Gerhard Hüdepohl, jeden z Fotograficznych Ambasadorów ESO, wykonał to spektakularne zdjęcie należącego do ESO Bardzo Dużego Teleskopu (VLT) w dniu 14 lutego 2013 r., podczas testowania nowego lasera dla VLT. Laser będzie stanowić główną część instrumentu Laser Guide Star Facility (LGSF), który pozwoli astronomom korygować większość zaburzeń spowodowanych nieustannym ruchem atmosfery, aby uzyskiwać ostrzejsze zdjęcia. Niemniej jednak trudno jest nie myśleć o nim jako o futurystycznym dziale laserowym skierowanym w stronę jakiegoś rodzaju odległego najeźdźcy z kosmosu.

Oprócz cudownego widoku Drogi Mlecznej nad teleskopem, jeszcze jedna cecha czyni zdjęcie wyjątkowym. Na prawo od centrum fotografii, tuż poniżej Magłego Obłoku Magellana, prawie ukryta pomiędzy miriadami gwiazd widocznych na ciemnych chilijskim niebie, znajduje się zielona kropka ze słabym ogonem rozciągającym się na lewo. Jest to niedawno odkryta, jaśniejsza niż się spodziewano, kometa Lemmona, która obecnie powoli porusza się przez niebo południowe.

To nadzwyczajnie deformowalne cienkie lustro zostało dostarczone do ESO w Garching w Niemczech, gdzie przechodzi różne testy. Mierzy 1120 milimetrów średnicy, ale ma zaledwie 2 milimetry grubości, co czyni je znacznie cieńszym niż większość szklanych okien. Zwierciadło jest bardzo cienkie, tak aby było wystarczająco elastyczne dla sił magnetycznych wywieranych na nie w celu zmiany kształtu powierzchni odbijającej. W trakcie użycia powierzchnia zwierciadła będzie nieustannie zmieniana, aby korygować zaburzające efekty od ziemskiej atmosfery i tworzyć znacznie ostrzejsze obrazy.

Nowe deformowalne lustro wtórne (DSM - deformable secondary mirror) zastąpi obecnie używane w jednym z czterech głównych teleskopów VLT. Cała struktura z lustrem wtórnym obejmuje zestaw 1170 siłowników, które wywierają siłę na 1170 magnesów przyczepionych do tylnej powierzchni cienkiej powłoki. Skomplikowana elektronika specjalnego przeznaczenia kontroluje zachowanie cienkiej powłoki zwierciadła. Powierzchnia odbijająca może być deformowana do tysiąca razy na sekundę dzięki akcji siłowników.

Kompletny system DSM został dostarczony do ESO przez włoskie firmy Microgate oraz ADS w grudniu 2012 r. i jest zwieńczeniem ośmiu lat zrównoważonych prac rozwojowych i przemysłowych. Jest to największe deformowalne zwierciadło wyprodukowane kiedykolwiek dla celów astronomicznych i jest najnowszych z długiej linii tego typu zwierciadeł. Bogate doświadczenie wykonawców uwidoczniło się w wysokiej wydajności systemu i jego niezawodności. Zainstalowanie na VLT jest planowane na rok 2015.

Powłoka zwierciadła (ann12015) została wyprodukowana przez francuską firmę REOSC. Obejmuje powłokę z materiału ceramicznego, która została wypolerowana do bardzo dokładnego kształtu. Proces produkcji rozpoczął się od bloku ceramiki Zeroduj, dostarczonego przez Schott Glass (Niemcy), który miał ponad 70 milimetrów grubości. Większość materiału została usunięta, aby utworzyć finalną cienką warstwę, która musi być przez cały czas starannie obsługiwana, gdyż jest bardzo nietrwała.

Linki

• Departament Optyki Adaptywnej w ESO
• Informator na temat Adaptive Optics Facility (AOF) w ESO (plik PDF)
• Microgate
• ADS
• REOSC
• Schott Glass

Podczas pogodnej nocy w Bawarii pracownicy ESO uczestniczyli w filmowaniu odcinka ESOcast poświęconego nowej kompaktowej jednostce laserowej gwiazdy porównania, widocznej tutaj w akcji w Publicznym Obserwatorium Allgäu w Ottobeuren w Niemczech. Wykorzystując świecenie swoich telefonów komórkowych pracownicy wykorzystali fotografię o długim czasie ekspozycji do narysowania świetlnych liter ESO, stojąc przed obserwatorium. Tuż obok po lewej od pionowej wiązki lasera widoczna jest Droga Mleczna. Nisko nad horyzontem nad obserwatorium widać kropkowane ślady odległego samolotu. Laser ma silną wiązkę o mocy 20 watów, więc dla ochrony pilotów i pasażerów Deutsche Flugsicherung (urząd odpowiedzialny za kontrolę lotów w Niemczech) wyznaczył nad obserwatorium strefę zakazu lotów podczas nocnych obserwacji.

