eso1026tr — Bilim Bülteni

VLT Bir Ötegezegen Üzerinde İlk Kez Süperfırtına Tespit Etti

23 Haziran 2010

Gökbilimciler ilk kez bir ötegezegenin atmosferinde bir süper fırtına ölçümü gerçekleştirdiler, iyi bilinen "sıcak Jüpiter" HD209458b. Karbon monoksit gazının çok yüksek-hassasiyetli gözlemleri gazın çok büyük bir hızla gezegenin oldukça sıcak gündüz kısmından daha soğuk gece bölgesine doğru aktığını göstermektedir. Gözlemler ayrıca bir "ilke" daha imkan sağlamıştır - ötegezegenin kendisinin ilk yörünge hızının ölçümü, bu gezegenin kütlesinin doğrudan ölçülebilmesi anlamına gelmektedir.

Sonuçlar Nature dergisinin bu haftaki sayısında yayınlanmıştır.

"HD209458b kesinlikle ürkekler için olan bir yer değil. Büyük bir hassasiyetle zehirli karbon monoksit gazını araştırarak saatte 5000 ila 10 000 km hızla esen süper hızlı bir rügzar kanıtı bulduk." diyor gökbilimcilerin takımına liderlik eden Ignas Snellen.

HD209458b yaklaşık olarak Jüpiter'in % 60'ı kadar bir kütleye sahip olan, güneş türü bir yıldızın etrafında dolanan ve yeryüzünden 150 ışık yılı uzaklıkta, Kanatlı At (Pegasus) takımyıldızı doğrultusunda bulunan bir ötegezegendir. Yıldızının etrafında Güneş-Yer uzaklığının sadece yirmide biri kadar bir uzaklıkta dolanan gezegen, kendi yıldızı tarafından yoğun olarak ısıtılmaktadır, gezegenin sıcak kenarında yüzey sıcaklığı yaklaşık olarak 1000 santigrat derecedir. Fakat gezegen her zaman yıldızına aynı yüzünü gösterdiğinden, bir kenarı çok soğukken, diğer tarafı çok sıcaktır. "Yeryüzünde büyük sıcaklık farklılıkları kaçınılmaz şekilde şiddetli rüzgarlara neden olmaktadır, ve yeni ölçümlerimiz bu durumun HD209458b'de de farklı olmadığını gözler önüne sermektedir" diyor araştırma takımı üyelerinden Simon Albrecht.

HD209458b geçiş yaptığı bulunan ilk ötegezegendi: her 3.5 günde bir gezegen yıldızının önünden geçmekte ve üç saatlik periyot boyunca yıldız ışığınının küçük bir kısmını engellemektedir. Bu olay esnasında yıldız ışığının küçük bir kısmı gezegenin atmosferi boyunca bir iz bırakarak filtrelenir. Leiden Üniversitesi, Hollanda Uzay Araştırmaları Enstitüsü ve Amerika'daki MIT'den bir grup gökbilimci, ESO'nun Çok Büyük Teleskopu'nu ve CRISES adlı güçlü tayölçeri kullanarak, gezegen yıldızın önünden geçerken, yaklaşık beş saat boyunca bu sönük parmak izlerinin tespitini ve analizini gerçekleştirebilmek için gözlem yaptılar. Takım üyelerinden Remco de Kok araştırma ile ilgili şunları aktarıyor: "CRISES karbon monoksit çizgilerinin konumunu 100 000'de 1 duyarlılıkta ve yeterli kesinlikte belirleyebilen dünyadaki tek aygıttır. Bu derece yüksek hassasiyet Doppler etkisini kullanarak ilk kez karbon monoksit gazının hızını ölçmemize imkan vermektedir."

Gökbilimciler birçok başka ilki de başardılar. Ötegezegenin hızını, yıldızının etrafında dolanırken doğrudan ölçtüler. "Genellikle, teoriye göre, bir ötegezegenin kütlesi yıldızın  yalpalama hareketi ile ve kütlesi göz önünde bulundurularak belirlenmektedir. Burada, gezegenin hareketini de ölçebildiğimiz için, hem gezegenin hem de yıldızın kütlelerini belirleyebildik." diyor araştırmacılardan Ernst de Mooij.

Gökbilimciler ayrıca ilk kez gezegenin atmosferinde ne kadar karbon bulunduğunu da tespit ettiler. Konuyla ilgili Snellen şu açıklamaları yapıyor: "HD209458b aslında karbon zengini Jüpiter ve Satürn gezegeni gibi olduğu görülüyor. Bu, onlarla benzer şekilde oluştuğuna işaret etmektedir. Gelecekte gökbilimciler bu tür gözlemleri Yer-benzeri gezegenlerin atmosflerini araştırmak ve Evrende başka yerlerde yaşamın olup olmadığını tespit edebilmek için kullanabilirler.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma Nature dergisinde bir makale şeklinde sunulmuştur: “The orbital motion, absolute mass, and high-altitude winds of exoplanet HD209458b”, Snellen ve ark.

Araştırma takımında Ignas A. G. Snellen ve Ernst J. W. de Mooij, (Leiden Gözlemevi, Hollanda), Remco J. de Kok (SRON, Utrecht, Hollanda), Simon Albrecht (Massachusetts Teknoloji Enstitüsü, ABD) bulunmaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetlerarası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 14 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili’nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve dünyanın en büyük tarama teleskopu VISTA'yı işletmektedir. ESO varolan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak 42-metre çapında Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kızılöte Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlıyor.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çanakkale Astrofizik Araştırma Merkezi
Çanakkale, Türkiye
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Ignas Snellen
Leiden Observatory
Leiden, The Netherlands
Tel: +31 63 00 31 983
E-posta: snellen@strw.leidenuniv.nl

Henri Boffin
ESO, La Silla, Paranal and E-ELT Press Officer
Garching, Germany
Tel: +49 89 3200 6222
Cep: +49 174 515 43 24
E-posta: hboffin@eso.org

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1026.
Bookmark and Share

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1026tr
Adı:HD209458b
Tür:• X - Stars
Facility:Very Large Telescope
Science data:2010Natur.465.1049S

Görüntüler

Planet with superstorm (artist's impression)
Planet with superstorm (artist's impression)
sadece İngilizce

Videolar

Planet with superstorm (artist's impression)
Planet with superstorm (artist's impression)
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...