eso1514tr — Bilim Bülteni

Kendi Kendiyle Etkileşen Karanlık Maddenin İlk İşaretleri Gözlendi Mi?

Karanlık madde aslında tamamen karanlık olmayabilir

15 Nisan 2015

Karanlık maddenin ilk kez başka bir karanlık maddeyle kütleçekim kuvveti dışında bir yolla etkileşim sağladığı gözlenmiş olabilir. Çarpışan gökadaların ESO’nun Çok Büyük Teleskopu ve NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu ile gerçekleştirilen gözlemleri, Evren’in bu gizemli bileşeninin doğasına dair şaşırtıcı ipuçları ortaya çıkardı.

ESO’nun Şili’deki VLT’si üzerinde bulunan MUSE aygıtı ile birlikte yörüngedeki Hubble’dan alınan görüntüleri kullanan bir gökbilimciler ekibi Abell 3827 gökada kümesindeki dört gökadanın eş zamanlı çarpışmalarını araştırdı. Ekip sistemdeki kütlenin izini sürerek karanlık maddenin dağılımını parlak gökadaların konumları ile karşılaştırdı.

Karanlık madde doğrudan görülemese de, araştırma ekibi tarafından konumu, sahip olduğu kütle sayesinde arka plandaki gökadalardan gelen ışık üzerindeki bozucu etkisi nedeniyle belirlenebilmiştir — kütleçekimsel mercekleme etkisi. Bu çarpışma tam olarak beşinci arka plan gökadasının önünde gerçekleşmiş olup, buradan çıkan ışığın Yeryüzü’ne ulaşabilmesi için çarpışma bölgesinden geçmesi gerekmektedir. Kümedeki kütle uzay-zamanın yapısını ciddi bir şekilde bozmakta ve uzak gökadadan gelen ışığı yolundan saptırmaktadır.

Güncel bilgilerimize göre tüm gökadalar karanlık madde kümelenmelerinin içerisinde yer almaktadır. Karanlık maddenin kütleçekiminin zorlayıcı etkisi olmasaydı, Samanyolu gibi gökadaların kendi etrafındaki dönüşleri nedeniyle savrulmaları gerekirdi. Bunu önlemek için, Evren’deki kütlenin yüzde 85’inin [1] karanlık madde şeklinde var olması gerekiyor, henüz gerçek doğası bir gizem olarak kalsa da.

Bu çalışmada, çarpışmakta olan dört gökadayı gözleyen araştırmacılar bir karanlık madde kümesinin çevrelediği gökadanın arkasında toplandığını gözledi. Karanlık madde şu anda gökadanın 5000 ışık-yılı (50 000 milyon kere milyon kilometre) ötesinde olup — NASA’nın Voyager uzay aracının bu uzaklığı Samanyolu’ndan kat etmesi 90 milyon yıl alacaktır.

Karanlık madde ile bağlı bulunduğu gökada arasındaki bir gecikmenin karanlık maddenin kendi içerisindeki etkileşimi nedeniyle olduğu tahmin edilmektedir, oldukça zayıf ve kütleçekim kuvveti dışında bir etki nedeniyle [2]. Karanlık maddenin kendi içinde şimdiye kadar kütleçekim kuvveti dışında başka bir şekilde etkileşim gösterdiği gözlenmemişti.

Araştırmayı yürüten Durham Üniversitesi’nden Richard Massey şu açıklamayı yapıyor: “Karanlık maddenin hep kendi halinde durağan ve kendi işiyle meşgul olduğunu düşünüyorduk, kütleçekimsel etkisi dışında. Ancak eğer karanlık madde bu çarpışma nedeniyle yavaşlatıldıysa, karanlık tarafta bulunan zengin bir fiziğe dair ilk kanıtlar ortaya çıkmış olabilir — gizemli Evren etrafımızda.

Araştırmacılara göre duraklama ya da gecikmeye yol açabilecek başka etkiler de olabileceği için daha fazla araştırma yapılması gerekiyor. Daha fazla gökadayı içeren benzer gözlemlere ve gökada çarpışmalarının bilgisayar benzetimlerinin oluşturulmasına ihtiyaç var.

Ekip üyelerinden Liliya Williams (Minnesota Üniversitesi) şunları ekliyor: “Karanlık maddenin var olduğunu Evren’i şekillendiren kütleçekimsel etkileşimleri sayesinde biliyoruz, ancak hala sıkılarak söylemek zorundayım ki karanlık maddenin aslında ne olduğunu bilmiyoruz. Gözlemlerimize göre karanlık madde kütleçekimi dışındaki kuvvetlerle de etkileşiyor,  bu sayede karanlık maddenin ne olabileceğine dair bazı anahtar teorileri eleyebiliriz.

Bu sonuç bir süre önce gökada kümeleri arasındaki 72 çarpışmayı gözleyen [3] ve karanlık maddenin az da olsa kendisiyle etklileştiğini bulan başka bir ekibin sonuçlarını takip etmektedir. Bununla birlikte yeni çalışma gökada kümeleri yerine gökadaların tekil olarak hareketlerini dikkate almaktadır. Araştırmacılara göre bu gökadalar arasındaki çarpışmlar daha önce gözlenen çarpışmalara göre daha uzun sürmüş olmalı — çok küçük bile olsa zamanla bir araya gelerek ölçülebilir bir gecikme oluşturan sürtünme kuvvetinin etkisiyle [4].

