//Font select and font size $FontName = Arial $FontSize = 30 //Character attributes (global) $Bold = FALSE $UnderLined = FALSE $Italic = FALSE //Position Control $HorzAlign = Center $VertAlign = Bottom $XOffset = 0 $YOffset = 0 //Contrast Control $TextContrast = 15 $Outline1Contrast = 8 $Outline2Contrast = 15 $BackgroundContrast = 0 //Effects Control $ForceDisplay = FALSE $FadeIn = 0 $FadeOut = 0 //Other Controls $TapeOffset = FALSE //$SetFilePathToken = <<:>> //Subtitles 00:00:00:10,00:00:04:20,2. Groter is beter 00:00:06:18,00:00:09:04,'s Avonds wennen je ogen aan het donker. 00:00:09:05,00:00:13:08,Je pupillen worden wijder|om meer licht door te laten. 00:00:13:09,00:00:18:14,Hierdoor kun je zwakkere objecten|zien, en ook meer sterren. 00:00:18:15,00:00:22:10,Stel je nu eens voor dat je|pupillen een meter groot waren. 00:00:22:11,00:00:26:16,Dat zou er nogal gek uitzien,|maar je zou superogen hebben! 00:00:26:17,00:00:30:03,En dat is precies hoe een telescoop werkt. 00:00:32:14,00:00:35:08,Een telescoop is een soort trechter. 00:00:35:09,00:00:40:23,Zijn grote lens of spiegel verzamelt|sterlicht en levert dat af in je oog. 00:00:43:18,00:00:48:12,Hoe groter de lens of spiegel van een telescoop,|des te zwakker zijn de objecten die je kunt zien. 00:00:48:13,00:00:51:10,De grootte is dus allesbepalend. 00:00:51:11,00:00:54:02,Maar hoe groot kan een telescoop zijn? 00:00:54:03,00:00:57:03,Als je met lenzen werkt, niet zo groot. 00:01:00:03,00:01:03:10,De hoofdlens moet al het sterlicht doorlaten. 00:01:03:11,00:01:06:19,En kan dus alleen langs de rand ondersteund worden. 00:01:06:20,00:01:12:15,Als je de lens te groot maakt, wordt hij te zwaar en|begint hij onder zijn eigen gewicht door te buigen. 00:01:12:16,00:01:16:08,Daardoor wordt het telescoopbeeld vervormd. 00:01:18:01,00:01:25:01,De grootste lenzenkijker is in 1897 voltooid;|hij staat in de Yerkes-sterrenwacht bij Chicago. 00:01:25:02,00:01:28:05,Zijn hoofdlens is iets meer dan een meter groot. 00:01:28:06,00:01:32:20,En de kijkerbuis is maar liefst 18 meter lang. 00:01:32:21,00:01:39:10,Met de Yerkes-telescoop hadden de bouwers van|lenzenkijkers hun grenzen wel zo'n beetje bereikt. 00:01:39:11,00:01:41:14,Wil je een grotere telescoop? 00:01:41:15,00:01:43:13,Gebruik dan een spiegel. 00:01:47:18,00:01:53:19,In een spiegeltelescoop wordt het sterlicht door|een spiegel weerkaatst in plaats van doorgelaten. 00:01:53:20,00:02:00:03,Dat betekent dat een spiegel een stuk dunner mag zijn|dan een lens: je kunt hem immers van achteren ondersteunen. 00:02:00:04,00:02:05:08,Het gevolg is dat je spiegels veel|groter kunt maken dan lenzen. 00:02:06:07,00:02:10:10,Een eeuw geleden kwamen er grote spiegels|naar het zuiden van Californië. 00:02:10:11,00:02:15:15,Destijds was Mount Wilson nog een afgelegen berg|in de wildernis van de San Gabriel Mountains. 00:02:15:16,00:02:19:20,De hemel was er helder en de nachten waren donker. 00:02:19:21,00:02:24:09,Hier bouwde George Ellery Hale|eerst een 1,5-meter telescoop. 00:02:24:10,00:02:29:02,Deze was kleiner dan het 'Monster' van Lord Rosse,|maar wel van veel betere kwaliteit. 