Laserowe gwiazdy porównania są sztucznymi gwiazdami  utworzonymi w ziemskiej atmosferze za pomocą wiązki laserowej. Lasek powoduje świecenie atomów sodu w warstwie na wysokości 90 kilometrów, w ten sposób na niebie powstaje sztuczna gwiazda, którą można obserwować przez teleskop. Wykorzystując pomiary sztucznej gwiazdy instrumenty optyki adaptatywnej mogą korygować rozmywające efekty od atmosfery w trakcie obserwacji.

Innowacyjna koncepcja ESO wykorzystuje silny laser, którego promień jest uruchamiany za pomocą małego teleskopu, połączonego w jeden moduł, który może być zamontowany bezpośrednio na wielkim teleskopie. Rozwiązanie to zostało opatentowane i licencjonowane przez ESO i będzie użyte do wyposażenia Bardzo Dużego Teleskopu (VLT) w cztery podobne jednostki laserowe. Będzie także odgrywać kluczową rolę w jednostkach, które staną się wyposażeniem Ogromnie Wielkiego Teleskopu Europejskiego (E-ELT).

W trakcie filmowania moduł laserowy przechodził testy przed wysłaniem go do Obserwatorium ESO Paranal w Chile, domu VLT.

Linki

• Odcinek ESOcast o laserowych gwiazdach porównania
• Więcej o ESO Wendelstein Laser Guide Star
• Więcej o Publicznym Obserwatorium Allgäu

Babak Tafreshi, Fotograficzny Ambasador ESO, wykonał piękne zdjęcie Obserwatorium ESO Paranal rozświetlonego przez zachód słońca. Pięknie czyste niebo wskazuje na wyjątkowe warunki atmosferyczne w tym miejscu, jeden z głównych powodów, dla którego ESO wybrało Paranal jako miejsce dla Bardzo Dużego Teleskopu (VLT), swojego flagowego instrumentu.

VLT – który widać na Cerro Paranal, najwyższym szczycie na zdjęciu, o wysokości 2600 metrów n.p.m. – jest najbardziej zaawansowanym na świecie astronomicznym obserwatorium w świetle widzialnym. Obejmuje cztery Teleskopy Główne (UT – Unit Telescopes), z których każdy ma zwierciadło główne o średnicy 8,2 metra, oraz cztery 1,8-metrowe Teleskopy Pomocnicze (AT - Auxiliary Telescope). VLT działa w zakresie fal widzialnych i podczerwonych, a pośród pionierskich obserwacji przeprowadzonych za jego pomocą znajduje się pierwsze bezpośrednie zdjęcie planety pozasłonecznej (zob. eso0515) oraz śledzenie gwiazd na orbitach wokół czarnej dziury w centrum Drogi Mlecznej (zob. eso0846 oraz eso1151).

Na Cerro Paranal znajduje się także Teleskop do Przeglądów VLT (VST - VLT Survey Telescope). Jego mniejsza kopuła została wykonana niedaleko kopuły jednego z większych Teleskopów Głównych VLT na szczycie góry. VST jest najnowszym dodatkiem w Paranal, z pierwszymi zdjęciami opublikowanymi w 2011 roku (zob. eso1119). Posiada lustro główne o rozmiarze 2,6 metra, które czyni go największym teleskopem na świecie dedykowanym przeglądom nieba w świetle widzialnym.

