eso1012tr — Bilim Bülteni

APEX Uzak Evrendeki Yıldız Fabrikalarının İlk Kez Yakın Plan Fotoğrafını Çekti

21 Mart 2010

Gökbilimciler şanslı bir keşifle  APEX teleskopu sayesinde ilk kez çok uzak bir gökadanın yıldız oluşum bölgelerinin parlaklığını ve büyüklüğünü doğrudan ölçtüler. Gözlenen gökada çok uzakta bulunuyor, ve ışığının bize ulaşması çok zaman alıyor, bu nedenle 10 milyar yıl önceki halini görüyoruz. Kozmik bir "kütleçekim merceği" gökadayı büyütüyor, aksi takdirde imkansız olan yakın plan bir görüntüsünü veriyor bize. Bu şanslı fırsat daha genç gökadalardan yüz kat daha hızlı üretilen yıldız doğumevleriyle, Evren'in erken dönemlerindeki gökadaların yoğun ve dinamik yıldız oluşum yaşamını gözler önüne sermektedir. Bu araştırma Nature dergisinde bugün çevrimiçi olarak yayınlandı.

Atacama Kaşifi Deneyi (APEX) teleskobuyla ışığın milimetre altı dalgaboylarında büyük kütleli bir gökada kümesini [1]  gözleyen gökbilimciler kümeden daha uzakta bulunan ve bu dalgaboylarında nadir görülen bir parlaklıkta olan yeni ve çok uzak bir gökada keşfettiler. Yıldız ışığının kozmik toz parçaçıklarını ısıtması gökadayı çok parlak hale getirmekteydi. Bu yeni gökadaya SMM J2135-0102 adı verildi.

"Beklenmeyen bir konumda bu kadar şaşırtıcı parlaklıkta bir nesnenin bulunması bizi şaşkına çevirdi. Hemen ardından bunun daha önce bilinmeyen ve daha yakın gökada kümesi tarafından büyütülen daha uzakta bir gökada olduğunun farkına vardık," diyor ESO'dan takımın bir üyesi Carlos De Breuck. De Breuck Şili'deki And dağlarında 5000 m yükseklikteki Chajnantor platosunda bulunan APEX teleskopuyla gözlem yapıyordu.

Yeni gökada SMM J2135-0102 ön planda bulunan büyük kütleli gökada kümesi nedeniyle çok parlak görünmektedir. Bu kümenin çok büyük miktardaki kütlesi daha uzaktaki gökadanın ışığını eğerek, bir kütleçekimsel mercek gibi davranmaktadır [2].  Bir teleskopla bakınca uzak gökadayı büyütmekte ve daha parlak hale getirmektedir. Küme ve uzak gökadanın raslantı sonucu bu şekilde sıralanması, daha arkadaki nesnenin 32 kat daha parlak hale gelmesine neden olmaktadır.

"Bu şekilde bir büyütme, ışığının bize ulaşması için 10 milyar yıl geçmesi gereken çok uzaktaki bir gökada için bile, benzeri görülmemiş detayları göz önüne sermektedir," diye açıklıyor Durham Üniversitesi'nden keşfi haber veren makalenin başyazarı Mark Swinbank. "Milimetre-altı Dizge teleskopuyla takip eden gözlemlerde, gökada içinde yıldızların oluştuğu bulutları büyük bir hassasiyette inceleme imkanı bulduk."

Büyütme gökadadaki yıldız-oluşum bulutlarının, sadece birkaç yüz ışıkyılı ölçeğinde olmaları, neredeyse kendi Samanyolu gökadamızın dev bulutlarının boyutlarıyla kıyaslanacak kadar ayırt edilebilmeleri anlamına gelmektedir. Bu seviyedeki detayı kütleçim merceği yardımı olmadan görebilmek için APEX ile aynı bölgede şu anda yapım aşamasında olan ALMA (Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi) gibi geleceğin teleskoplarına ihtiyaç vardır. Bunun yanısıra bu şanslı keşif gökbilimcilere bir kaç yıl içinde mümkün hale gelecek olan bilimin eşsiz bir önizlemesini sunmuştur.

Boyut olarak Samanyolu'ndakilere benzeyen bu "yıldız fabrikaları"nın yüz kat daha parlak olmaları bu gökadaların yaşamlarının erken dönemlerinde yıldız oluşumunun bize uzay ve zamanda daha yakın olan tipik gökadalardan çok daha dinamik olduğu izlenimini  vermektedir. Birçok yönden bulutlar daha çok erken Evren'deki yıldız oluşum bulutlarının en yoğun merkezlerine benzer görünmektedirler.

"SMM J2135-0102'nin yılda yaklaşık 250 Güneş'e eşit oranda yıldız ürettiğini tahmin ediyoruz," diyor de Breuck. "Gökadanın büyük toz bulutlarındaki yıldız oluşumu yakın Evren'dekilere benzemiyor, fakat gözlemlerimiz çok uzaktaki bu gökadalarda yıldız doğumlarını anlayabilmek için yakın gökadalardaki en yoğun benzer yıldız doğumevlerinin altında yatan fiziği kullanabileceğimizi de öne sürmektedir."

