eso1229tr — Kurumsal Bülten

APEX şimdiye kadarki en keskin gözlemde yerini aldı

Şili, Hawaii ve Arizona’daki teleskoplar insan gözünün iki milyon katı hassasiyete ulaştı

18 Temmuz 2012

Uluslararası bir gökbilimciler ekibi uzak bir kuasarın merkezini insan görüşünden iki milyon kez daha duyarlı, eşi benzeri görülmemiş bir keskinlikte görüntüledi. Gözlemler Atacama Pathfinder Deneyi (APEX) teleskopunu [1] ilk kez farklı kıtalarda bulunan başka iki teleskopa bağlanmasıyla gerçekleştirildi. Bu işlem “Olay Ufku Teleskopu” projesinin [2] heyecan verici bilimsel amacı için oldukça önemli bir adımdı: kendi gökadamızın ve diğerlerinin merkezindeki süper kütleli karadelikleri görüntülemek.

Gökbilimciler Şili’deki APEX, Hawaii, ABD’deki  Milimetre-altı Dizgesi (SMA) [3] ve Arizona, ABD’deki Milimetre-altı Teleskopu’nu (SMT) [4] birlikte kullandılar. Merkezinde Güneş’ten yaklaşık bir milyar kat daha büyük, süper-kütleli bir karadelik bulunduran ve ışığı yeryüzüne 5 milyar yılda ulaşan parlak kuasar 3X 279’un doğrudan [5] en keskin görüntüsünü elde ettiler. APEX, Max Planck Radyo Gökbilim Enstitüsü (MPIfR), Onsala Uzay Gözlemevi (OSO) ve ESO arasındaki ortak bir projedir. APEX ESO tarafından işletilmektedir.

Teleskoplar Çok Uzun Hat Girişimölçeri (VLBI) olarak bilinen bir yöntemle birleştirildiler. Daha büyük teleskoplar daha keskin (net) gözlemler yapabilir, ve girişimölçer yöntemiyle birden fazla teleskop aralarındaki mesafenin  — ya da “hattın” — uzunluğu ölçeğinde tek bir teleskop gibi davranabilir. VLBI yöntemi ile teleskoplar arasındaki mesafe mümkün olduğunca arttırılarak en keskin görüntü elde edilebilir.

Ekip kuasar gözlemleri için Arizona’dan Hawaii’ye 4627 km, Şili’den Arizona’ya 7174 km ve Şili’den Hawaii’ye 9447 km’lik bir hat üzerindeki üç teleskopu kullanarak kıtalar-arası bir girişimölçer oluşturdular. Şili’deki APEX’e bağlanmak oldukça zordu çünkü en uzun hat üzerinde bulunuyordu.

Gözlemler 1.3 milimetre dalgaboyundaki  radyo dalgalarıyla gerçekleştirildi. Bu şimdiye kadar bu kadar uzun bir hatta gerçekleştirilen en kısa dalgaboylu gözlemdi. Gözlemler 28 mikro açı saniyesi — bir derecenin 8 milyarda biri açısal çözünürlük ya da netlikte elde edildi. Bu insan gözünün ayırt edebileceği bir detayın iki milyon katı anlamına geliyor.Bu keskinlikte bir gözlem kuasar üzerinde bir ışık-yılından daha az bir ölçeğin ölçülebileceğini gösteriyor — milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki bir hedef için elde edilen dikkate değer bir başarı.

Gözlemler süper-kütleli karadelikleri ve etrafındaki bölgeleri görüntüleme yolunda yeni bir döneme işaret ediyor. Gelecekte bu yöntemle daha fazla teleskopu birbirine bağlayarak Olay Ufku Teleskopu’nun oluşturulması planlanıyor. Olay Ufku Teleskopu Samanyolu gökadasının merkezindeki ve diğer yakın gökadalardaki süper kütleli karadeliklerin gölgelerini görüntüleyebilecek. Gölge — parlak arka fona karşı görülen karanlık bir bölge — karadelik tarafından ışığın bükülmesiyle oluşan ve ışığın dahi kaçamadığı sınır içindeki, karadeliğin olay ufkunun varlığına dair ilk doğrudan gözlemsel kanıt olabilir.

Deneyle birlikte APEX ilk kez VLBI gözlemlerinde görev almış oldu ve atmosfer basıncının deniz seviyesindekinin yarısı kadar olduğu Şili’deki And Dağlarının zirvesinde bulunan 5000-metre yüksekliğe sahip Chajnantor platosundaki APEX’in üç yıllık zorlu çalışma koşullarının sınırları zorlandı. APEX’in VLBI gözlemine hazır olması için Almanya ve İsveç’ten gelen bilim insanları, yeni dijital veri edinme sistemi, oldukça hassas bir atom saati ve zorlu çevre koşulları altında saatlerce saniyede 4 gigabit kayıt yapabilecek basınçlı veri kayıt cihazları kurdular [6]. Her teleskoptan alınan 4 terabayt boyutundaki veriler Bonn’daki Max Planck Radyo Gökbilim Enstitüsü’nde analiz edilmek üzere sabit disklerle Almanya’ya gönderildi.

Başarılı bir şekilde eklenen APEX’in başka bir önemi daha var.Yerleşkesini ve teknolojisinin birçok yönünü yeni Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi (ALMA) teleskopu ile paylaşıyor [7]. ALMA halen inşa halinde ve tamamlandığında APEX gibi 12-metre çaplı 54 çanak ve 7-metre çaplı daha küçük 12 teleskoptan oluşacak. ALMA’nın bir ağa bağlanma olasılığı üzerinde halen çalışılıyor. ALMA antenlerinin oldukça geniş toplama alanı ile, bu başlangıç testlerinden 10 kat daha duyarlılığa çıkabilir. Bu ise Samanyolu’nun süper kütleli karadeliğinin gölgesini gelecek gözlemler için erişime açacaktır. 

