eso1808tr — Kurumsal Bülten

ESO’nun Çok Büyük Teleskop Girişimölçeri Üzerindeki MATISSE Aygıtı İlk Işığını Aldı

Orta-kırmızı-ötesi dalgaboylarında şimdiye kadarki en güçlü girişimölçüm aygıtı

05 Mart 2018

ESO’nun Çok Büyük Teleskop Girişimölçeri (VLTI) üzerindeki yeni MATISSE aygıtı Şili’nin kuzeyindeki Paranal Gözlemevi’nde ilk gözlemlerini başarıyla gerçekleştirdi. MATISSE orta-kırmızı-ötesi dalgaboylarında gözlem yapabilen dünyanın en güçlü girişimölçüm aygıtıdır. Yüksek çözünürlüklü görüntüleme ve tayfölçümünü kullanarak genç yıldızların etrafında oluşan gezegenler ve gökadaların merkezlerinde bulunan süper-kütleli karadelikleri tespit edecek. VLTI Yardımcı Teleskoplar’ının kullanıldığı ilk MATISSE gözlemleri Sirius, Rigel ve Betelheuse gibi gökyüzündeki en parlak yıldızlar incelendi ve aygıtın çalışması control edildi.

MATISSE (Çoklu Açıklık Kırmızı-ötesi Tayf-ölçüm Deneyi) 3-13 mikrometre (µm) dalgaboylarını içeren ve elektromanyetik tayfta görünür ve mikro-dalga dalgaboyları arasındaki kırmızı-ötesi ışıkta gözlem yapmaktadır [1]. ESO’nun Çok Büyük Teleskopu için hazırlanan ikinci nesil bir tayf-girişimölçeri aleti olup çoklu telekoplar ve ışığın dalga doğasını kullanmaktadır. Bu sayede bu dalgaboylarında şu anda var olan ya da planlanan herhangi bir tekil teleskopla elde edilebilecek göksel nesnelerin en ayrıntılı görüntülerini üretebilmektedir.

Fransa, Almanya, Avusturya, Hollanda ve ESO’dan çok sayıda mühendis ve gökbilimci tarafından12 yıllık bir geliştirme sürecinin ardından, bu karmaşık aygıtın kurulum ve test işlemleri tamamlanarak ilk gözlemleri gerçekleştirildi ve MATISSE’nin beklendiği gibi çalıştığı onaylanmış oldu [2].

Birkaç yüzyıl içerisinde bir supernova olarak patlaması beklenen kırmızı super-dev yıldız Betelgeuse’nin ilk MATISSE gözlemleri burada halen gizemlerin var olduğunu gösterdi [3]. Yeni gözlemlere gore yıldızın boyutları farklı dalgaboylarında farklı görülüyor. Bu gibi veriler gökbilimcilerin dev yıldızın çevresini daha iyi araştırmalarını ve yıldız maddesini uzaya nasıl attığını anlamalarını sağlayacak.

MATISSE proje yürütücüsü Bruno Lopez (Côte d’Azur Gözlemevi (OCA), Nice, Fransa) aygıtın eşsiz gücünü şu şekilde açıklıyor: “Tekil teleskopların görüntü kalitesi aynalarının boyutlarıyla sınırlıdır. Daha yüksek çözünürlükler için dört farklı VLT teleskoplarımızdan alınan ışığı birleştiririz — ya da girişime uğratırız. Bunu yaparak 3-13 μm dalgaboyu aralığında hergangi bir teleskopun alabileceği en keski görüntüleri MATISSE ile mümkün hale getiriyoruz. Bu dalgaboylarında James Webb Uzay Teleskopu’nun gelecekte uzaydan gerçekleştirdiği gözlemlerin takibini yapabileceğiz.

MATISSE özellikle genç yıldızların etrafındaki disklerin iç kısımlarında oluşan gezegenlere, yaşamlarının farklı evrelerindeki yıldızlara ve gökadaların merkezlerindeki super-kütleli karadeliklere odaklanarak gökbilimdeki temel birçok araştırma alanina katkıda bulunacaktır.

Heidelberg, Almanya’daki Max Planck Gökbilim Enstitüsü (MPIA) müdürü ve MATISSE eş-yürütücüsü Thomas Henning şu yorumda bulunuyor: “MATISSE ile öncül-gezegen disklerinin iç kısımlarına bakarak, bu disklerde bulunan çeşitli minerallerin kökenlerini öğrenmeyi hedefliyoruz — bu mineraller daha sonar Dünya gibi gezegenlerin katı çekirdeklerini oluşturuyorlar.

Hollanda, Leiden Üniversitesi’nden eş-yürütücü ve proje bilimcisi Walter Jaffe ile Bonn, Almanya’daki Max Planck Radyo Gökbilim Enstitüsü’nden eş-yürütücü Gerd Weigelt şunu ekliyor: “MATISSE bize gezegen-oluşum bölgelerinin, çoklu yıldızların çarpıcı görüntülerini gösterecek ve VLT Birim Teleskopları ile birlikte çalıştığında süper-kütleli karadelikleri besleyen tozlu diskleri. Ayrıca Güneş Sistemi’mizdeki Io üzerindeki volkanlar gibi ilginç nesnelerin ayrıntıları ile dev ötegezegenlerin atmosferlerini gözlemeyi umut ediyoruz.

MATISSE dört-yönlü bir ışın birleştiricisi gibidir, yani dört taneye kadar 8.2-metrelik VLT Birim Teleskopları’ndan ya da VLTI’yı oluşturan dört Yardımcı Teleskop’tan (AT) aldığı ışığı birleştirerek tayfsal ve görüntüleme gözlemleri gerçekleştirmektedir. Bunu yaparken de MATISSE ve VLTI 200 metre çapında bir teleskopun gücüne kavuşarak, orta-kırmızı-ötesi dalgaboylarındaki en ayrıntılı görüntüleri üretebilmektedir.