Notlar

[1]Gökada kümeleri Evrende kütleçimiyle bir arada tutulan en büyük kütleli nesnelerdir. Toplam kütlelerinin sadece onda birine karşılık gelen yüz ila binlerce gökadadan meydana gelmektedirler. Güneş'imizin bir milyon milyar katına  [1015] kadar ulaşan kütlelerinin büyük bir bölümünü sıcak gaz ve karanlık madde meydana getirmektedir. Bu durumda MACS J2135-010217 (veya MACS J213512.10-010258.5) olarak tayin edilen gözlenen küme yaklaşık dört milyar ışık-yılı uzaklıkta bulunmaktadır.

[2]Kütleçekimsel merceklenme Albert Einstein'in genel görelilik teorisiyle tahmin edilen bir etkidir. Devasa kütleleri ve bizimle çok uzak gökadalar arasında bulunmaları nedeniyle, gökada kümeleri arka fondaki gökadalardan gelen ışığı eğen olağanüstü etkili kütleçekimsel mercekler gibi davranmaktadırlar. Kümelerin kütle dağılımlarına bağlı olarak büyütme, şekil bozulması, devasa yaylar ve aynı kaynağın çoklu görüntüleri gibi bir takım ilginç etkiler üretilmektedir.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma bugün Nature dergisinde çevrimiçi, ve 1 Nisan 2010 tarihinde yazılı olarak "z=2.3 olan bir gökadada içinde çözümlenen yoğun bölgedeki kuvvetli yıldız oluşumu" başlığıyla yayınlanacaktır.

Araştırma takımı A. M. Swinbank, I. Smail, J. Richard, A. C. Edge, ve K. E. K. Coppin (Sayısal Kozmoloji Enstitüsü, Durham Üniversitesi, İngiltere), S. Longmore, R. Blundell, M. Gurwell, and D. Wilner (Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi, ABD), A. I. Harris and L. J. Hainline (Astronomi Bölümü, Maryland Üniversitesi, ABD), A.J. Baker (Fizik ve Astronomi Bölümü, Rutgers,  New Jersey Üniversitesi, ABD), C. De Breuck, A. Lundgren and G. Siringo (ESO), R. J. Ivison (UKATC ve Edinburgh Kraliyet Gözlemevi, İngiltere), P. Cox, M. Krips and R. Neri (Milimetrik Radyo Astronomi Enstitüsü, Fransa), B. Siana (Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü, ABD), D. P. Stark (Astronomi Enstitüsü, Cambridge Üniversitesi, İngiltere), ve J. D. Younger (İleri Araştırmalar Enstitüsü, ABD)'den oluşmaktadır.

Atacama Kaşifi Deneyi (APEX) teleskopu Şili And Dağları'ndaki kurak Chajnantor platosunda 5100 m yükseklikte bulunan 12 metrelik bir teleskoptur. APEX milimetre ve milimetre-altı dalgaboylarında çalışmaktadır. Bu dalgaboyu aralığı Chanantor gibi aşırı yüksek ve kuru bir gözlemevi bölgesi ve gelişmiş algılayıcılar gerektiren gökbilimde görece keşfedilmemiş sınırlardır. Max Planck Radyo Gökbilim Enstitüsü, Onsala Uzay Gözlemevi ve ESO arasındaki işbirliğinin bir ürünü olan APEX güney yarımkürede çalışan en büyük milimetre-altı dalgaboyu teleskobudur. APEX'in Chajnantor'da çalıştırılması için ESO görevlendirilmiştir. APEX ALMA için bir "kaşiftir" - ALMA projesi için model örnek anten baz alınarak kurulmuştur, aynı plato üzerinde konuşlanmıştır ve ALMA'nın aşırı derecede detaylı olarak çalışmasına olanak verecek birçok hedefi bulacaktır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetlerarası gökbilim kuruluşudır ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 14 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili’nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve dünyanın en büyük tarama teleskopu VISTA'yı işletmektedir. ESO varolan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak 42-metre çapında Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kızılöte Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlıyor.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çanakkale Astrofizik Araştırma Merkezi
Çanakkale, Türkiye
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Mark Swinbank
Durham University
Durham, United Kingdom
Tel: +44 191 334 3786
E-posta: a.m.swinbank@durham.ac.uk

Carlos de Breuck
ESO
Garching, Germany
Tel: +49 89 3200 6613 (until 23 March available on +1 626 272 8473, time zone PDT, USA)
E-posta: cdebreuc@eso.org

Douglas Pierce-Price
ESO
Garching, Germany
Tel: +49 89 3200 6759
E-posta: dpiercep@eso.org

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1012.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1012tr
Facility:Atacama Pathfinder Experiment
Science data:2010Natur.464..733S

Görüntüler

Star factories in the distant Universe (artist’s impression)
Star factories in the distant Universe (artist’s impression)
sadece İngilizce
Star factories in the distant Universe (artist’s impression)
Star factories in the distant Universe (artist’s impression)
sadece İngilizce
Chance discovery reveals star factories in the distant Universe
Chance discovery reveals star factories in the distant Universe
sadece İngilizce
The region around SMM J2135-0102 and the galaxy cluster MACS J2135-010217
The region around SMM J2135-0102 and the galaxy cluster MACS J2135-010217
sadece İngilizce
The galaxy cluster MACS J2135-010217 lensing SMM J2135-0102
The galaxy cluster MACS J2135-010217 lensing SMM J2135-0102
sadece İngilizce

Videolar

Chance discovery reveals star factories in the distant Universe
Chance discovery reveals star factories in the distant Universe
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...