eso1409tr — Bilim Bülteni

VLT Sarı Renkli En Büyük Yıldızı Görüntüledi

Eski ve yeni gözlemlerin karışımı ilginç çift yıldız sistemini gözler önüne serdi

12 Mart 2014

ESO’nun Çok Büyük Teleskop Girişim-ölçeri ile sarı renkli en büyük yıldız görüntülendi — ve bu, şimdiye kadar bulunan en büyük on yıldızdan biri. Bir çift yıldız sisteminin üyesi olan hiper-yıldızın çapı Güneş’in 1300 katı, yoldaş yıldız ise kendisi ile yakın temas halinde. Bazılarını amatör gökbilimcilerin gerçekleştirdiği 60 yıldan uzun süren gözlemlere göre bu nadir ve dikkat çekici nesne çok çabuk bir şekilde değişim gösteriyor ve yaşamanın son dönemlerini geçiriyor.

ESO’nun Çok Büyük Teleskop Girişimölçer’ini (VLTI) kullanan Olivier Chesneau (Côte d’Azur Gözlemevi, Nice, Fransa) ve uluslar-arası bir gökbilimciler ekibi hiper-dev yıldız HR 5171 A’nın [1] kesinlikle bir dev olduğunu buldular — Güneş’in çapının 1300 katı ve beklenilenden çok daha büyük [2]. Bu kendisini bilinen en büyük sarı yıldız haline getirdi. Ayrıca bilinen en büyük on yıldızdan biri oldu — ünlü kırmızı süper-dev Betelgeuse’den % 50 daha büyük — parlaklığı ise Güneş’in yaklaşık bir milyon katı kadar.

 “Yeni gözlemler ayrıca yıldızın yakın bir yoldaşa sahip olduğunu gösterdi ki, bu gerçekten sürpriz oldu,” diyor Chesneau. “İki yıldız birbirlerine o kadar yakınlar ki, birbirlerine dokunuyorlar ve tüm sistem dev bir yer fıstığına benziyor.

Farklı tekil teleskoplardan alınan çoklu gözlemleri birleştirerek çapı 140 metreye kadar çıkan dev bir teleskop oluşturmak için gökbilimciler girişim-ölçüm adlı yöntemi kullandılar. Yeni sonuçlar, ekibi yıldızın 60 yıldan fazladır yapılmış olan eski gözlemlerini de incelemeye yöneltti, böylece geçmişteki davranışlarını da görebildiler [3].

Sarı hiper-dev yıldızlar oldukça nadir bulunur, gökadamızda yaklaşık on kadar olduğu biliniyor — en iyi bilinen örneği Rho Cassiopeiae’dır. Bunlar bilinen en parlak ve büyük yıldızlar arasındadır ve hızlıca değişim gösterdikleri ve dengesiz devam eden, yaşamlarının son dönemlerindedirler.  

Yeryüzünden 12 000 ışık-yılı uzaklığında bulunan yıldız, gözleri keskin olan gözlemciler tarafından çıplak gözle görülebilmektedir [4]. HR 5171 A’nın geçtiğimiz 40 yıl boyunca giderek büyüdüğü bulundu, büyüdükçe daha da soğuyor ve yıldız evrimindeki bu değişimi görebiliyoruz. Sadece birkaç yıldız bu çok kısa süren aşamada yakalanabildi, bu süreçte hızlıca evrimleşirken, sıcaklıklarında çarpıcı bir değişim meydana gelmektedir.

Yıldızın değişen parlaklık verilerini inceleyerek ve diğer gözlemevlerinden alınan gözlemleri kullanarak, gökbilimciler nesnenin bir örten çift sistemin bileşeni olduğunu ve küçük yıldızın, büyüğün çevresinde dolandıkça önünden ve arkasından geçiş yaptığını doğruladılar. Bu durumda yoldaş yıldız HR 5171 A’nın etrafında 1300 günde bir tur atmaktadır. Küçük yoldaşın yüzey sıcaklığı HR 5171 A’nın 5000 derece santigrat olan yüzey sıcaklığından hafifçe daha fazladır.

Chesneau şöyle bitiriyor “Bulduğumuz yoldaş yıldız HR 5171 A’nın geleceğini etkilediği için oldukça önemli, çünkü dış katmanlarını kendine doğru çekerek evriminde değişiklik yapıyor.

Yeni keşif bu dev kısa-ömürlü sarı hiper-devleri araştırmanın önemini ortaya çıkarıyor, ve genel olarak büyük kütleli yıldızların evrim süreçlerini anlaşılmasına katkılar sağlıyor. 

Notlar

[1] Yıldız ayrıca V766 Cen, HD 119796 ve HIP 67261olarak da bilinmektedir.

[2] Karşılaştırılabilir nesnelerin hepsinin Güneş’in yarıçapının 1000 ila 1500 katı olan kırmızı süper-devler oldukları ve başlangıç kütlelerinin 20–25 Güneş kütlesini geçmediği görülüyor. Sarı süper-dev yıldızın yarıçapının Güneş’inkinin 400–700 katı olduğu bekleniyordu.

