor ventilatie om de luchtstroom tijdens de nacht te beheersen. Een bijgebouw, naast de behuizing zichtbaar op de voorgrond, bevat onderhoudsmateriaal en coating-apparatuur die gebruik wordt om de dunne, reflecterende zilvercoating aan te brengen op de spiegels van de telescoop.

VISTA werkt in bijna-infrarode golflengten, met een drie ton zware, 67-megapixel camera. De grote spiegel, een breed gezichtsveld en de zeer gevoelige infrarood-detectoren maken het 's werelds grootste surveytelescoop.

VISTA is ontworpen door een consortium van 18 universiteiten in Groot-Brittannië, onder leiding van Queen Mary University in Londen en maakt deel uit van een bijdrage in natura aan ESO als onderdeel van de Britse toetredingsovereenkomst. De Britse Science and Technology Facilities Council's (SFTC) en Astronomy Technology Centre (STFC, UK ATC) deden het projectmanagement van het ontwerp en de bouw van de telescoop.

Links

• De foto-opname van toen
• De foto-opname van nu
• De foto's van toen en nu naast elkaar
• Meer over VISTA

Vertaling:
Teun van Vijfeijken

IC 5148 is een mooie planetaire nevel in het sterrenbeeld Grus (Kraanvogel) en staat op zo'n 3000 lichtjaar afstand van de aarde. De nevel heeft een diameter van een paar lichtjaar en groeit nog steeds met meer dan 50 kilometer per seconde. Daarmee is het één van de snelst groeiende bekende planetaire nevels. De term "planetaire nevel" ontstond in de 19e eeuw, tijdens de eerste waarnemingen van zulke objecten. Gezien door de toen beschikbare kleine telescopen, leken ze een beetje op reuzenplaneten. Echter, de ware aard van planetaire nevels is heel anders.

Wanneer een ster met een massa vergelijkbaar met - of enkele keren groter dan - die van de zon aan het einde van zijn leven, worden de buitenste lagen de ruimte ingestoten. Het expanderende gas licht op door de warm, achterblijvende kern van de ster, en vormt een vaak prachtig stralende planetaire nevel.

Waargenomen met een kleinere amateurtelescoop, is de planetaire nevel van IC 5148 zichtbaar als een ring, met middenin het centrale gat de ster, die afkoelt tot een witte dwerg. Astronomen gaven hem daarom de bijnaam de Reservebandnevel.

De ESO Faint Object Spectrograph en Camera (EFOSC2) van de New Technology Telescope op La Silla geeft een wat eleganter beeld van dit object. In plaats van een reserveband heeft de nevel meer weg van een geurende bloesem van gelaagde bloemblaadjes.

Vertaling: Peter Middelkoop

Het in de Chileense Atacama-regio gelegen Paranal is het bekendst vanwege ESO's vlaggenschip: de Very Large Telescope (VLT). Maar sinds enkele jaren huisvest deze plek ook twee state-of-the-art survey telescopen. Deze nieuwe leden van de Paranalfamilie zijn ontworpen om snel grote gebieden van de hemel diep in beeld te brengen.

Een van hen, de 4,1-meter 'Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy' (VISTA), bevindt zich op een naburige piek niet ver van de Paranal-top en is daarvandaan prachtig in beeld gebracht door ESO Photo Ambassador Babak Tafreshi. VISTA is 's werelds grootste survey-telescoop en is in gebruik sinds december 2009.

Rechtsonder op deze foto zie je de VISTA-behuizing voor een schijnbaar eindeloze bergketen die zich uitstrekt tot aan de horizon. Vlak voor zonsondergang werpen de bergen lange schaduwen die de prachtige bruintinten van het landschap rond Paranal langzaam bedekken. Nog even tot de zon onder de horizon daalt en alle telescopen op Paranal aan hun nachtelijke waarnemingen beginnen.

VISTA is een wide-field telescoop, ontworpen om de zuidelijke sterrenhemel in kaart te brengen met een hoge infrarood gevoeligheid. Hierdoor kunnen astronomen zeer zwakke objecten opsporen. Het doel hiervan is het creëren van grote catalogi met hemellichamen voor statistische studies en het identificeren van nieuwe doelen die later in meer detail door de VLT bestudeerd kunnen worden.

Links

• Meer over VISTA
• ESO foto ambassadeurs

Vertaling: Peter Middelkoop

Dit indrukwekkende panorama toont het Chajnantor Plateau - thuisbasis van de Atacama Large Millimeter / submillimeter Array (ALMA) - met de majestueuze vulkaan Licancabur op de achtergrond. Een ijzig bos van 'Penitentes' op de voorgrond, (Spaans voor 'boetelingen') wordt bewaakt door de Licancabur. De Penitentes zijn een merkwaardig natuurverschijnsel dat voorkomt in hooggelegen gebieden. Het zijn dunne naalden van harde sneeuw of ijs die een hoogte kunnen bereiken die varieert van enkele centimeters tot enkele meters en waarvan de scherpe randen in de richting van de zon wijzen. In een eerdere Foto van de Week leest u hier meer over (potw1221).

De vulkaan Licancabur, met een hoogte van 5920 meter, is de meest iconische vulkaan in het gebied van San Pedro de Atacama, Chili. Hij ligt op het meest zuidelijke deel van de grens tussen Chili en Bolivia en met zijn conische vorm is hij, zelfs van veraf, gemakkelijk herkenbaar. De vulkaan bevat in de bovenste krater een van 's werelds hoogste meren. Dit meer trekt de aandacht van biologen die geïnteresseerd zijn in hoe microscopische organismen kunnen overleven in de zeer zware omstandigheden van intense ultraviolette straling, een ijle atmosfeer en lage temperaturen. De overlevingsstrategieën van microscopische leven in het meer van Licancabur kan ons inzicht geven in de mogelijkheid van leven op Mars in vroeger tijden.

Deze foto is genomen door Babak Tafreshi, een van de ESO Foto ambassadeurs, dicht bij de ALMA site. ALMA is een internationale astronomische faciliteit. Het is een project van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Links:

• Meer over ALMA bij de ESO
• Het Joint ALMA Observatory
  
• ESO Foto Ambassadeurs

Vertaling: Peter Middelkoop 

De zonsondergang is een typisch teken van het einde van een werkdag. De stadslichten gaan één voor één aan wanneer mensen op weg gaan naar huis om te genieten van de avond en een goede nachtrust. Dit is niet het geval voor astronomen die werken bij een observatorium zoals ESO’s Panaral Observatory in Chili. Het observeren start zodra de zon onder de horizon staat. Alles moet gereed zijn voor de schemering.

Op deze panoramafoto staat de ESO Very Large Telescope (VLT) tegen de prachtige avondschemering op Cerro Paranal. De koepels van de VLT vallen op in deze foto die is gemaakt toen de telescopen gereed werden gemaakt voor een nacht van onderzoek aan het universum. De VLT is de krachtigste en meest geavanceerde telescoop van de wereld. De VLT bestaat uit vier Unit Telescopes met een primaire spiegel van 8,2 meter, en vier verplaatsbare 1,8-meter Auxiliary Telescopes (ATs), die linksonder op de foto staan.

De telescopen kunnen samen worden gebruikt om één gigantische telescoop te vormen, de ESO Very Large Telescope Interferometer (VLTI). Hierdoor kunnen astronomen de kleinst mogelijke details observeren. Deze configuratie wordt maar een paar nachten per jaar toegepast. De 8,2-meter Unit Telescopes worden het grootste deel van de tijd individueel gebruikt.

De VLT heeft de laatste 13 jaar een grote invloed gehad op de astronomie. Met de komst van de VLT heeft de Europese astronomische gemeenschap een nieuw tijdperk betreden van ontdekkingen. Het in kaart brengen van de sterren die in een baan om het zwarte gat in het centrum van de Melkweg bewegen en de eerste afbeelding van een exoplaneet zijn twee noemenswaardige ontdekkingen die tot de top-drie van ESO’s Top 10 Astronomical Discoveries behoren.

De vier Unit Telescopes van de VLT zijn genoemd naar hemelobjecten in het Mapuche, Dit is een oude, inheemse taal die werd gesproken door de oorspronkelijke inwoners van Chili en Argentinië. Van links naar rechts: Antu (UT1, de zon),  Kueyen (UT2, de maan), Melipai (UT3, het Zuiderkruis) en Yepun (UT4, Venus).

Deze foto is gemaakt door ESO Photo Ambassador, Babak Tafreshi.