İlk testler Yardımcı Teleskoplarla yapılırken, sonraki gözlemler VLTI Birim Teleskoplarıyla gelecek birkaç ayda planlanmaktadır.

MATISSE çoklu teleskoplardan alınarak birleştirilen bir gökbilimsel nesneye ait ışığı üst üste toplayarak, nesnenin görünüşü hakkında bilgiler içeren bir girişim deseni oluşturmakta ve sonrasında yeniden bir görüntüye dönüştürmektedir.

MATISSE’nin ilk ışığı şu anki optik/kırmızı-ötesi girişimölçerler alanında büyük bir dönüm noktasına işaret ediyor ve gökbilimcilerin daha geniş dalgaboyu aralıklarında şu anda mümkün olandan daha ayrıntılı girişimölçüm görüntüleri alabilecekleri anlamına geliyor. MATISSE ayrıca ESO’nın gelecekteki Aşırı Büyük Teleskopu (ELT), özellikle METIS (Orta-kırmızı-ötesi ELT Görüntüleme ve Tayfölçeri) aygıtı için bir tamamlayıcı olacak. MATISSE daha parlak nesneleri gözlerken daha yüksek uzaysal çözünürlüğe sahip olacak.

ESO’dan MATISSE proje yürütücüsü Andreas Glindemann son olarak şunları söylüyor: “MATISSE’nin gerçeğe dönüşmesi çok sayıda insanın uzun yıllardır süren emeği sayesindedir. Aygıtın oldukça iyi çalışıyor olması harika bir şey. Artık heyecan verici bilimsel çalışmaların gerçekleşme sırası geldi!

Notlar

[1] MATISSE’nin tasarımı, finansmanı  ve üretimi ESO ile birlikte, Fransa (Paris’teki INSU-CNRS ve PI ekibine ev sahipliği yapan Nice’teki OCA), Almanya (MPIA, MPIfR ve Kiel Üniversitesi), Hollanda (NOVA ve Leiden Üniversitesi) ve Avusturya’da (Vienna Üniversitesi) bulunan enstitülerden oluşan bir konsorsiyumla yakın işbirliği sayesinde gerçekleştirilmiştir. Konkoly Gözlemevi ve Cologne Üniversitesi’de aygıtın üretim aşamasında bir miktar destek sağlamıştır.

[2] MATISSE ile ikinci nesil VLT/VLTI aygıtlarının sonuncusu Paranal’a ulaşmış oldu. VLTI için bu ilk girişim çizgilerini VINCI ve iki gündüşürücü ile aldıktan sonra geçen 17 yıl anlamına geliyor. Birinci nesil aygıtlar şimdi PIONIER, GRAVITY ve MATISSE ile değiştirildi. Bunların tümü de dört teleskoptan (UT ve AT’ler) gelen ışığı birleştirerek birlikte geniş bir kırmızı-ötesi dalgaboyu aralığını (1.6–13 µm) kapsamaktadırlar. MATISSE görüntüleri tekrar oluşturabilen ilk orta-kırmızı-ötesi girişimölçeridir.

[3] Betelgeuse girişimölçer kullanılarak ilk kez Michelson ve Pease tarafından 1920 yılında çözülmüştü. Ayrıca VLT üzerindeki MIDI gibi öncü orta-kırmızı-ötesi girişimölçerler tarafından parlak test hedefi olarak da kullanılmıştır.

Daha fazla bilgi

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi (Ankara) ve Çağ Üniversitesi – Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi’nden (Mersin) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi, Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1250)
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Andreas Glindemann
ESO
Garching bei München, Germany
Tel: +49-89-32006-590
E-posta: aglindem@eso.org

Paul Bristow
ESO
Garching bei München, Germany
Tel: +49-89-32006-506
E-posta: bristowp@eso.org

Bruno Lopez
Laboratoire J.-L. Lagrange, Observatoire de la Côte d'Azur
Nice, France
Tel: +33 4 92 00 31 46
E-posta: bruno.lopez@oca.eu

Stéphane Lagarde
Laboratoire J.-L. Lagrange, Observatoire de la Côte d'Azur
Nice, France
Tel: +33 4 92 00 31 46
E-posta: stephane.lagarde@oca.eu

Richard Hook
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cep: +49 151 1537 3591
E-posta: rhook@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1808.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1808tr
Adı:MATISSE
Tür:Unspecified : Technology : Observatory : Instrument
Facility:Very Large Telescope Interferometer
Instruments:MATISSE

Görüntüler

First light for MATISSE interferometric instrument
First light for MATISSE interferometric instrument
sadece İngilizce
First light for MATISSE interferometric instrument
First light for MATISSE interferometric instrument
sadece İngilizce
First light for MATISSE interferometric instrument
First light for MATISSE interferometric instrument
sadece İngilizce
First light for MATISSE interferometric instrument
First light for MATISSE interferometric instrument
sadece İngilizce
Details of the MATISSE interferometric instrument
Details of the MATISSE interferometric instrument
sadece İngilizce
First light for MATISSE interferometric instrument
First light for MATISSE interferometric instrument
sadece İngilizce
First light for MATISSE interferometric instrument
First light for MATISSE interferometric instrument
sadece İngilizce

Videolar

ESOcast 153 Light: First Light For MATISSE (4K UHD)
ESOcast 153 Light: First Light For MATISSE (4K UHD)
sadece İngilizce
First Light For MATISSE Video Compilation
First Light For MATISSE Video Compilation
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...