00:02:29:03,00:02:32:22,En ook de plek was veel beter. 00:02:32:23,00:02:38:09,Hale haalde de lokale zakenman John Hooker ertoe|over om een 2,5-meter telescoop te financieren. 00:02:38:10,00:02:43:06,Vele tonnen glas en staal werden naar|de top van Mount Wilson gebracht. 00:02:43:07,00:02:46:18,De Hooker-telescoop werd in 1917 voltooid. 00:02:46:19,00:02:50:24,Dertig jaar lang zou dit de grootste|telescoop ter wereld zijn. 00:02:51:00,00:02:56:03,Een groot kosmisch geschut, klaar|om het heelal aan te vallen. 00:02:59:04,00:03:01:20,En aanvallen deed hij! 00:03:01:21,00:03:04:23,De enorme schaalvergroting van de|nieuwe telescoop ging gepaard 00:03:04:24,00:03:07:23,met een nieuwe manier om|het heelal te bekijken. 00:03:07:24,00:03:11:12,De sterrenkundigen keken niet meer door|het oculair van de nieuwe reus. 00:03:11:13,00:03:16:16,In plaats daarvan verzamelden ze het licht|uren achter elkaar op fotografische platen. 00:03:16:17,00:03:21:13,Nog nooit had iemand zo ver|de ruimte in gekeken. 00:03:21:14,00:03:25:21,Spiraalnevels bleken uit talloze|afzonderlijke sterren te bestaan. 00:03:25:22,00:03:30:07,Zouden dat sterrenstelsels zoals|ons eigen Melkwegstelsel zijn? 00:03:30:08,00:03:34:12,In de Andromedanevel ontdekte Edwin Hubble|een bijzonder soort sterren 00:03:34:13,00:03:38:02,die met grote regelmaat van helderheid veranderen. 00:03:38:03,00:03:42:11,Uit zijn waarnemingen kon Hubble afleiden hoe|ver de Andromedanevel van ons vandaan is: 00:03:42:12,00:03:46:17,bijna een miljoen lichtjaar. 00:03:46:18,00:03:53:11,Spiraalnevels, zoals die in Andromeda, waren|overduidelijk complete sterrenstelsels. 00:03:55:03,00:03:58:01,Maar dat was niet de enige verrassing. 00:03:58:02,00:04:02:18,De meeste van deze sterrenstelsel bleken|van ons Melkwegstelsel weg te bewegen. 00:04:02:19,00:04:08:08,Op Mount Wilson ontdekte Hubble dat nabije|sterrenstelsels met kleine snelheden weg vluchtten 00:04:08:09,00:04:13:05,terwijl verre sterrenstelsels een|veel grotere vluchtsnelheid hadden. 00:04:13:06,00:04:14:11,De conclusie? 00:04:14:12,00:04:17:06,Het heelal dijt uit. 00:04:17:07,00:04:24:03,De Hooker-telescoop had de belangrijkste sterrenkundige|ontdekking van de 20ste eeuw opgeleverd. 00:04:26:19,00:04:31:08,Dankzij de telescoop weten we nu meer|van de geschiedenis van het heelal. 00:04:31:09,00:04:35:15,Het heelal is iets minder dan 14 miljard|jaar geleden geboren 00:04:35:16,00:04:39:23,door een enorme explosie van tijd en ruimte,|materie en energie, die 00:04:39:24,00:04:42:07,de oerknal wordt genoemd. 00:04:42:08,00:04:48:04,Kleine rimpelingen in de oermaterie|groeiden uit tot grote verdichtingen. 00:04:48:05,00:04:50:22,Daaruit ontstonden de sterrenstelsels. 00:04:50:23,00:04:54:13,In allerlei soorten en maten. 00:04:57:06,00:05:01:03,Door kernfusie in de kernen van|sterren ontstonden nieuwe atomen. 00:05:01:04,00:05:05:14,Koolstof, zuurstof, ijzer, goud. 00:05:05:15,00:05:10:08,Supernova-explosies bliezen deze|zware elementen de ruimte in. 00:05:10:09,00:05:13:20,Ruw materiaal voor de vorming van nieuwe sterren. 