Inny teleskop do przeglądów w Obserwatorium Paranal to VISTA, Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy, który widać na sąsiedniej górze, przed Cerro Paranal. VISTA jest największym teleskopem na świecie do przeglądów nieba, z 4,1-metrowym zwierciadłem i działa w zakresie fal bliskiej podczerwieni. Teleskop rozpoczął pracę w 2009 roku (zob. eso0949)

Linki

• Więcej o Bardzo Dużym Teleskopie (VLT)
• Więcej o teleskopach przeglądowych w Paranal
• Fotograficzni Ambasadorowie ESO

Zdjęcie głębokiego pola pokazuje strukturę zwaną supergromadą galaktyk – olbrzymią grupą gromad galaktyk, które same są zgrupowane razem. Ten przypadek, zwany Abell 901/902, składa się z trzech głównych gromad oraz pewnej liczby włókien galaktyk, typowych dla tego rodzaju super-struktur. Jedna z gromad, Abell 901a, jest widoczna na górze i nieco w prawo od jasnej czerwonej gwiazdy w pobliżu środka zdjęcia. Inna, Abell 901b, znajduje dalej na prawo od Abell 901a, nieco poniżej. Na koniec gromada Abell 902, bezpośrednio pod czerwoną gwiazdą, w stronę dolnego krańca zdjęcia.

Supergromada Abell 901/902 znajduje się nieco ponad dwa miliardy lat świetlnych od Ziemi I zawiera setki galaktyk w obszarze o średnicy około 16 milionów lat świetlnych. Dla porównania Lokalna Grupa Galaktyk – która obejmuje Drogę Mleczną i 50 innych galaktyk – mierzy prawie dziesięć milionów lat świetlnych.

Zdjęcie zostało wykonane za pomocą kamery Wide Field Imager (WFI) na 2,2-metrowym teleskopie MPG/ESO, pracującym w Obserwatorium La Silla w Chile. W 2008 roku korzystając z danych z WFI i z należącego do NASA/ESA Kosmicznego Teleskopu Hubble'a, astronomowie byli w stanie precyzyjnie określić rozmieszczenie ciemnej materii w supergromadzie, pokazując, że gromady i indywidualne galaktyki tworzące super-strukturę, rezydują w olbrzymich skupiskach ciemnej materii. Aby tego dokonać, astronomowie analizowali w jaki sposób światło z 60 000 odległych galaktyk, położonych za supergromadą, zostało zaburzone przez grawitacyjny wpływ ciemnej materii, co ujawniło jej rozmieszczenie. Masa czterech głównych skupisk ciemnej materii w Abell 901/902 jest szacowana na około dziesięć bilionów mas Słońca.

Obserwacje pokazane tutaj są częścią przeglądu nieba COMBO-17, dokonanego w 17 różnych filtrach optycznych za pomocą kamery WFI. Projekt COMBO-17 odnalazł do tej pory ponad 25 000 galaktyk.

Linki

• Przegląd COMBO-17 w Max-Planck-Institut für Astronomie, Heidelberg
• Widok szerszego pola w obszarze wokół supergromady Abell 901/902

Kolejna rozgwieżdżona noc na płaskowyżu Chajnantor w Andach Chilijskich. Księżyc w pierwszej kwadrze świeci jasno na tej ekspozycji, przyćmiewając otaczające obiekty niebieskie. Ale dla radioteleskopów takich jak APEX (Atacama Pathfinder Experiment), który widać na zdjęciu, jasność Księżyca nie jest problemem przy prowadzeniu obserwacji. Co więcej, ponieważ nawet Słońce nie jest zbyt jasne na falach radiowych oraz dlatego, że te fale nie rozjaśniają nieba w ten sam sposób, teleskopu tego można używać nawet w ciągu dnia, nie można go tylko kierować na Słońce.

APEX jest teleskopem o średnicy 12 metrów, który obserwuje w zakresie milimetrowym i submilimetrowym. Astronomowie obserwujący za pomocą APEX mogą dostrzec zjawiska, które byłyby niewidoczne na krótszych falach podczerwonych lub w świetle widzialnym. Na przykład APEX może spoglądać przez gęste obłoki międzygwiazdowego gazu i pyłu, odkrywając schowane w nich obszary zachodzących procesów powstawania gwiazd, które są jasne w tych zakresach długości fal, ale zasłonięte i ciemne w świetle widzialnym i podczerwonym. Niektóre z najwcześniejszych i najodleglejszych galaktyk także są świetnymi obiektami dla APEX. Z powodu rozszerzania się Wszechświata prze miliardy lat, ich światło zostało przesunięte ku czerwieni w zakres milimetrowy i submilimetrowy.

