eso1032tr — Bilim Bülteni

Bir Yıldız Patlamasını 3-Boyutlu Görüntülemek

04 Ağustos 2010

ESO’nun Çok Büyük Teleskopu’nu kullanan gökbilimciler en içteki maddenin yakın geçmişte patlayan bir yıldızdan dışarıya atılış dağılımının ilk kez üç boyutlu görünüşünü elde ettiler. Yeni sonuçlara göre ilk patlama sadece güçlü değil. Ayrıca belirli bir yönde yoğunlaşmış şekildeydi. Bu, en son bilgisayar modellerini destekleyen, süpernovanın çok çalkantılı bir yapıya sahip olması gerektiğini gösteren güçlü bir işaret.

Daha yavaş ölecek olan Güneş’in aksine, büyük kütleli yıldızlar kısa yaşamlarının sonuna süpernova şeklinde patlayıp, büyük miktarda maddeyi uzaya atarak ulaşırlar. Bu tür içinde oldukça yakın Büyük Macellan Bulutu’ndaki 1987A Süpernova’sı (SN 1987A) çok özel bir yer işgal etmektedir. 1987 yılında görülen, 383 yıldır çıplak gözle gözlenen ilk süpernovadır (eso8704), ve göreli yakınlığından dolayı, gökbilimcilere büyük kütleli bir yıldızın patlaması ve akıbetini eskiye nazaran detaylı bir şekilde çalışabilme imkanı vermiştir. Modern gökbilimdeki bir kaç olayın bilimcilerce bu şekilde çoşkulu bir şekilde karşılanması sürpriz değildir.

SN 1987A astrofizikçiler için bir kazanç kaynağı olmuştur (eso8711 ve eso0708) . Dikkate değer birçok gözlemsel ‘ilki’ sağlamıştır, bunlar arasında patlamayı tetikleyen iç yıldız çekirdeğinden gelen nötrinoların tespiti, yıldız patlamadan önce fotoğraf plaklarıyla yerinin belirlenmesi, asimetrik patlamanın işaretleri, patlama süresince üretilen radyoaktif elementlerin doğrudan gözlenmesi, çöküntü ve yıldızlararası madde ile birlikte süpernova içindeki toz oluşumunun gözlenmesi  sayılabilir (eso0708).

ESO’nun Çok Büyük Teleskopu (VLT) üzerindeki eşsiz SINFONI [1] aleti kullanılarak gerçekleştirilen gözlemler hayret verici bu olay hakkında, gökbilimcilerin patlayan maddenin merkezi kısmını ilk kez 3-boyutlu olarak yeniden oluşturmasıyla daha da derin bilgiler sağlamıştır.

Bu görüntü patlamanın bazı yönlerde diğerlerinden daha güçlü ve hızlı olduğunu, bazı bölgelerin uzayda daha öteye doğru gerilerek düzensiz bir şekil aldığını göstermektedir.

Patlamadan dışarıya atılan ilk madde saatte 100 milyon km gibi inanılmaz bir hızla yol almıştır, bu ışık hızının onda birine veya bir yolcu jetinin hızının 100 000 katına karşılık gelmektedir. Bu hızla yol almasına rağmen ölen yıldızdan daha önce dışarıya atılan gaz ve toz halkasına ulaşması 10 yıl sürmüştür. Bu görüntü ayrıca on kat daha yavaş ilerleyen, patlamada oluşan radyoaktif elementlerle ısıtılan başka bir madde dalgasını da göstermektedir.

“1987A Süpernova’sından dışarıya atılan içteki maddenin hız dağılımını elde ettik.  Sadece bir süpernovanın nasıl patladığını çok iyi anlamadık, fakat patlayan yıldızın yönü içteki bu madde üzerindeki bir etki meydana getirmektedir. Bu maddenin tüm yönlere simetrik olarak atılmadığını görebiliyoruz, bunun yerine bir yön tercih edilmiş gibi görünüyor. Bunun yanısıra, bu yön halkanın beklenen konumundan farklıydı.” diyor araştırma makalesinin başyazarı Karina Kjær.

Süpernovanın son yapılan bilgisayar modellerinden bazıları, patlama esnasında büyük-ölçekli kararsızlıkların meydana geldiği bu tür asimetrik davranışını tahmin etmişlerdi. Böylece yeni gözlemler bu tür modellerin doğrudan onaylanması anlamına gelmektedir.

SINFONI kendi türünde lider ve araştırma takımının sonuçlarını elde edilebilmesini sağlayacak derecede detaya gücü yeten tek alettir. Gelişmiş uyarlamalı optik sistemleri yeryüzü atmosferinin bulanıklaştırma etkisini ortadan kaldırırken, tamamlayıcı alan spektroskopisi denilen bir yöntemle de gökbilimcilerin süpernovanın kaotik merkezinin birçok kısmını aynı anda çalışarak 3-boyutlu görüntü oluşturmalarını sağlamaktadır.

“Tamamlayıcı alan spektroskopisi her pikselden gazın hızı ve doğası hakkında bilgil edinebildiğimiz özel bir yöntemdir. Bunun anlamı normal görüntü yanında görüş doğrultusunda bir hız bilgisine de sahip olduğumuzdur. Çünkü patlamadan bu yana geçen zamanı biliyoruz, ve maddenin dışarıya doğru serbestçe hareket etmesi nedeniyle bu hızı uzaklığa çevirebiliriz. Bu bize içerden dışarıya atılan maddenin bize doğru ve kenardan görülen bir görüntüsünü vermektedir.” diyor Kjær.

Notlar

[1] Araştırma takımı ESO’nun Çok Büyük Teleskopu’na bağlanan SINFONI (Kızılötesi Tamamlayıcı Alan Gözlemleri Tayfölçeri) aletinin kullanmıştır.  SINFONI uyarlamalı optik modülü ile beslenen bir yakın kızılötesi (1.1–2.45 µm) tamamlayıcı alan tayfölçeridir.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma Astronomy ve Astrophysics (“The 3-D Structure of SN 1987A’s inner Ejecta”, by K. Kjær et al.). adlı dergide yayınlanmıştır.

Araştırma takımı Karina Kjær (Queen’s University Belfast, UK), Bruno Leibundgut ve Jason Spyromilio (ESO), ve Claes Fransson ve Anders Jerkstrand (Stockholm University, Sweden) den oluşmaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetlerarası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 14 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili’nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve dünyanın en büyük tarama teleskopu VISTA'yı işletmektedir. ESO varolan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak 42-metre çapında Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kızılöte Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlıyor.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çanakkale Astrofizik Araştırma Merkezi
Çanakkale, Türkiye
Cep: +90 538 614 2938
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Karina Kjær
Queen’s University
Belfast, UK
Tel: +44 28 9028 8662
Cep: +44 79 1608 0702
E-posta: karina.kjaer@gmail.com

Bruno Leibundgut
ESO
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6295
E-posta: bleibund@eso.org

Richard Hook
ESO, La Silla, Paranal, E-ELT and Survey telescopes Press Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
E-posta: rhook@eso.org

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1032.
Bookmark and Share

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1032tr
Facility:Very Large Telescope
Science data:2010A&A...517A..51K

Görüntüler

The material around SN 1987A (artist’s impression)
The material around SN 1987A (artist’s impression)
sadece İngilizce

Videolar

The material around SN 1987A (artist’s impression)
The material around SN 1987A (artist’s impression)
sadece İngilizce
Zoom on SN1987A
Zoom on SN1987A
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...