Een kristalheldere hemel is op elke avond een lust voor het oog. Maar maak je die een mee op het 5000 meter hoge Chajnantor-plateau, gelegen in de Chileense Andes - voor astronomische waarnemingen een van de beste plaatsen ter wereld - kan het een ervaring zijn die je de rest van je leven niet vergeet.

Dit panorama van Chajnantor toont de antennes van de Atacama Large Millimeter / submillimeter Array (ALMA) tegen een adembenemende sterrenhemel.

Op de voorgrond zien we een aantal ALMA-antennes samenwerken. De hoogvlakte lijkt gebogen, een effect veroorzaakt door de gebruikte groothoeklens. ALMA is 's werelds meest krachtige telescoop voor het bestuderen van het heelal op submillimeter- en millimetergolflengten. De bouwwerkzaamheden aan ALMA worden in 2013 afgerond, waarna er in totaal 66 van deze hoge-precisieantennes opereren op deze locatie. Op dit moment is de telescoop in zijn beginfase van Early Science Observations. Hoewel het nog niet volledig is afgebouwd, levert het observatorium nu al uitstekende resultaten, beter dan alle andere submillimeter-arrays.

In de hemel boven de antennes schitteren ontelbare sterren als verre juwelen. Twee andere bekende hemellichamen vallen daartussen ook op. Ten eerste wordt het beeld bekroond met de maan. Ten tweede kun je de Melkweg, overstraald door de gloed van de maan, onderscheiden als een wazige streep langs de hemel. Donkere gebieden binnen de band zijn gebieden waar het licht van achtergrondsterren wordt geblokkeerd door interstellair stof.

Deze foto is genomen door ESO Photo Ambassador, Babak Tafreshi. Babak is de oprichter van The World At Night, een programma voor het maken en exposeren van een prachtige fotocollectie en time-lapse video’s van `s werelds mooiste en meest historische plaatsen tegen een nachtelijke achtergrond van sterren, planeten en hemelse gebeurtenissen.

ALMA is een internationale astronomische faciliteit. Het is een project van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Vertaling: Teun van Vijfeijken

ESO wordt dit jaar vijftig, en om dit jubileum te vieren, geven we u een glimp van onze geschiedenis. In 2012 laat een maandelijkse, ‘toen-en-nu’-Foto van de Week zien wat er de laatste decennia veranderd is bij de observatoria La Silla en Paranal, de ESO-faciliteiten in Santiago, Chili en het hoofdkantoor in Garching bij München, Duitsland.

Deze maand laten wij een deel van ESO zien dat tijdloos aanvoelt. Wat is er aangenamer dan een comfortabele tussenstop om bij te komen na een lange continentale vlucht naar Santiago of na waarneemnachten? Het ESO-gastenverblijf in Santiago maakt dit sinds het begin mogelijk voor de bezoekers van de observatoria in Chili. Op de ‘toen-en-nu’-foto van deze maand staat de zitkamer van het gastenverblijf in 1996 en nu. 

Het gastenverblijf is een grote villa in een rustig deel van de Chileense hoofdstad. Het staat bekend onder het ESO-personeel en bezoekende astronomen als een aangename rustplek op de lange reis van Europa naar de afgelegen observatoria. Vrijwel alle Europese astronomen die La Silla, Paranal of Chajnantor bezoeken doen ook het gastenverblijf aan. Hier kunnen ze bijkomen van de reis, bijpraten met andere astronomen, voorbereidingen treffen voor hun observaties en – voor nieuwelingen – een eerste glimp opvangen van de zuidelijke, nachtelijke hemel.  

De ESO besloot in 1964 een optrekje in de stad te zoeken vanwege de toenemende activiteiten van ESO in Santiago, zodat ze niet afhankelijk is van hotels. Vanaf 1965 werd het verblijf gebruikt als kantoor en voor gasten. In het begin van de jaren zeventig werden de kantoren verhuisd naar het nieuwe gebouw in Vitacura, een paar kilometer verderop in de stad. Sindsdien wordt het gastenverblijf alleen gebruikt door reizende astronomen en ander personeel.

Zoals te zien is op deze twee foto’s, is het gastenverblijf niet veel veranderd in de loop der jaren. Ondanks de aanwezigheid van draadloos internet en een moderner koffieautomaat is het gastenverblijf is nog steeds een rustig toevluchtsoord. De perfecte plek om te ontspannen en voorbereidingen te treffen voor een slopende maar opwindende nacht van observaties die misschien leidt tot de volgende grote ontdekking.

Links

• De historische foto
• De hedendaagse foto
• De foto’s van toen en nu naast elkaar

Dit is een kleurrijke, nieuwe weergave van het stervormingsgebied LHA 120-N44 [1] in de Grote Magelhaense Wolk, een klein, begeleidend sterrenstelsel van de Melkweg. In deze foto wordt een afbeelding in het zichtbare licht, gemaakt met de MPG/ESO 2.2-meter telescoop bij ESO’s La Silla Observatory in Chili, gecombineerd met afbeeldingen in infrarood- en röntgenstraling, gemaakt met satellieten in een baan om de aarde.

In het centrum van dit gebied dat rijk is aan gas, stof en  jonge sterren zit de sterrenhoop NGC 1929. De massieve sterren in deze sterrenhoop produceren intense straling, stoten materie uit met hoge snelheden als sterrenwind en sjezen door kun korte maar fantastische leven om te exploderen in een supernova. De schokgolven die veroorzaakt zijn door de wind en de supernova hebben een grote holte gevormd, een zogeheten superbubbel, in het omringende gas.

Opnamen met NASA’s Chandra X-ray Observatory (zichtbaar in het blauw) tonen hete regio’s die gecreëerd zijn door deze winden en schokgolven, terwijl de infrarood-data van NASA’s Spitzer Space Telescope (zichtbaar in het rood)  aanduidt waar koeler stof en gas gevonden kan worden. De afbeelding in het zichtbare licht (in het geel), gemaakt met MPG/ESO’s 2.2-meter telescoop, completeert de foto en laat de hete, jonge sterren en de omringende gloeiende wolken van gas en stof zien.

Door deze verschillende weergaven van dit gebied te combineren waren astronomen in staat een mysterie op te lossen: waarom stralen N44 en vergelijkbare superbubbels zo sterk in het röntgen? Het antwoord lijkt te zijn dat er twee extra emissiebronnen van heldere röntgenstraling aanwezig zijn: de supernovaschokgolven slaan tegen de wanden van de holten en heet materiaal verdampt aan de wanden van de holten. Deze röntgenemissie vanaf de wand van de superbubbel is duidelijk te zien op de foto.

Links

• NASA’s Chandra X-ray Observatory
• NASA’s Spitzer Space Telescope

Notes

[1] De benaming van dit object geeft aan dat het opgenomen was in de Catalogus van H-alpha emissiesterren en -nevels in de Magelhaense Wolken, die samengesteld en gepubliceerd is in 1956 door de Amerikaanse astronoom en astronaut Karl Henize (1926-1993). De letter ‘N’ geeft aan dat dit een nevel betreft. Het object wordt vaak simpelweg als N44 aangeduid.

Beeld u in dat u net een prachtige zonsondergang vanaf de top van Cerro Paranal heeft bekeken. Terwijl het beeld van de Atacama-woestijn langzaam vervaagt, opent ESO’s Very Large Telescope (VLT) zijn krachtige ogen. Met dit spectaculaire 360-graden panorama kunt u zich het uitzicht voorstellen vanaf de zuidelijke rand van VLT’s platform.

Op de voorgrond opent zich de vierde telescoop van VLT’s Auxiliary Telescopes (AT4). Aan de linkerkant is de zon al ondergegaan in de Grote Oceaan – bedekt met wolken die lager hangen dan Paranal, zoals gewoonlijk. Op de rest van het platform zijn voor de grote gebouwen van de vier 8,2-meter Unit Telescopes ook de andere drie Auxiliary Telescopes zichtbaar. De Residencia en andere faciliteiten zijn zichtbaar op enige afstand, nabij de rechter rand van de foto.

Beeld u in dat u ondergedompeld wordt in een immense stilte als de nacht begint. Een stilte die nauwelijks wordt onderbroken door de wind of door de vloeiende bewegingen van deze gigantische machines. Het is moeilijk te geloven dat er hard wordt gewerkt in het gebouw van waaruit waarnemingen worden gedaan met de VLT. Dit gebouw staat op de helling van de berg, net lager dan het platform, in de richting van de ondergaande zon. Hier starten astronomen en de operators van de telescoop de eerste waarnemingen van de nacht.