Notlar

[1] APEX, Max Planck Radyo Gökbilim Enstitüsü (MPIfR), Onsala Uzay Gözlemevi (OSO) ve ESO arasındaki bir işbirliğidir. APEX’in Chajnantor’daki işletimi ESO’ya verilmiştir. APEX şu anda aynı platoda inşa edilen ve işletilen yeni nesil milimetre-altı teleskop, Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi (ALMA) için bir öncü, test görevi görmektedir.   

[2] Olay Ufku Teleskopu projesi MIT Haystack Gözlemevi (ABD) tarafından koordine edilen uluslar arası bir işbirliğidir.

[3] Mauna Kea, Hawaii’deki her biri 6 metre çapa sahip 8 çanaktan oluşan Milimetre-altı Dizgesi (SMA) Smithsonian Astrofizik Gözlemevi (ABD) ve Sinica Astronomi ve Astrofizik Enstitüsü (Tayvan) tarafından işletilmektedir.

[4] Arizona’daki Mount Graham tepesinde bulunan 10 metre çaplı Milimetre-altı Teleskopu’nu (SMT) Tucson, Arizona’daki (ABD) Arizona Radyo Gözlemevi (ARO) işletmektedir.

[5] Daha detaylı ölçekler için bazı dolaylı yöntemler kullanılmıştır, örneğin mikro-merceklenme (bkz heic1116) ya da yıldızlararası parıldama gibi, fakat bu doğrudan gözlemler için bir rekordur.

[6] Bu sistemler ABD (MIT-Haystack gözlemevi) ve Avrupa’da (MPIfR, INAF — VLBI Radyo Gökbilim Enstitüsü ve HAT-Lab) paralel olarak geliştirilmiştir. Oldukça hassas bir atomik saat olarak hidrojen mazer zaman standartı (T4Science) kurulmuştur. SMT ve SMA halihazırda VLBI benzeri donatılmıştır.

[7] Atacama Geniş Milimetre/milimetre-altı Dizgesi (ALMA), Avrupa, Kuzey Amerika ve Doğu Asya’nın Şili Cumhuriyeti işbirliğinde yürüttüğü uluslarasaı bir gökbilim tesisidir. ESO, ALMA’nın Avrupalı ortağıdır

Daha fazla bilgi

2012 yılı Avrupa Güney Gözlemevi'nin (ESO) kuruluşunun 50. yılını temsil etmektedir. Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetlerarası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 15 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO varolan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak 40-metre sınıfında Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kırmızı ötesi Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlıyor.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 / 1249
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Alan Roy
APEX VLBI Project Lead, Max-Planck-Institut für Radioastronomie
Bonn, Germany
Tel: +49 228 525 191
E-posta: aroy@mpifr-bonn.mpg.de

Thomas Krichbaum
APEX VLBI Project Scientist, Max-Planck-Institut für Radioastronomie
Bonn, Germany
Tel: +49 228 525 295
E-posta: tkrichbaum@mpifr-bonn.mpg.de

Shep Doeleman
MIT Haystack Observatory
Westford, USA
Tel: +1 781 981 5400 x5904
E-posta: dole@haystack.mit.edu

Michael Lindqvist
Onsala Space Observatory
Onsala, Sweden
Tel: +46 31 772 5508
E-posta: michael.lindqvist@chalmers.se

Lucy Ziurys
Director, Arizona Radio Observatory
Tucson, USA
Tel: +1 520 621-6525
E-posta: lziurys@as.arizona.edu

Jonathan Weintroub
Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics
Cambridge, USA
Tel: +1 617 495 7319
E-posta: jweintroub@cfa.harvard.edu

Douglas Pierce-Price
APEX Public Information Officer, ESO
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6759
E-posta: dpiercep@eso.org

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1229.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1229tr
Adı:3C 279
Tür:• Early Universe : Galaxy : Activity : AGN : Quasar
Facility:Atacama Pathfinder Experiment

Görüntüler

Artist’s impression of the quasar 3C 279
Artist’s impression of the quasar 3C 279
sadece İngilizce
Positions of the telescopes used in the 1.3 mm VLBI observations of the quasar 3C 279
Positions of the telescopes used in the 1.3 mm VLBI observations of the quasar 3C 279
sadece İngilizce
The Atacama Pathfinder Experiment (APEX)
The Atacama Pathfinder Experiment (APEX)
sadece İngilizce
The Submillimeter Telescope (SMT) at the Arizona Radio Observatory
The Submillimeter Telescope (SMT) at the Arizona Radio Observatory
sadece İngilizce
The Submillimeter Array (SMA) on Mauna Kea, Hawaii
The Submillimeter Array (SMA) on Mauna Kea, Hawaii
sadece İngilizce
Position of the quasar 3C 279 in the constellation of Virgo
Position of the quasar 3C 279 in the constellation of Virgo
sadece İngilizce

Videolar

Artist’s impression of the quasar 3C 279
Artist’s impression of the quasar 3C 279
sadece İngilizce
Positions of the telescopes used in the 1.3 mm VLBI observations of the quasar 3C 279
Positions of the telescopes used in the 1.3 mm VLBI observations of the quasar 3C 279
sadece İngilizce
Artist’s impression of the quasar 3C 279 (alternative version)
Artist’s impression of the quasar 3C 279 (alternative version)
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...