Bir arada düşünüldüklerinde, elde edilen iki sonuç ilk kez karanlık maddenin davranışına kısıtlama getiriyor. Karanlık madde şu şekilde etkileşebilir, ancak şunu yapamaz gibi... Massey son olarak şunu ekliyor: “Sonunda karanlık maddeyi köşeye sıkıştırdık — bildiklerimizi iki yönden de doğrulamaya çalışıyoruz.”

Notlar

[1] Gökbilimciler Evren’deki toplam kütle/enerji içeriğinin şu oranlarda bölüşüldüğünü buldular; % 68 karanlık enerji, % 27 karanlık madde ve % 5 “normal” madde. Dolayısıyla % 85 oranındaki “madde” halen karanlıkta ve doğası bilinmiyor.

[2] Bilgisayar benzetimleri çarpışmadan kaynaklı ilave sürtünmenin karanlık maddeyi yavaşlattığını gösteriyor. Bu etkileşimin doğası ise bilinmiyor; alışılmamış bazı bilinmeyen kuvvetlerin etkileri nedeniyle meydana gelmiş olabilir. Bu noktada söylenebilecek tek şey sebebin kütleçekimi olmadığı.

[3] Gökada kümeleri bin kadar tekil gökada içerebilirler.

[4] Sonuçlardaki ana belirsizlik çarpışma için verilen zaman aralığı: karanlık maddeyi yavaşlatan sürtünme milyarlarca yıl boyunca etki eden zayıf bir kuvvet olmalı, ya da “sadece” 100 milyon yıl boyunca etkili görece daha güçlü bir kuvvet.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma “The behaviour of dark matter associated with 4 bright cluster galaxies located in the 10 kpc core of Abell 3827” başlıklı bir makale olarak Monthly Notices of the Royal Astronomical Society adlı dergide 15 Nisan 2015 tarihinde yayımlanmak üzere sunulmuştur.

Araştırma ekibinde R. Massey (Institute for Computational Cosmology, Durham University, Durham, Birleşik Krallık), L. Williams (School of Physics & Astronomy, University of Minnesota, Minneapolis, Minnesota, ABD), R. Smit (Institute for Computational Cosmology, UK), M. Swinbank (Institute for Computational Cosmology, Birleşik Krallık), T. D. Kitching (Mullard Space Science Laboratory, University College London, Dorking, Surrey, Birleşik Krallık), D. Harvey (Ecole Polytechnique Fédérale de Lausanne, Observatoire de Sauverny, Versoix, İsviçre), H. Israel (Institute for Computational Cosmology, Birleşik Krallık), M. Jauzac (Institute for Computational Cosmology, Birleşik Krallık; Astrophysics and Cosmology Research Unit, School of Mathematical Sciences, University of KwaZulu-Natal, Durban, Güney Afrika), D. Clowe (Department of Physics and Astronomy, Ohio University, Athens, Ohio, ABD), A. Edge (Department of Physics, Durham University, Durham, Birleşik Krallık), M. Hilton (Astrophysics and Cosmology Research Unit, Güney Afrika), E. Jullo (Laboratoire d’Astrophysique de Marseille, Université d’Aix-Marseille, Marseille, Fransa), A. Leonard (University College London, London, Birleşik Krallık), J. Liesenborgs (Hasselt University, Diepenbeek, Belçika), J. Merten (Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, Pasadena, California, ABD; California Institute of Technology, Pasadena, California, ABD), I. Mohammed (Physik-Institüt, University of Zürich, Zürich, İsviçre), D. Nagai (Department of Physics, Yale University, New Haven, Connecticut, ABD), J. Richard (Observatoire de Lyon, Université Lyon, Saint Genis Laval, Fransa), A. Robertson (Institute for Computational Cosmology, Birleşik Krallık), P. Saha (Physik-Institüt, İsviçre), R. Santana (Department of Physics and Astronomy, Ohio University, Athens, Ohio, ABD), J. Stott (Department of Physics, Durham, Birleşik Krallık) ve E. Tittley (Royal Observatory, Edinburgh, Birleşik Krallık) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Ankara Üniversitesi (Ankara), Çağ Üniversitesi (Mersin), Başkent Üniversitesi (Ankara), İstanbul Üniversitesi (İstanbul), İzmir Yüksek Teknoloji Üniversitesi (İzmir) ve Max Planck Yer-Ötesi Fiziği Enstitüsü’nden (Almanya) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1250)
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: @arifsolmaz

Richard Massey
Institute for Computational Cosmology
Durham University, United Kingdom
Tel: +44 (0) 7740 648080
E-posta: r.j.massey@durham.ac.uk

Richard Hook
ESO, Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cep: +49 151 1537 3591
E-posta: rhook@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1514.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1514tr
Adı:Abell 3827
Tür:Early Universe : Galaxy : Grouping : Cluster
Early Universe : Cosmology : Phenomenon : Lensing
Early Universe : Cosmology : Phenomenon : Dark Matter
Facility:Hubble Space Telescope, Very Large Telescope
Instruments:MUSE, VIMOS
Science data:2015MNRAS.449.3393M

Görüntüler

Hubble image of the galaxy cluster Abell 3827
Hubble image of the galaxy cluster Abell 3827
sadece İngilizce
Hubble image of galaxy cluster Abell 3827 showing dark matter distribution
Hubble image of galaxy cluster Abell 3827 showing dark matter distribution
sadece İngilizce

Videolar

Hubble view of the galaxy cluster Abell 3827
Hubble view of the galaxy cluster Abell 3827
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...