Links

• Dit panorama en andere zijn onderdeel van een verbluffende virtuele tour langs Paranal en Armazones die te zien is op: http://www.eso.org/public/outreach/products/virtualtours/armazones.html
• Meer virtuele tours van ESO zijn te zien op: http://www.eso.org/public/outreach/products/virtualtours/

Een krachtige laserstraal van ESO’s Very Large Telescope (VLT) kleurt de nachtelijke hemel boven de Chileense Atacama-woestijn op deze foto, die is genomen door Julien Girard. Door de rotatie van de aarde gedurende deze opname van 30 minuten – en de beweging van de laser om hiervoor te compenseren - lijkt het alsof de straal uitwaaiert. Hierdoor zijn ook de sterren uitgestrekt tot gebogen strepen, waardoor subtiele verschillen in hun kleur zichtbaar worden.

De laser wordt gebruikt om een punt aan de hemel te creëren – een kunstmatige ster - door natrium-atomen op 90 kilometer hoogte in de atmosfeer van de aarde op te laten lichten. Metingen aan deze hulpster worden gebruikt om te corrigeren voor het vertroebelende effect van de atmosfeer in astronomische observaties – een techniek die bekend staat als adaptieve optiek. Hoewel natuurlijke sterren die helder genoeg zijn ook worden gebruikt voor adaptieve optiek, kan een laser-hulpster overal gepositioneerd worden, wat betekent dat adaptieve optiek kan worden gebruikt voor objecten aan een groter deel van de hemel.

De vier grote koepels van de 8,2-meter Unit Telescopes van de VLT zijn zichtbaar op de foto, met de kleinere VLT Survey Telecope (VST) op de achtergrond. Julien is een ESO-astronoom in Chili, die werkt bij de VLT. In de nacht dat deze foto werd genomen werkte hij aan observaties met de meest rechtse Unit Telescope. Hij maakte gebruik van de gelegenheid om zijn camera en statief klaar te zetten voordat hij terugging naar het gebouw waarvandaan de waarnemingen worden gedaan.

De bewegingen van de koepels van de telescoop gedurende de lange opname zijn ook wazig net als de vage lichtstrepen die gemaakt zijn door mensen die over het platform tussen de telescopen liepen.  

Julien voegde deze foto toe aan de Your ESO Pictures Flickr group. De Flickr-groep wordt regelmatig bekeken en de beste foto’s worden geselecteerd voor onze populaire Foto van de week-serie of onze galerij. In 2012 zijn vanwege ESO’s 50-jarig jubileum ook historische ESO-gerelateerde foto’s welkom.  

Links

• Deze foto, met toelichting, op Julien Girard’s Flickr photostream
• Julien Girard’s Flickr photostream
• De 'Your ESO Pictures' Flickr groep
• De 'Your ESO Pictures' aankondiging

Orion de Jager houdt hoog aan de Chileense nachthemel de wacht over de antennes van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). Door zijn  duidelijke vorm van een zandloper en de drie heldere sterren in het midden die Orions riem vormen is dit sterrenbeeld makkelijk te herkennen. Op deze foto, die gemaakt is vanaf het zuidelijk halfrond, is ook Orions zwaard te zien boven de riem. In het zwaard is een van de meest verbluffende objecten van de nachtelijke hemel te vinden, de Orionnevel. Deze is zichtbaar als de middelste 'ster' in het zwaard. Onder goede omstandigheden is ook zijn neveligheid zichtbaar met het blote oog. 

De drie ALMA-schotelantennes op de foto vormen een klein deel van de complete ALMA-array die in totaal uit 66 schotelantennes gaat bestaan. ALMA combineert de signalen van zijn schotelantennes, die op afstanden tot 16 kilometer van elkaar staan, tot een gigantische telescoop. Dit wordt gedaan met behulp van een techniek die interferometrie wordt genoemd. Hoewel de bouw pas voltooid zal zijn in 2013, is eind 2011 al begonnen met de eerst wetenschappelijke waarnemingen met een deel van de schotelantennes. 

De uitzonderlijk goede omstandigheden op 5000 meter hoogte op de Chajnantor-hoogvlakte garanderen uitstekende waarneemcondities. Deze hoogvlakte behoort bij het voorgebergte van de Chileense Andes, een van de meest dorre regio's in de wereld. Een hoge, droge locatie zoals Chajnantor is essentieel want waterdamp en zuurstof in de atmosfeer van de aarde absorberen sterk de millimeter- en submillimeter- golflengtes van het licht waarin ALMA waarneemt.

Op het moment dat deze foto is genomen werden de schotelantennes getest bij het lager gelegen ALMA's Operations Support Facility op 2900 meter hoogte. Zodra de schotelantennes volledig waren getest en met apparatuur waren uitgerust, werden ze naar het Chajnantor-plateau getransporteerd om in bedrijf te worden genomen.

Deze foto is gemaakt door Adrian Russell die hem plaatste in de Your ESO Pictures Flickr groep. De beste foto's uit deze Flickr-groep worden geselecteerd voor onze populaire Foto van de Week-serie of onze galerij. In 2012 zijn ook historische ESO gerelateerde afbeeldingen welkom vanwege ESO's 50-jarig bestaan.  

ALMA, een internationale astronomische faciliteit, is tot stand gekomen door de samenwerking van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië met de Republiek Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden geleid door de ESO namens Europa, het National Radio Astronomy Observatory (NRAO) namens Noord-Amerika en het National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) namens Japan. Het Joint ALMA Observatory (JAO) is verantwoordelijk voor het management van de constructie, ingebruikname en het gebruik van ALMA.

Links

• Adrian Russell’s Flickr photostream
• Deze foto op Flickr 
• De Your ESO Pictures Flickr group 
• De Your ESO Pictures aankondiging 
• Meer over ALMA bij de ESO
• Het Joint ALMA Observatory

ESO wordt dit jaar vijftig. Om dat te vieren, nemen we je mee op reis door ons verleden. In heel 2012 tonen we elke maand een bijzondere ‘Toen en Nu’-foto. Met deze foto’s laten we zien welke veranderingen door de decennia heen hebben plaatsgevonden voor La Silla Obeservatorium, Paranal Observatorium, de ESO-kantoren in Santiago, Chili en het ESA-hoofdkantoor in Garching bei München, Duitsland.

Deze twee foto’s uit het noorden van Chili tonen het uitzicht vanaf de ingang van het Paranal Observatorium tot en met de top van Cerro Paranal, zoals het eruit zag in 1987 en hoe het erbij ligt in het heden.

De regio Cerro Paranal werd in 1983 voor het eerst gescout als mogelijke locatie voor de toekomstige Very Large Telescope (VLT). Dit werd gedaan door een team met onder andere de toenmalige ESO-directeur Lodewijk Woltjer (zie The Messenger, nr. 64, pp 5-8 voor meer informatie). In 1987 werd een onverharde weg naar de top aangelegd en een permanent station voor het meten van de weersomstandigheden opgericht. De historische foto toont het uitzicht van dat moment.

De meetgegevens van de locatie bleken zeer goed te zijn: de omstandigheden waren duidelijk beter dan die op ESO’s La Silla Observatorium en andere mogelijke locaties. Dit leidde in december 1990 tot het besluit van de ESO-Raad om de VLT op Paranal te ontwikkelen (zie eso9015).

In de 25 jaar sinds de historische foto is er veel veranderd op Paranal. De top van de berg is geëgaliseerd, er is een kwalitatief hoogwaardige weg aangelegd en natuurlijk zijn ook de telescopen van het observatorium gebouwd. Het complete en operationele observatorium is te zien op de foto van vandaag de dag. Op de top staan nu de vier 8,2-meter VLT-telescopen, samen met de vier kleine 1,8-meter Auxiliary Telescopes - gebruikt voor interferometrie - en de 2,6-meter VLT Survey Telescope. Bij de poort zijn vele gebouwen opgetrokken die samen het basiskamp van het observatorium vormen. Voor een blik in de tegenovergestelde richting, vanaf de bergtop naar beneden, kun je deze eerdere foto van de week (potw1230) bekijken.

Links

• De historische foto
• De foto van nu
• De foto's van toen en nu naast elkaar 

Vertaling: Teun van Vijfeijken

Hier op aarde associëren we cocons met nieuw leven. In de ruimte zijn er ook 'cocons' maar in plaats van een plek waar een pop transformeert tot vlinder, zijn deze cocons de geboorteplaats van nieuwe sterren.