APEX to project we współpracy pomiędzy Max Planck Institute for Radio Astronomy (MPIfR), Onsala Space Observatory (OSO) oraz ESO. Zarządzanie APEX na Chajnantor powierzono ESO.

To robiące wrażenie zdjęcie wykonał Babak Tafreshi, Fotograficzny Ambasador ESO. Jest fragmentem większej panoramy, która jest dostępna także wykadrowana w inny sposób.

Linki

• Więcej o APEX w ESO
• Fotograficzni Ambasadorowie ESO

Przy pierwszym spojrzeniu na tę panoramę widzimy górską scenerię chilijskiego płaskowyżu Chajnantor, ze śniegiem i lodem leżącymi na jałowym terenie. Główne szczyty od prawej to lewej to Cerro Chajnantor, Cerro Toco, Juriques oraz dostojny stożkowy wulkan Licancabur (zob. potw1240) – imponujące! Jednak prawdziwymi gwiazdami zdjęcia są maleńkie, ledwo widoczne struktury w centrum obrazu – zauważalne, jeśli odpowiednio się wpatrzymy.

Struktury te, przytłoczone wielkością swoich górskich sąsiadek, są antenami tworzącymi Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), wielki radioteleskop. Na zdjęciu mogą się wydawać niewielkie, ale sieć złożona jest z dużych anten o średnicach po 12 i 7 metrów, a gdy zostanie ukończona, łącznie będzie ich 66, rozmieszczonych na płaskowyżu na odległościach do 16 kilometrów. Budowa ALMA powinna zakończyć się w 2013 roku, ale teleskop już zaczął początkową fazę obserwacji naukowych, dostarczając niesamowitych wyników (zobacz np. eso1239). Od momentu gdy wykonano to zdjęcie do sieci na płaskowyżu dołączyło wiele kolejnych anten.

ALMA, międzynarodowy kompleks astronomiczny, powstaje w ramach partnerstwa pomiędzy Europą, Ameryką Północną i Azją Wschodnią, we współpracy z Chile. Konstrukcja i użytkowanie ALMA w imieniu Europy jest kierowane przez ESO, w imieniu Ameryki Północnej przez National Radio Astronomy Observatory (NRAO), zarządzane przez Associated Universities, Inc. (AUI), a w imieniu Azji Wschodniej przez National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). Joint ALMA Observatory (JAO) umożliwia wspólne kierowanie i zarządzanie konstrukcją, testowaniem i użytkowaniem ALMA.

Linki

• Więcej o ALMA w ESO
• Joint ALMA Observatory

Zdjęcie pokazuje jeden z głównych teleskopów należącego do ESO Bardzo Dużego Teleskopu (VLT), stojącego pod jasnymi ścieżkami gwiazd wirującymi wokół bieguna niebieskiego, punktu na niebie, który leży w południowej konstelacji Oktanta. Ślady te są łukami światła, które wytycza obserwowany ruch gwiazd na niebie, gdy Ziemia powoli się obraca. Aby zarejestrować ślady aparatem fotograficznym, wykonano wiele ekspozycji i połączono je, aby uzyskać widok kolistych ścieżek.

Rozświetlony blaskiem Księżyca teleskop widoczny na pierwszym planie jest jednym z czterech Teleskopów Głównych (Unit Telescopes - UTs), które tworzą VLT w Paral w Chile. Po otwarcia Paranal w 1999 roku każdy z UT otrzymał nazwę w ojczystym języku plemienia Mapuczy. Nazwy - Antu, Kueyen, Melipal oraz Yepun – oznaczają cztery znane i piękne obiekty nieba: Słońce, Księżyc, gwiazdozbiór Krzyża Południa oraz Wenus. Teleskop UT na fotografii to Yepun, znany też jako UT4

Zdjęcie wykonał Fotograficzny Ambasador ESO Farid Char. Pracuje on w Obserwatorium ESO La Silla-Paranal i jest członkiem zespołu testującego lokalizację  dla Ogromnie Wielkiego Teleskopu Europejskiego (E-ELT), nowego naziemnego teleskopu, który będzie największym optycznym/podczerwonym teleskopem na świecie, gdy zostanie ukończony na początku lat 20. XXI wieku.

Links

• Więcej o Bardzo Dużym Teleskopie (VLT)
• Fotograficzny Ambasador ESO