eso1338tr — Bilim Bülteni

Gezegenimsi Bulutsuların Acayip Uyumları

04 Eylül 2013, Mersin

ESO’nun Yeni Teknoloji Teleskopu ve NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu’nu kullanan gökbilimciler gökadamızın merkezinde 100’den fazla bulutsu keşfettiler. Kelebek-şeklindeki bu kozmik aile üyelerinin gizemli bir şekilde hizanlandıkları bulundu — bu, gökcisimlerinin özellikleri ve birbirlerinden farklı geçmişleriyle şaşırtıcı sonuçlar ortaya çıkardı.

Güneş’imiz gibi bir yıldızın yaşamındaki son evreler yıldızın dış katmanlarını etrafındaki uzaya atmasıyla sonuçlanır, bu nesnelere daha sonra geniş yelpazedeki güzel renkleri ve şaşırtıcı şekilleri nedeniyle gezegenimsi bulutsular adı verilir. Bu tür bulutsuların bir türü, çift kutuplu gezegenimsi bulutsu olarak bilinirler ve oluştukları yıldızın etrafında kum saati veya kelebek benzeri şekiller meydana getirirler.

Bütün bu bulutsular farklı yerlerde ve farklı özelliklerle doğdular. Ve ne tekil bulutsular ne de onları oluşturan yıldızlar, diğer gezegenimsi bulutsularla hergangi bir etkileşimde bulunmadılar. Bununla birlikte, İngiltere’deki Manchester Üniversitesi’inden gökbilimcilerin yaptığı yeni bir çalışma bu bulutsuların bazıları arasında şaşırtıcı benzerliklerin olduğunu gösterdi: çoğu gökyüzünde aynı şekilde hizalanmışlardı [1].

Bu gerçekten şaşırtıcı bir buluş, eğer doğruysa çok önemli bir yere sahip,” diyor araştırma makalesinin yazarlarından biri Byran Rees (Manchester Üniversitesi). ”Bu hayalet kelebeklerin çoğunun uzun eksenlerinin gökadamız düzlemiyle aynı doğrultuda oldukları görülüyor. Hem Hubble hem de NTT’yi kullanarak, bu nesnelerin gerçekten iyi görüntülerini elde edebildik, ve böylece üzerlerinde detaylı olarak çalışabildik.”

Gökbilimciler Samanyolu’nun merkezinde bulunan 130 gezegenimsi bulutsuyu gözlediler. Üç farklı tür tespit ettiler [3], ve bunların özellikleri ve görünüşleri üzerinde durdular.

Bu kümelenmelerden iki tanesi beklendiği gibi gökyüzünde rastgele hizalanmış olsalar da, üçüncü olanın — çift kutuplu bulutsu — şaşırtıcı bir şekilde özel bir hizalanma gösterdiğini gördük,” diyor makalenin ikinci yazarı Albert Zijlstra, Manchester Üniversitesi. “Herhangi bir hizalanma bile şaşırtıcı olsa da, böyle bir şeyi gökadanın kalabalık merkezi bölgesinde görmüş olmak çok daha beklenmedik bir şey.”

Gezegenimsi bulutsuların oluştukları yıldız sisteminin dönmesi ile şekillendirildikleri düşünülüyor. Bu, bir sistemin özelliğine bağlıdır — örneğin, bir çift yıldız sistemi [3], ya da etrafında gezegezenleri olan bir yıldız, her ikisi de şişen baloncuğu büyük ölçüde etkileyebilmektedir. Çift kutuplu bazı bulutsuların şekilleri olağandışı olabilmektedir, ve belkide çift yıldız sistemindeki kütlenin jetlerle yörünge düzlemine dik bir şekilde dışarıya atılmasıyla oluşmaktadırlar.

Bu çift kutuplu bulutsularda gördüğümüz hizalanma, gökadanın merkezi bölgelerindeki yıldız sistemleri ile ilgili garip şeylerin habercisi olabilir,” diye açıklıyor Rees. “Bunların gördüğümüz gibi hizalanmış olması, bulutsuları meydana getiren yıldız sistemlerinin yıldızlar-arası buluta dik bir şekilde dönmesiyle açıklanabilir ki, bu da oldukça ilginç.