De rode wolk op deze afbeelding, genomen met het EFOSC2-instrument op de New Technology Telescope van ESO, is een perfect voorbeeld van zo'n stervormingsgebied. De wolk heet RCW 88 en bevindt zich zich op een afstand van ongeveer tienduizend lichtjaar. Hij meet zo'n negen lichtjaar in doorsnee. Deze cocon is niet gemaakt van zijde, zoals die van een rups, maar van gloeiend waterstofgas dat de recent gevormde sterren omringt. De nieuwe sterren worden gevormd uit wolken van dit waterstofgas die bezwijken onder hun eigen zwaartekracht. Sommige van de meer ontwikkelde sterren schijnen al helder genoeg om ze door de waterstofwolk heen te zien stralen.

Deze hete, jonge sterren zijn energierijk en zenden grote hoeveelheden ultraviolette straling uit. Hierdoor worden de elektronen van de waterstofatomen in de wolk losgerukt en ontstaan er positief geladen kernen, protonen. Als deze protonen de negatief geladen elektronen vervolgens weer aantrekken, ontstaat het karakteristieke roodgloeiende H-alpha licht.

Het observeren van de hemel door middel van een H-alpha-filter is voor astronomen de makkelijkste manier om deze stervormingsgebieden te vinden. Het speciale H-alpha-filter is één van de vier filters die gebruikt zijn bij het maken van deze afbeelding.

Vertaling: Peter Middelkoop

Gezien vanaf een uitkijkpunt op ESO's Very Large Telescope op Cerro Paranal in de Chileense Atacama-woestijn, strekt het basiskamp van het observatorium zich in de diepte uit. De Paranal Residencia, een toevluchtsoord voor degenen die op de berg werkzaam zijn, ligt links van het midden, met de koepel op het dak. Links van de Residencia, aan de andere kant van de weg, ligt de gymzaal van het kamp. Weer links daarvan is het Mirror Maintenance Buildig (MMB) gevestigd, waar de enorme VLT-spiegels periodiek worden gereinigd en voorzien van een nieuwe coating. Achter het MMB ligt de elektriciteitscentrale van het terrein, en verder naar links de mechanische werkplaats. Slingerend op de berghelling op de voorgrond zien we de Star Track, een wandelpad van de Residencia naar de top van de berg.

De zon kwam ongeveer een kwartier voor het nemen van deze foto op, waardoor het basiskamp baadt in een mooie, oranje gloed. Deze schemering zorgt voor zachte schaduwen die de heuvels grote diepte geven. Dit zicht op Paranal is er alleen tijdens de zogenaamde 'gouden uren' voor een zonsopgang of na een zonsondergang, omdat direct zonlicht overdag scherpe contrasten veroorzaakt.

Deze panoramische foto is gemaakt door ESO Photo Ambassador Gerhard Hüdepohl.

Links

• ESO Photo Ambassadors

Vertaling: Teun van Vijfeijken

Deze foto toont een van de Europese antennes, met een diameter van 12 meter van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), terwijl deze wordt verplaatst op de 'Operations Support Facility'. Nadat deze foto genomen is, zijn de wetenschappelijke waarnemingen van ALMA gestart met behulp van een beperkt aantal antennes. (zie eso1137 ). Op donderdag 12 juli sloot de mogelijkheid om onderzoeken aan te vragen in de volgende fase van ALMA's waarnemingen. Er zijn meer dan 1100 voorstellen ontvangen van astronomen van over de hele wereld.

ALMA doet haar observaties vanaf het Chajnantor-plateau op een hoogte van 5000 meter. Als de bouw is voltooid, heeft ALMA een serie van 66 high-precision antennes van 12 en 7 meter, verspreid over een afstand van niet minder dan 16 kilometer, die samenwerken als een enkele telescoop op golflengten van 0,32 tot 3,6 millimeter. Meer dan de helft van de 66 antennes staat al op Chajnantor (zie ann12035 ). Vijfentwintig ALMA-antennes worden geleverd door ESO op basis van van een contract met het Europese AEM Consortium, 25 antennes worden geleverd door Noord-Amerika, en 16 door Oost-Azië.

De schotels, die elk een gewicht hebben van ongeveer 100 ton, worden geassembleerd en getest op de Operations Support Facility, op een hoogte van 2900 meter in de Chileense Atacama-regio. Daarna worden ze op een speciaal ontworpen transportvoertuig verplaatst naar de Chajnantor-hoogvlakte, 5000 meter boven de zeespiegel. De twee grote voertuigen rijden op 28 banden, zijn 10 meter breed, 20 meter lang en 6 meter hoog. Ze wegen 130 ton en hebben net zoveel kracht als twee Formule 1-motoren. Op deze foto zie je  een van de vehikels, genaamd Otto. De foto werd genomen in april 2011, toen de eerste Europese antenne werd overgedragen aan het observatorium.

ALMA is een internationale astronomische faciliteit. Het is een project van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Vertaling: Peter Middelkoop

De Kattenpootnevel is op een bijzondere manier in beeld gebracht door beelden van de MPG/ESO 2,2-meter telescoop te combineren met opnamen die zijn gemaakt door de expert amateur-astronomen Robert Gendler en Ryan M. Hannahoe. De kenmerkende vorm van de nevel wordt zichtbaar in opbollende wolken van rood gloeiend gas tegen een donkere, met sterren bezaaide hemel.

Het beeld is een samenstelling van bestaande waarnemingen met de 2,2-meter MPG/ESO telescoop van het La Silla Observatorium in Chili (zie ESO Fotopersbericht  eso1003 ), en 60 uur aan opnamen door een 0,4-meter telescoop van Gendler en Hannahoe.

De scherpte van de bestaande 2,2-meter MPG/ESO telescoopwaarnemingen (door gebruik te maken van de 'luminantie' of helderheid) vormt, samen met de kleurinformatie van Gendler en Hannahoe, een prachtige combinatie van data van amateur- en professionele telescopen. De extra kleurinformatie bijvoorbeeld, brengt de vage blauwe nevelgebieden in de centrale regio in beeld, die niet te zien zijn in het oorspronkelijke ESO-beeld, terwijl de ESO-gegevens bijdragen aan een fijnere detailweergave. Het resultaat is een afbeelding die veel meer prijsgeeft dan de spreekwoordelijke som der delen.

De Kattenpootnevel (ook bekend als NGC 6334) doet zijn naam eer aan en ligt in het sterrenbeeld Schorpioen. Hoewel het dicht bij het centrum van de Melkweg lijkt te staan, ligt het relatief dichtbij, op een afstand van ongeveer 5500 lichtjaar van de aarde. De doorsnede is ongeveer 50 lichtjaar en het is één van de meest actieve stervormingsgebieden in ons melkwegstelsel, met zware jonge briljantblauwe sterren, die zijn gevormd in de laatste paar miljoen jaar. Het bevat in totaal mogelijk tienduizenden sterren, waarvan sommige zichtbaar zijn en andere nog verborgen liggen in wolken gas en stof.

Links

• Robert Gendler’s website

Vertaling: Peter Middelkoop

ESO wordt dit jaar 50. En om deze belangrijke verjaardag te vieren, geven we u een inkijkje in onze geschiedenis. In 2012 tonen we eens per maand een speciale 'Toen en Nu'-vergelijking als foto van de week. We laten zien wat er de afgelopen decennia is veranderd op de sterrenwachten La Silla en Paranal, de ESO-kantoren in Santiago en het hoofdkwartier in Garching bij München, in Duitsland.

Sinds februari 2002 (zie eso0205) voorziet de Paranal Residencia in accommodatie voor de mensen die in ploegendienst werken bij dit vlaggenschip van ESO. Paranal, gelegen in de Chileense Atacama-woestijn, is het onderkomen van ESO’s Very Large Telescope (VLT). Deze maand geven onze 'Toen en Nu'-foto's - beide geschoten door ESO Photo Ambassador Gerhard Hudepohl - ons een uniek beeld van hoe deze oase in de woestijn werd gebouwd. 

De historische foto toont de in aanbouw zijnde Residencia aan het einde van 2000. Het gebouw is ontworpen door het Duitse architectenbureau Auer+Weber, en is gesitueerd rond een ondergrondse L-vorm. De bouwmaterialen hebben dezelfde kleur als de woestijn, waardoor het pand opgaat in het landschap en het gedeeltelijk afgewerkte centrale deel van de Residencia doet denken aan een amfitheater, met stenen lagen geopend voor de wolkenloze hemel.

Vandaag de dag ziet de Residencia er heel anders uit! Ondanks de ondergrondse locatie, creëert het onderscheidende ontwerp een interieur met een gevoel van open ruimte. De centrale hal wordt beschermd door een 35-meter brede glazen koepel, die natuurlijk daglicht in het gebouw doorlaat. Het steriele amfitheater van 2000 is opnieuw uitgevonden als een weelderige tropische tuin met een zwembad onderaan. Zowel de tuin als het zwembad is ontworpen om binnen de vochtigheid te verhogen, waardoor het personeel wat ontzien wordt van de extreem droge omstandigheden die buiten heersen, op een van de droogste plekken op aarde.