00:05:13:21,00:05:15:13,En planeten! 00:05:17:13,00:05:25:15,Ooit, ergens, op de een of andere manier evolueerden|eenvoudige organische moleculen tot levende organismen. 00:05:25:16,00:05:31:07,Het leven is één van de wonderen|in een alsmaar evoluerend heelal. 00:05:31:08,00:05:33:15,We bestaan uit sterrenstof. 00:05:33:16,00:05:37:18,Dat grootse en meeslepende inzicht 00:05:37:19,00:05:41:22,hebben we te danken aan de telescoop. 00:05:41:23,00:05:46:09,Stel je voor: zonder de telescoop|zouden we slechts zes planeten kennen 00:05:46:10,00:05:48:22,één maan, en een paar duizend sterren. 00:05:48:23,00:05:53:03,De sterrenkunde zou nog in haar kinderschoenen staan. 00:05:54:08,00:05:58:04,Al sinds onheuglijke tijden presenteren de buitenposten|van het heelal zich als ongrijpbare schatten 00:05:58:05,00:06:00:18,aan avontuurlijke onderzoekers. 00:06:00:19,00:06:06:04,Prinsen en machtsdragers, politici en|industriëlen voelden net als wetenschappers 00:06:06:05,00:06:10:23,de verlokkingen van de onbekende|zeeën van de ruimte, en dankzij hun inbreng 00:06:10:24,00:06:16:03,van instrumentele middelen werd het|onderzoeksterrein snel groter. 00:06:30:11,00:06:33:09,George Ellery Hale had één laatste droom: 00:06:33:10,00:06:37:16,Een telescoop bouwen die twee keer zo|groot was als de vorige recordhouder. 00:06:37:17,00:06:41:15,Dit is de 'grande dame' van|de 20ste-eeuwse sterrenkunde. 00:06:41:16,00:06:46:15,De 5-meter Hale-telescoop op Palomar Mountain. 00:06:46:16,00:06:51:06,Meer dan vijfhonderd ton bewegende massa,|die zo goed uitgebalanceerd is 00:06:51:07,00:06:55:09,dat hij met de gratie van een ballerina kan bewegen. 00:06:55:10,00:07:00:23,Zijn 40 ton wegende spiegel maakt sterren zichtbaar|die 40 miljoen keer te zwak zijn voor het blote oog. 00:07:00:24,00:07:05:23,De in 1948 voltooide Hale-telescoop leverde|ongekende beelden op van planeten 00:07:05:24,00:07:09:13,sterrenhopen, nevels en sterrenstelsels. 00:07:11:18,00:07:15:17,Gasreus Jupiter met zijn vele manen. 00:07:15:18,00:07:19:19,De verbluffende Vlamnevel. 00:07:19:20,00:07:24:23,IJle gasslierten in de Orionnevel. 00:07:30:13,00:07:32:20,Maar kon het nog groter? 00:07:32:21,00:07:36:23,Eind jaren zeventig deden|Sovjet-astronomen een poging. 00:07:36:24,00:07:41:08,Hoog in de bergen van de Kaukasus bouwden|zij de 'Bolshoi Teleskop Azimutalnyi' 00:07:41:09,00:07:45:15,met een hoofdspiegel van 6 meter. 00:07:45:16,00:07:48:08,Maar deze heeft nooit aan|zijn verwachtingen voldaan. 00:07:48:09,00:07:52:11,Hij was gewoon te groot, te|duur en te onhandelbaar. 00:07:52:12,00:07:55:17,Moesten de telescoopbouwers de handdoek|nu maar in de ring gooien? 00:07:55:18,00:07:59:05,Vielen hun dromen van nog grotere|instrumenten in duigen? 00:07:59:06,00:08:02:17,Was er een voortijdig einde gekomen|aan de geschiedenis van de telescoop? 00:08:02:18,00:08:04:02,Nee, natuurlijk niet. 00:08:04:03,00:08:07:05,Inmiddels zijn er 10-meter|telescopen in bedrijf. 00:08:07:06,00:08:09:21,En nog grotere liggen op|de tekentafel. 00:08:09:22,00:08:11:10,Wat de oplossing was? 00:08:11:11,00:08:13:08,Nieuwe technologieën.