Bu bulutsuları onların ataları olan yıldızların özellikleri şekillendirmiş olsa da, yeni bulgular gizemli bir faktörün daha olabileceği ipuçlarını veriyor. Bu karmaşık yıldızsal özelliklerin yanında, Samanyolu’nun çekirdek bölgesi de gökada merkezinin etrafında dönüyor. Bu çekirdek bölgesinin tüm gökada üzerindeki etkisi düşünüldüğünden daha fazla olabilir — manyetik alanı vasıtasıyla.  Gökbilimciler gezegenimsi bulutsuların düzenli hareketlerinin, çekirdek bölgesi oluştuğu sırada etkili olan güçlü manyetik alanların varlığı nedeniyle açıklanabileceğini öneriyorlar.  

Bu tür bulutsulardan merkeze yakın olanlar aynı düzenli şekilde hizalanmıyorlar, manyetik alanlar günümüz koşullarından çok daha şiddetli değerlere sahip olmalılar [4].

Bu nesneleri çalışırken çok şey öğrendik,diye sonlandırıyor Zijlstra. “Gerçekten bu şekilde bekle beklenmedik davranışlar sergiliyorlarsa, bunun sonuçları sadece tekil olarak yıldızların geçmişini değil, tüm gökadanın geçmişini etkileyecektir.

Notlar

[1] Bir çift-kutuplu bulutsunun “Uzun ekseni” kelebeğin kanatları boyunca bölünürken, “kısa ekseni” gövde boyunca şekillenmektedir.

[2] Gezegenimsi bulutsuların şekillerine ait görüntüler üç şekilde sınıflandırılır, eliptik, ya hizalanmış ya da hizalanmamış iç yapı, ve çift kutup.

[3] Bir çift yıldız sistemi, ortak kütle-çekim merkezi etrafında dolanan iki yıldızdan oluşmaktadır.

[4] Gökadamızın erken dönemlerinde var olan manyetik alanın kökeni ve özellikleri hakkında çok az şey biliniyor, bu nedenle zamanla şiddetlendikleri veya sönümlendikleri henüz bilinmiyor.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma Monthly Notices of the Royal Astronomical Society adlı dergide "Alignment of the Angular Momentum Vectors of Planetary Nebulae in the Galactic Bulge" başlıklı bir makale olarak yayınlanmıştır.

Araştırma ekibinde B. Rees (Manchester Üniversitesi, İngiltere), ve A. A. Zijlstra (Manchester Üniversitesi, İngiltere) yer almaktadır. Bryan Rees gökbilim araştırmalarına sonradan başlamıştır — erken emekliliğinden sonra doktora yapmaya karar vermiştir ve bu çalışma da tezinin bir parçasını oluşturmaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetlerarası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 15 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO varolan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak 39-metre ayna çaplı Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kırmızı ötesi Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlıyor.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Ankara Üniversitesi (Ankara), Çağ Üniversitesi (Mersin), Başkent Üniversitesi (Ankara), İstanbul Üniversitesi (İstanbul), İzmir Yüksek Teknoloji Üniversitesi (İzmir) ve Max Planck Yer-Ötesi Fiziği Enstitüsü’nden (Almanya) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1250)
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Albert Zijlstra
University of Manchester
Manchester, UK
Tel: +44 1613 063925
E-posta: a.zijlstra@manchester.ac.uk

Bryan Rees
University of Manchester
Manchester, UK
Tel: +44 1612 754145
E-posta: bryan.rees@manchester.ac.uk

Richard Hook
ESO, Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cep: +49 151 1537 3591
E-posta: rhook@eso.org

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1338.
Bookmark and Share

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1338tr
Tür:• Local Universe : Nebula : Type : Planetary
• X - Nebulae
Facility:Hubble Space Telescope, New Technology Telescope
Science data:2013MNRAS.435..975

Görüntüler

 Bipolar planetary nebula NGC 6537
Bipolar planetary nebula NGC 6537
sadece İngilizce
A gallery of bipolar planetary nebulae
A gallery of bipolar planetary nebulae
sadece İngilizce
Bipolar planetary nebula Hubble 12
Bipolar planetary nebula Hubble 12
sadece İngilizce

Stock Visuals

Stock Image 1
New Technology Telescope
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...