Dankzij het unieke ontwerp van de Residencia, is zijn bekendheid ook verspreid buiten de astronomische gemeenschap. Bijvoorbeeld toen hier in 2008 belangrijke scènes voor de James Bond-film Quantum of Solace gefilmd werden, waarvoor de Residencia de rol van het 'Perla de las Dunas’-hotel kreeg [1]. In 2009 werd de Residencia geselecteerd als een van de 'top 10 gebouwen van het decennium' door de Britse krant The Guardian (zie ann0940). En in 2012 kreeg het Paranal Observatorium, inclusief de Residencia, een rol in Land Rover's 'Perfect Places'-campagne (zie ann12008).

Opmerkingen
[1] Voor meer informatie over James Bond op Cerro Paranal, zie eso0807, eso0838 en http://www.eso.org/public/outreach/bond/BondatParanal.html

Links

• De foto-opname van toen
• De foto-opname van nu 
• De foto's van toen en nu naast elkaar
• ESO Photo Ambassadors

Een koude donkere nacht op Mars, middenin een dorre woestijn. Een smalle door kunstlicht aangelichte weg slingert zich naar een eenzame, door mensen bewoonde buitenpost op de top van een oude berg. Of tenminste... dat is wat een sciencefiction fan zou kunnen maken van dit bijna onaardse uitzicht.

De foto toont eigenlijk ESO's Paranal Observatorium, de aardse thuisbasis van de Very Large Telescope (VLT). Toch kun je je er wel iets bij voorstellen. Misschien aan het eind van deze eeuw, een toekomstig uitzicht op Mars. Daarom gaf fotograaf Julien Girard deze foto de titel "Mars 2099".

Gelegen op 2600 meter hoogte, bevindt ESO's Paranal Observatorium zich in één van de droogste en meest desolate gebieden op aarde; de Chileense Atacama woestijn. Het landschap is zo Martiaans, dat de European Space Agency (ESA) en de NASA in deze regio de Mars rovers testen. Een ESA-team testte bijvoorbeeld onlangs de zelf-sturende Seeker rover, zoals te lezen is in ann12048 .

Dit beeld werd genomen in de schemering, vanaf de VISTA-onderzoek telescoop op een aangrenzende piek in de richting van de VLT in het zuidwesten. In het westen ligt de Grote Oceaan op ongeveer 12 kilometer van Paranal. Uit de top van Paranal lijkt de Melkweg op te rijzen, met het onmiskenbare herkenningspunt van de zuidelijke hemel - het Zuiderkruis.

Op Paranal, kan de lucht zo helder, en tijdens maanloze nachten, zo donker zijn dat alleen al het licht van de Melkweg genoeg is om schaduwen te creëren. Daarom koos ESO deze plek voor de VLT, en profiteert deze sterrenwacht van één van de beste observatieomstandigheden ter wereld.

Julien Girard is een ESO-astronoom gevestigd in Chili en werkzaam bij de VLT. Hij stuurde deze foto naar de Flickr pagina "Your ESO Pictures". De foto's in deze groep worden regelmatig beoordeeld en de beste foto's plaatsen we als Foto van de Week, of in onze photo gallery. In 2012, als onderdeel van de 50-jarig jubileum jaar ESO's, zijn ook uw historische ESO-gerelateerde beelden welkom.

Links

• ESO aankondiging, “Self-steering Mars Rover tested at ESO’s Paranal Observatory” (Engels)
• STFC persbericht, “Revolutionary navigation system for future Mars rovers” (Engels)
• This photograph, with annotations, on Julien Girard’s Flickr photostream
• Julien Girard’s Flickr fotopagina
• De “Your ESO Pictures” Flickr groep
• De "Your ESO Pictures" aankondiging (Engels)

Vertaling: Peter Middelkoop

Een van de belangrijkste vijanden van astronomen is de aardse atmosfeer, waardoor de hemellichamen wazig worden weergegeven als ze vanaf de grond door telescopen worden waargenomen. Om dit tegen te gaan, gebruiken astronomen een techniek met de naam 'adaptive optics', waarbij computergestuurde vervormbare spiegels honderden keren per seconde worden aangepast, om zo de vervorming van de atmosfeer corrigeren.

Dit spectaculaire beeld toont Yepun, de vierde 8,2-meter-telescoop van de Very Large Telescope (VLT), die een krachtige gele laserstraal de lucht in stuurt. De straal zorgt voor een kleurrijke plek - een kunstmatige ster - in de atmosfeer doordat hij op een hoogte van 90 km een laag van natriumatomen activeert. Deze Laser Guide Star (LGS) maakt deel uit van het adaptieve optisch systeem van de VLT. Het licht dat terugkomt van de kunstmatige ster dient als referentie voor het aansturen van de vervormbare spiegels. Op deze manier corrigeert men de invloed van atmosferische verstoringen vrijwel volledig. De VLT maakt hierdoor astronomische beelden die bijna zo scherp zijn als die van een telescoop in de ruimte.

Yepun's laser is niet het enige dat fel aan de hemel gloeit. Ook de Grote en Kleine Magelhaanse Wolk, respectievelijk links en rechts van de laserstraal, zijn te zien. Deze onregelmatige dwergstelsels zijn opvallende objecten aan de zuidelijke sterrenhemel, ze staan relatief dichtbij en kunnen gemakkelijk met het blote oog worden waargenomen. De prominente heldere ster aan de linkerkant van de Grote Magelhaense Wolk is Canopus, de helderste ster in het sterrenbeeld Carina (Kiel). De ster rechts bovenin het beeld is Achernar, de helderste in het sterrenbeeld Eridanus (de rivier).

Deze foto werd gemaakt door Babak Tafreshi, een ESO Photo Ambassador.

Noten [1] De vier telescopen van de VLT zijn vernoemd naar hemellichamen in de inheemse Mapuche-taal, Mapudungun. De telescopen (UTS) heten: Antu (UT1, zon); Kueyen (UT2, Maan); Melipal (UT3, het Zuiderkruis) en Yepun (UT4, Venus).

Vertaling: Peter Middelkoop

Links

• ESO Foto Ambassadeurs

Veel astronomische foto's bieden prachtige vergezichten op de hemel, en deze is daarop geen uitzondering. Hoewel er aan dit panorama wel iets ongewoons is. Achter ESO's Very Large Telescope (VLT), lijken twee banen van sterren zich als een waterval naar beneden te storten, of misschien stijgen ze wel op als rookkolommen. Dat komt doordat dit panorama de gehele hemelkoepel weergeeft, van het zenit naar beneden tot aan de horizon, en daarlangs 360 ​​graden rond. De twee stromen zijn in feite één band: het vlak van onze melkweg dat als een boog langs de hemel loopt, van horizon tot horizon. Het gedeelte recht boven ons wordt uitgerekt over de gehele bovenrand van het panorama. De vervorming die nodig is om het volledige hemelgewelf in een vlak, rechthoekig beeld te persen

Om te begrijpen wat je ziet, kun je je voorstellen dat de linkerrand van de foto wordt vastgemaakt aan de rechterkant, zodat het beeld in een lus om je heen staat en dat de bovenrand wordt samengetrokken naar een punt boven je hoofd. Zo word je omringd door de volledige hemelkoepel.

Aan de linkerkant van het beeld, boven het gebouw, is het silhouet te zien van een paal met windzak. Aan de linkerkant van de windzak, zie je als heldere vlek de Kleine Magelhaense Wolk, een naburig sterrenstelsel van de Melkweg. Aan de rechterkant, in het vlak van de Melkweg, de rode gloed van de Carina-nevel. Daarboven de duisternis van de Kolenzaknevel, naast de het Zuiderkruis, en iets hoger nog zijn de twee heldere sterren Alpha en Beta Centauri zichtbaar. De vier hoge gebouwen in de afbeelding huisvesten de 8,2-meter Unit Telescopes (UTs) van de VLT. Tussen de twee UTs aan de rechterkant staat het kleinere gebouw van de VLT Survey Telescope. Aan de rechterkant van het beeld staat de planeet Venus nog net boven de horizon als een gloeiende bol.

Dit panorama, waarin niet alleen de VLT op de bergtop van Cerro Paranal, maar ook de prachtige hemel erboven die door het observatorium wordt bestudeerd te zien is, werd gemaakt door ESO Foto Ambassadeur Serge Brunier. Net zoals de VLT's state-of-the-art technologie ons zicht op het universum vergroot, maakt Serge gebruik van de meest geavanceerde fototechniek om in één beeld het hele uitspansel vast te leggen. - veel meer dan onze ogen in één blik kunnen omvatten.