[3] Tayfsal veriler Güney Afrika Gökbilim Gözlemevi’ndeki (SAAO) Anglo-Australian Teleskopu ve Londro Üniversitesi Eşel Tayfçekeri (UCLES) ile Şili Pontificia  Üniversitesi’ndeki (PUC) PUCHEROS ve Gemini Güney Teleskopu üzerindeki Yakın-Kırmızı-Ötesi Koronografik Görüntüleyici (NICI) ile elde edilen koronograf gözlemleri ile elde edilmiştir. Güney Afrika Gökbilim Gözlemevi tarafından elde edilmiş olan kırmızı-ötesi fotometrik bilgilerini de içeren fotometrik veri setleri arşivi 1975’ten 2013 yılına kadar olan süreyi ve diğer veri setleri ise 1983 ila 2002 yıllarını kapsamaktadır, bunlar arasında amatör gözlemler de yer almaktadır. Amatör gökbilimci Sebastian Otero tarafından yapılan gözlemlerin (2000-2013) yazarlar tarafından profesyonel sonuçlarla “mükemmel” uyum içinde olduğu tespit edilmiştir, ve “amatör gözlemlerin kalitesini” gözler önüne sermiştir.

[4] HR 5171 A’nın görsel parlaklığı 6.10’dan 7.30 kadire kadar değişim göstermektedir ve Erboğa (Centaurus) takımyıldızı doğrultusunda görülebilmektedir

Daha fazla bilgi

Bu araştırma Chesneau ve arkadaşlarınca “The yellow hypergiant HR 5171 A: Resolving a massive interacting binary in the common envelope phase” başlıklı bir makale olarak kaleme alınmış ve Astronomy & Astrophysics adlı dergide yayınlanmıştır.  

Araştırma ekibinde O. Chesneau (Lagrange Lab., Nice Sophia-Antipolis Üniversitesi, CNRS, Côte d’Azur Gözlemevi, Nice, Fransa [Lagrange]), A. Meilland (Lagrange), E. Chapellier (Lagrange), F. Millour (Lagrange), A.M. Van Genderen (Leiden Gözlemevi, Leiden, Hollanda), Y. Nazé (Le Fonds Araştırma Merkezi, Liège, Belçika), N. Smith (Steward Gözlemevi, Tucson, ABD), A. Spang (Lagrange), J.V. Smoker (ESO, Santiyago, Şili), L. Dessart (Aix Marseille Üniversitesi, CNRS, Marseille Astrofizik Merkezi, Marsilya, Fransa), S. Kanaan (Fizik ve Gökbilim Enstitüsü, Valparaíso Üniversitesi, Şili [IFA]), Ph. Bendjoya (Lagrange), M.W. Feast (Güney Afrika Gökbilim Gözlemevi, Güney Afrika [SAAO]), J.H. Groh (Cenevre Gözlemevi, Cenevre, İsviçre), A. Lobel (Belçika Kraliyet Gözlemevi, Brüksel, Belçika), N. Nardetto (Lagrange), S. Otero (Amerikan Değişen Yıldız Gözlemcileri Derneği, Cambridge, MA, ABD), R.D. Oudmaijer (Fizik & Gökbilim Okulu, Leeds Üniversitesi, İngiltere), A.G. Tekola (SAAO ve Las Cumbres Gözlemevi Küresel Teleskop Ağı, Goleta, CA, ABD), P.A. Whitelock (SAAO), C. Arcos (IFA), M. Curé (IFA) ve L. Vanzi (Elektrik Mühendisliği Bölümü ve Astro Mühendislik Merkezi, Şili Katolik Pontificia Üniversitesi, Santiyago, Şili) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 15 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak 39-metre ayna çaplı Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kırmızı ötesi Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlıyor.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Ankara Üniversitesi (Ankara), Çağ Üniversitesi (Mersin), Başkent Üniversitesi (Ankara), İstanbul Üniversitesi (İstanbul), İzmir Yüksek Teknoloji Üniversitesi (İzmir) ve Max Planck Yer-Ötesi Fiziği Enstitüsü’nden (Almanya) uzman kişiler yer almaktadır.


Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Olivier Chesneau
Laboratoire Lagrange / Univ. Nice Sophia-Antipolis, CNRS - Observatoire de la Côte d’Azur
Nice, France
Tel: +33 (0)4 92 00 19 79
E-posta: olivier.chesneau@oca.eu

Richard Hook
ESO, Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cep: +49 151 1537 3591
E-posta: rhook@eso.org

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1409.
Bookmark and Share

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1409tr
Adı:HR 5171 A
Tür:• Milky Way : Star : Grouping : Binary
Facility:Very Large Telescope
Science data:2014A&A...563A..71C

Görüntüler

The field around yellow hypergiant star HR 5171
The field around yellow hypergiant star HR 5171
sadece İngilizce
Artist’s impression of the yellow hypergiant star HR 5171
Artist’s impression of the yellow hypergiant star HR 5171
sadece İngilizce
The yellow hypergiant star HR 5171 in the constellation of Centaurus
The yellow hypergiant star HR 5171 in the constellation of Centaurus
sadece İngilizce

Videolar

Artist’s impression of the yellow hypergiant star HR 5171
Artist’s impression of the yellow hypergiant star HR 5171
sadece İngilizce
Zooming in on the yellow hypergiant star HR 5171
Zooming in on the yellow hypergiant star HR 5171
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...