Vertaling: Peter Middelkoop

Links

• ESO Photo Ambassadors
• Bekijk meer adembenemende panorama's in ESO’s Virtual Tours

Verschuif het groene balkje om de foto's met elkaar te vergelijken.

ESO wordt dit jaar 50. En om deze belangrijke verjaardag te vieren, geven we u een inkijkje in onze geschiedenis. In 2012 tonen we eens per maand een speciale 'Toen en nu'-vergelijking als Foto van de week. We laten zien wat er de afgelopen decennia is veranderd op de sterrenwachten La Silla en Paranal, het ESO-kantoor in Santiago de Chile en het hoofdkwartier in Garching bij München, in Duitsland.

De foto's van deze maand laten zien hoe in de tijd de door ESO gebruikte rekenkracht drastisch is veranderd. Beide foto's tonen hetzelfde beeld maar gescheiden door enkele decennia: de Oostenrijkse astronoom Rudi Albrecht voor een ESO computersysteem.

Op deze historische foto, genomen in 1974 op het ESO-kantoor in Santiago, Chili, zien we hoe Albrecht met een potlood in de hand en gezeten voor een telex, zich buigt over een vel computercode. Hij werkt aan software voor de Spectrum Scanner gekoppeld aan de ESO 1-meter telescoop (ontmanteld in 1994), die zich op het La Silla Observatorium bevond. De gegevens werden verwerkt in Santiago met de Hewlett Packard 2116 minicomputer die zichtbaar is achter de printer. Deze omvangrijke computer met één processor en een adembenemende 16 kilobytes aan magneetkerngeheugen (!), bewaarde de resultaten op magneettape. Het was dan klaar voor verdere verwerking door astronomen op computers in hun eigen instituten. Om bestanden van tape te verwerken die groter waren dan het beschikbare geheugen, ontwikkelde Albrecht een virtueel geheugen, wat tevens een bijdrage was aan het Hewlett Packard Software Center.

De hedendaagse foto toont Albrecht in het Datacenter van het ESO-hoofdkwartier in Garching bij München, Duitsland. dat de gegevens van de ESO-telescopen beheert en verspreidt. Hij staat voor een rek met daarin een systeem dat bestaat uit 40 processoren, 138 terabytes aan opslagcapaciteit en 83 gigabyte aan RAM-geheugen. Dat is 5 miljoen keer meer dan de machine die door hem werd gebruikt in 1974! Alleen al de tabletcomputer die hij vasthoudt presteert beter dan die oude machine en biedt een modern alternatief voor potlood en papier. In de loop der jaren zijn de ESO-computersystemen ontwikkeld om de steeds groter wordende stroom wetenschappelijke data, afkomstig van telescopen van het observatorium, te kunnen blijven vastleggen. Verbeteringen in de telescopen, detectoren en computertechnologie zorgen ervoor dat observatoria nu grote hoeveelheden beelden, spectra, en catalogi produceren. De twee survey-telescopen op Paranal bijvoorveeld, de VST en VISTA, produceren samen meer dan 100 terabyte aan data per jaar. De dagen van magneetband en 16 kilobyte aan geheugen liggen inmiddels lichtjaren achter ons.

vertaling: Peter Middelkoop

ESO Photo Ambassador Babak Tafreshi legde dit opmerkelijke beeld van de antennes van de Atacama Large Millimeter / submillimeter Array (ALMA) vast, afgezet tegen de pracht van de Melkweg. De rijkdom van de avondhemel op deze foto getuigt van de onvolprezen astronomische omstandigheden van de 5.000 meter hoge Chajnantor-hoogvlakte in de Chileense regio Atacama.

Deze weergave toont de sterrenbeelden Carina (Kiel) en Vela (Zeilen). De donkere, piekerig stofwolken van de Melkweg stroken van het midden linksboven naar midden rechts onderaan. De heldere oranje ster in de linkerbovenhoek is Suhail in Vela, terwijl we boven in het midden, in Vela, de eveneens oranje ster Avior zien. Van de drie heldere blauwe sterren die een 'L' in de buurt van deze sterren vormen, behoren de linker twee tot Vela en de rechter tot Carina. Precies in het midden van het beeld, onder deze sterren, pronkt de roze gloed van de Carinanevel (eso1208).

ESO, de Europese partner in ALMA, verstrekt 25 van de 66 antennes die de telescoop complementeren. De twee antennes die het dichtst bij de camera staan, waarop de zorgvuldige kijker de markeringen "DA-43" en "DA-41" ziet, zijn voorbeelden van deze Europese antennes. De bouw van de volledige ALMA-opstelling wordt afgerond in 2013, hoewel de telescoop nu al waarnemingen met een deel van de antenneopstelling mogelijk maakt.

Babak Tafreshi is de oprichter van The World At Night, een programma voor het maken en exposeren van een prachtige fotocollectie en time-lapse video’s van `s werelds mooiste en meest historische plaatsen tegen een nachtelijke achtergrond van sterren, planeten en hemelse gebeurtenissen.

ALMA is een internationale astronomische faciliteit. Het is een project van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Vertaling: Teun van Vijfeijken

Babak Tafreshi, een van de ESO Photo Ambassadors, heeft een vreemd fenomeen op de Chajnantor-hoogvlakte vastgelegd, de locatie waar de Atacama Large Millimeter/submillimeter array (ALMA) staat.

Deze bizarre ijs- en sneeuwformaties staan bekend als penitentes (Spaans voor boetelingen). De penitentes worden verlicht door het schijnsel van de maan, die rechts op de foto zichtbaar is. Links, hoger hemelwaarts, zien we de Grote en Kleine Magelhaense Wolken zwakjes, terwijl de roodachtige gloed van de Carinanevel helemaal links en dicht bij de horizon zichtbaar is.

De penitentes zijn natuurwonderen die voorkomen in hooggelegen regio’s boven de 4.000 meter boven zeeniveau, zoals hier in de Chileense Andes. Ze bestaan uit dunne pieken en sprieten van ijs en hard geworden sneeuw. Penitentes ontstaan vaak in clusters, waarbij de sprieten op de zon gericht staan. De hoogte varieert van enkele centimeters - lijkend op gras - tot vijf meter, als een bevroren woud midden in de woestijn.

De exacte details over het ontstaan van de penitentes zijn nog steeds niet helemaal duidelijk. Vele jaren geloofden de bewoners van de Andes dat de sterke wind die het Andesgebergte geselde de penitentes vormde. Maar die sterke wind speelt maar een beperkte rol in het ontstaan van deze ijzige toppen. Vandaag de dag denkt men dat het komt door een combinatie van natuurkundige fenomenen.

Het proces begint bij zonlicht dat op de sneeuw valt. Door de zeer droge omstandigheden in deze woestijnregionen, sublimeert het ijs in plaats van dat het smelt: er is een directe overgang van vaste fase naar de gasfase, waarbij de vloeibare fase wordt overgeslagen. In holtes in het sneeuwoppervlak wordt gereflecteerd licht opgevangen, waardoor er meer sublimatie en diepere sleuven ontstaan. Doordat de temperatuur en de luchtvochtigheidsgraad toenemen, kan het ijs in deze sleuven wél smelten. Deze positieve terugkoppeling versnelt de groei van de karakteristieke vorm van de penintentes.

Deze ijzige standbeelden zijn vernoemd naar de puntige hoeden van de nazarenos, leden van een bondgenootschap dat deelneemt aan paasprocessies over de hele wereld. Het is niet moeilijk om hen te zien als ijsmonniken die samenkomen in het maanlicht.

De foto werd genomen aan de weg die naar ALMA leidt. Dit observatorium, waar de eerste wetenschappelijke waarnemingen starttn op 30 september 2011, zal uiteindelijk bestaan uit 66 hoge-precisie-antennes die samen één enorme telescoop vormen.

ALMA, een internationale astronomische faciliteit, is een samenwerkingsverband van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Links

• Meer over ALMA
• Meer over penintentes
• ESO Photo Ambassadors

Vertaling: Teun van Vijfeijken

ESO wordt dit jaar 50. En om deze belangrijke verjaardag te vieren, geven we u een inkijkje in onze geschiedenis. In 2012 tonen we eens per maand een speciale 'Toen en Nu'-vergelijking als foto van de week. We laten zien wat er de afgelopen decennia is veranderd op de sterrenwachten La Silla en Paranal,  de ESO-kantoren in Santiago de Chile en het hoofdkwartier in Garching bij München, in Duitsland.

Deze twee foto's werden genomen op de hoogste top van La Silla, een berg met een hoogte van 2400 meter, aan de rand van de Chileense Atacama-woestijn. La Silla was de eerste ESO-sterrenwacht. De historische foto, genomen in 1975, toont een deel van de vrachtwagens en andere machines die gebruikt werden tijdens de bouw van de koepel van de ESO 3,6-meter telescoop die aan de gang was achter de fotograaf. Links op de foto staan de tanks met de watervoorraad voor de La Silla site.

Op de recente foto zijn drie nieuwe telescopen verschenen die uiterlijk nogal van elkaar verschillen. Rechts van de watertanks staat de ESO New Technology Telescope (NTT), die in gebruik is genomen op 23 maart 1989. Deze 3,58-meter telescoop was de allereerste telescoop met een computergestuurde hoofdspiegel, waarvan de vorm aanpasbaar is om zo tijdens de observaties de beeldkwaliteit te optimaliseren. De achthoekige behuizing van de NTT bevat nog een andere technologische doorbraak. Met behulp van een kleppensysteem wordt een luchtstroom gecontroleerd over de spiegel geleid met als resultaat een verminderde turbulentie en daardoor scherpere beelden.

Rechts van de NTT staat de Zwitserse 1,2-meter telescoop Leionard Euler, met een traditionelere koepelvormige behuizing. Deze telescoop wordt beheerd door het Geneva Observatory van de Université de Genève in Zwitserland, en is operationeel sinds 12 april 1998. Hij wordt gebruikt voor de zoektocht naar exoplaneten aan de zuidelijke hemel en zijn eerste ontdekking was een planeet in een baan rond de ster Gliese 86 (zie eso9855). De telescoop observeert daarnaast veranderlijke sterren, gammaflitsen en actieve sterrenstelsels.

Rechts op de voorgrond staat een gebouw met als bijnaam de sarcofaag (sarcophagus). Dit is de huisvesting van de TAROT (Télescope à Action Rapide pour les Objets Transitoires, of Rapid Action Telescope for Transient Objects) en is in werking op La Silla sinds september 2006. Deze snel bewegende, relatief kleine 25-centimeter telescoop-robot reageert uiterst snel op de waarschuwingssignalen die satellieten doorgeven over de positie van spectaculaire maar kortdurende gammaflitsen. Met het observeren van deze kosmische explosies bestuderen astronomen de vorming van zwarte gaten en de evolutie van sterren in het vroege heelal. TAROT wordt  bediend door een consortium onder leiding van Michel Boer van het Observatoire de Haute Provence in Frankrijk.

De NTT wordt beheerd door ESO, terwijl de Leonhard Euler Telescope en TAROT horen bij de nationale- en projecttelescopen die worden gehost op La Silla. Ook vandaag de dag nog, meer dan 40 jaar na de opening, opereert la Silla in de voorhoede van de astronomie.

Links

• De historische afbeelding
• De recente afbeelding
• La Silla, toen en nu compositie
• Meer informatie over La Silla (Engels)
• Persbericht over het 40-jarig bestaan, in 2009, van de opening van La Silla (Engels)
• ESO tijdlijn (Engels)

Vertaling: Peter Middelkoop

De buitenaardse schoonheid van de Chileense Atacama-woestijn, de thuisbasis van ESO’s Very Large Telescope (VLT), strekt zich uit tot aan de horizon in dit panorama.  Op Cerro Paranal, de hoogste top in het midden van deze foto, staan de vier grote telescopen van de VLT, elk met een spiegeldiameter van 8,2 meter. Op de top links van Cerro Paranal staat de VISTA survey telescoop. Deze 4,1-meter telescoop onderzoekt grote delen van de hemel, op zoek naar interessante doelen die de VLT, en andere telescopen op de grond en in de ruimte, in meer detail zullen bestuderen.

Deze regio biedt enkele van de beste omstandigheden op onze planeet voor het bekijken van de nachtelijke hemel. Rechts op dit 360-graden panorama gaat de zon onder boven de Stille Oceaan, die daarbij lange schaduwen over het berglandschap werpt. Links straalt de maan aan de hemel. Kort hierna zullen de nachtelijke observaties beginnen.

Dit prachtige panorama is gemaakt door Serge Brunier, een ESO foto ambassadeur. Het is een van de vele inspirerende beelden waarin hij de ESO-observatoria , hun mooie locaties en de pracht van de hemel erboven vastlegt.

Links

• ESO Foto Ambassadeurs

Vertaling: Peter Middelkoop

Eso fotograaf Stephane Guisard maakte in de Chileense Andes dit verbazingwekkende panorama van de plek waar ALMA (Atacama Large Millimeter/submilimeter Array) staat. Het 5000 meter hoge en extreem droge Chajnantor-plateau biedt de perfecte plaats voor deze state-of-the-art telescoop, die het heelal bestudeert in licht uit het millimeter en submillimeter golflengtegebied.

Tal van reusachtige antennes domineren het midden van de foto. Als ALMA voltooid is, staan er 54 van deze 12-meter schotels. Daarboven doet de boogvormige Melkweg dienst als schitterend decor. Toen dit panorama gemaakt werd, stond de maan dicht bij het centrum van de Melkweg waardoor de antennes baden in een spookachtige, nachtelijke gloed. De grote en kleine Magelhaense Wolken, de grootste van de dwergsterrenstelses die onze melkweg vergezellen, zijn links aan de hemel zichtbaar als twee lichte vlekken. Een bijzonder heldere meteoor trekt een lichtspoor in de buurt van de Kleine Magelhaense wolk.

Rechts staan een aantal kleinere 7-meter ALMA-antennes. Twaalf stuks vormen straks de Atacama Compact Array. Nog verder naar rechts schijnen de lichten van de Array Operations Site Technical Building en tot slot, achter de gebouwen, dreigt de donkere top van Cerro Chajnantor.

ALMA, een internationale astronomische faciliteit, is een samenwerkingsverband van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Links

• ESO Photo Ambassadors (Engels)
• Meer informatie over ALMA (Engels)
• Site van The Joint ALMA Observatory (Engels)

vertaling: Peter Middelkoop

Hoewel Cerro Chico de wonderbaarlijke hoogte van 5.300 meter boven zeeniveau haalt, is het slechts een kleine berg in het majestueuze plateauland van de Andes. Zijn naam betekent dan ook simpelweg 'kleine berg' in het Spaans. Dankzij zijn locatie op de Chajnantor hoogvlakte biedt de relatief makkelijk bereikbare top van Cerro Chico een uitstekend uitkijkpunt waarvan je van dit fantastische uitzicht kunt genieten.

Het midden van deze 360-gradenpanorama toont het noordoosten, waar de hoogste vulkanen – sommige meten meer dan 5.500 meter – zijn gelegen. Recht vooruit zien we Cerro Chajnantor zelf. Meer naar rechts, op het plateau, zien we de Atacama Pathfinder Experiment (APEX) telescoop met daarachter de berg Cerro Chascon. Nog verder naar rechts, in het zuidoosten, is de hoogvlakte van Chajnantor bijna helemaal zichtbaar. Niet alleen de APEX-telescoop is zichtbaar, maar we kunnen rechts ook drie antennes van de Atacama Large Millimeter/submillimeter (ALMA) ontwaren. Sinds het moment van opname zijn nog vele antennes toegevoegd.

Links van Cerro Chajnantor ligt Cerro Toco. Nog verder naar links, in het noordwesten, valt een conische vorm op: de vulkaan Licancabur.

Doordat de Chajnantor-hoogvlakte op zo’n 5000 meter hoogte ligt, is de lucht er zo droog en ijl, dat ademen uiterst lastig wordt. Maar dankzij deze extreme omstandigheden kan de uit het heelal afkomstige millimeter- en submillimeterstraling echter zonder problemen door het beetje atmosfeer boven de telescooplocaties doordringen en worden opgevangen door gevoelige telescopen als ALMA en APEX.

APEX is een samenwerking tussen het Max Planck Institute for Radio Astronomy (MPIfR), de Onsala Space Observatory (OSO) en ESO. De telescoop wordt gebruikt door ESO.

ALMA, een internationale astronomische faciliteit, is een samenwerkingsverband van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Vertaling: Teun van Vijfeijken

Verschuif de het groene balkje om de foto's met elkaar te vergelijken

ESO wordt dit jaar 50. En om deze belangrijke verjaardag te vieren, geven we u een inkijkje in onze geschiedenis. In 2012 tonen we eens per maand een speciale 'Toen en Nu'-vergelijking als foto van de week. We laten zien wat er de afgelopen decennia is veranderd op de sterrenwachten La Silla en Paranal,  de ESO-kantoren in Santiago de Chile en het hoofdkwartier in Garching bij München, in Duitsland.

Deze historical image werd genomen rond 1970 vanuit de slaapzalen op la Silla, die lager op de berghelling liggen dan de telescoopkoepels. Aan de linkerkant zie je het hoogste punt van de berg. Het metalen object dat zichtbaar is op de bergtop is geen telescoop maar een watervoorraadtank voor de site. De witte koepel middenin het beeld is de ESO 1-meter Schmidt telescoop, die in gebruik is genomen in februari 1972. Uiterst rechts op de foto, net boven de bergkam, is de ESO 1-meter telescoop zichtbaar en links daarvan zie je nog net de Grand Prisme Objectif telescoop.

De present-day photograph toont de oude slaapgebouwen, maar er zijn er de afgelopen decennia ook bijgebouwd. De meest opvallende veranderingen zijn echter zichtbaar op de top van La Silla aan de linkerkant. Op het hoogste punt staat de ESO 3,6-meter telescoop, die in gebruik is sinds november 1976. De 3,6-meter is de thuisbasis van HARPS, de belangrijkste exoplaneten-jager. (zie eso1134 en eso1214) voor een aantal recente resultaten). De 3,6-meter telescoop, die al vanaf de start van ESO gepland stond, vormt als grootste telescoop de bekroning van het La Silla Observatorium en de bouw ervan was indertijd een grote technische prestatie. De kleinere koepel, zichtbaar voor de 3,6-meter, is de 1,4-meter Coude Auxiliary Telescope, die een aanvulling is op zijn grote buurman.

Rechts van de 3,6-meter staat de 3,58-meter New Technology Telescope (NTT), te herkennen aan de hoekige, metaalkleurige behuizing. De NTT, in gebruik genomen in maart 1989, was de eerste telescoop ter wereld met een computergestuurde spiegel. Hij werd gebruikt als een voorloper van de Very Large Telescope. Veel nieuwe technologie, die vervolgens gebruikt werd in de latere telescoop werd hiermee getest.

Andere nieuwe gebouwen in de hedendaagse foto zijn de werkplaats onder de watertanks, en de Differential Image Motion Monitor (DIMM). Deze staat op palen tussen de werkplaats en de ESO 1-meter Schmidt telescoop en wordt gebruikt om atmosferische verstoringen te meten.

La Silla is vandaag de dag nog steeds een zeer actieve sterrenwacht waar belangrijke ontdekkingen worden gedaan. Zowel de NTT als de 3,6-meter telescoop zijn van vitaal belang geweest voor het verkrijgen van gegevens die leidden tot de ontdekking van de versnellende uitdijing van het heelal - een ontdekking waarvoor de 2011 Nobel Prize in Physics was awarded

Links

• The historical image
• The present-day image
• Side-by-side composite of the historical and present-day images
• More about La Silla
• Press release on the occasion of the 40th anniversary, in 2009, of La Silla’s inauguration
• ESO timeline

Vertaling: Peter Middelkoop

De Franse fotograaf Serge Brunier – één van ESO’s Photo Ambassadors – heeft dit naadloze 360-gradenpanorama van de Chajnantor-hoogvlakte gemaakt. Op deze hoogvlakte, gelegen in de Atacama-woestijn, wordt momenteel de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) gebouwd.

Het panorama heeft de antennes van ALMA ietwat vervormd, maar het geeft wel een goede indruk hoe het moet zijn om middenin dit indrukwekkende, nieuwe observatorium te staan. Het 360-gradenaanzicht laat eveneens de totale isolatie van de Chajnantor-hoogvlakte zien. Op een hoogte van 5000 meter lijkt de omgeving total leeg te zijn, op enkele bergpieken en heuveltoppen na.

Hoewel het realiseren van zo’n ambitieus telescoopproject in deze afgelegen en onherbergzame omgeving een uitdaging vormt, is dit hooggelegen oord perfect voor submillimeter-astronomie. Waterdamp in de atmosfeer absorbeert dit type straling, maar de lucht op hoge locaties als Chajnantor is veel droger. 

Op 30 september 2011 werden ALMA’s eerste wetenschappelijke waarnemingen gedaan. Hiervoor werd een gedeeltelijke opstelling van de antennes gebruikt. Wanneer het observatorium gereed is, zullen de vijftig indrukwekkende 12-meter antennes – en ook de kleinere opstelling van vier 12-meter en twaalf 7-meter antennes, bekend als de Atacama Compact Array (ACA) – het geïsoleerde landschap een stuk minder leeg doen lijken. Ondertussen leggen foto’s als deze de vooruitgang van deze telescoopfaciliteit van wereldklasse vast.

ALMA is een internationale astronomische faciliteit. Het is een project van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Vertaling: Teun van Vijfeijken

De koepels van ESO’s  Very Large Telescope baden in het zonlicht tijdens -alweer- een schitterende onbewolkte dag, op de top van de Cerro Paranal. Toch is er iets ongewoons aan deze foto. Een dun laagje
poedersneeuw bedekt het woestijnlandschap en dat zie je hier niet elke dag. In tegendeel: de Atacama woestijn kent vrijwel geen neerslag.

Er zijn verschillende factoren die bijdragen aan de droge condities van de Atacama-woestijn. Het Andes-gebergte blokkeert regen uit het oosten en het Chileense kustgebergte vanuit het westen. De koude aflandige Humboltstroom in de Grote Oceaan zorgt voor een tegengestelde koele luchtstroom waarin geen regenwolken tot ontwikkeling kunnen komen. Tot slot is er een hogedrukgebied boven het zuid-oosten van de Grote Oceaan dat in de Atacama voor een droog klimaat zorgt. Dat alles bij elkaar maakt dat deze regio wordt beschouwd als de droogste plek op aarde!

De neerslaghoeveelheid in Paranal is gewoonlijk maar een paar millimeter per jaar, met een luchtvochtigheid die vaak onder de 10% ligt en temperaturen tussen -8 en 25 graden Celcius. Deze droge omstandigheden in de Atacama-woestijn waren een belangrijke reden voor ESO om hier op Cerro Paranal de Very Large Telescope te bouwen. En een incidenteel sneeuwbuitje mag dan soms tijdelijk de droogte verstoren, het levert wel zeldzaam mooie plaatjes op.

Deze foto is gemaakt door ESO-fotograaf Stéphane Guisard op 1 augustus 2011

Vertaling: Peter Middelkoop

ESO wordt dit jaar vijftig. Om dat te vieren, nemen we je mee op reis door ons verleden. In heel 2012 tonen we elke maand een bijzondere ‘Toen en Nu’-foto. Met deze foto’s laten we zien welke veranderingen door de decennia heen hebben plaatgevonden voor La Silla Obeservatorium, Paranal Observatorium, de ESO-kantoren in Santiago, Chili en het ESA-hoofdkantoor in Garching bei München, Duitsland.

Hierboven staan twee foto’s van La Silla: één genomen in juni 1968 en één vandaag de dag. De foto’s zijn vlakbij de watervoorziening van het observartorium gemaakt en tonen het terrein. Met de mouseover-afbeeldingsvergelijker kun je de veranderingen nader bekijken.

Op de historische foto zijn de provisorische verblijven zichtbaar op de voorgrond. De drie telescopen op de achtergrond zijn, van links naar de rechts, de Grand Prism Objectif (GPO, first light in 1968), de ESO 1-meter telescoop (first light in 1966) en de ESO 1,5-meter telescoop (first light in 1968). Deze drie telescopen waren de eerste in La Silla. In de dichtstbijzijnde witte koepel huist de ESO 1-meter Schmidt-telescoop, die in 1971 operationeel werd.

Vandaag de dag staan alle koepels er nog steeds, hoewel de drie oudste telescopen ontmanteld zijn. De ESO 1-meter Schmidt-telescoop wordt nog wel gebruikt, maar als projecttelescoop ten behoeve van de LaSilla-QUEST Variability survey (zie potw1201a).

De meest recente foto toont twee nieuwe telescopen. In de zilveren koepel staat de MPG/ESO 2.2-meter telescoop, die wordt gebruikt wordt sinds 1984 en voor onbepaalde tijd door het Max-Planck-Gesellschaft beschikbaar is gesteld aan ESO. Helemaal links staat de Deense 1,54-meter telescoop - operationeel sinds 1979 - dit is één van de verscheidene nationale telescopen op La Silla.

Meer over La Silla Persbericht bij het 40-jarige jubileum, in 2009, van de inauguratie van La Silla

ESO tijdlijn