//Font select and font size $FontName = Arial $FontSize = 30 //Character attributes (global) $Bold = FALSE $UnderLined = FALSE $Italic = FALSE //Position Control $HorzAlign = Center $VertAlign = Bottom $XOffset = 0 $YOffset = 0 //Contrast Control $TextContrast = 15 $Outline1Contrast = 8 $Outline2Contrast = 15 $BackgroundContrast = 0 //Effects Control $ForceDisplay = FALSE $FadeIn = 0 $FadeOut = 0 //Other Controls $TapeOffset = FALSE //$SetFilePathToken = <<:>> //Subtitles 00:00:00:00,00:00:04:19,3. Technologie als redmiddel 00:00:04:25,00:00:08:20,Net zoals moderne auto's niet meer|op een T-Ford lijken, zijn de 00:00:08:21,00:00:12:07,huidige telescopen compleet anders|dan hun klassieke voorlopers 00:00:12:08,00:00:14:17,zoals de 5-meter Hale-telescoop. 00:00:14:18,00:00:17:22,Om te beginnen zijn hun|monteringen veel kleiner. 00:00:17:23,00:00:21:21,De ouderwetse parallactische montering|is er een waarbij één van de assen 00:00:21:22,00:00:25:18,altijd evenwijdig staat aan|de rotatie-as van de aarde. 00:00:25:19,00:00:29:12,Om de beweging van de hemel te kunnen volgen,|hoeft de telescoop alleen maar met 00:00:29:13,00:00:34:05,dezelfde snelheid rond zijn as te draaien|als waarmee de aarde rond haar as draait. 00:00:34:06,00:00:37:04,Heel eenvoudig, maar het vreet ruimte. 00:00:37:05,00:00:42:01,De moderne azimutale montering|is vele malen compacter. 00:00:42:02,00:00:46:11,Met zo'n montering wordt de telescoop op|dezelfde manier gericht als een kanon. 00:00:46:12,00:00:51:06,Je kiest een richting en een|hoogte en klaar ben je. 00:00:51:07,00:00:54:16,Het probleem is dan alleen nog|het volgen van de hemelbeweging. 00:00:54:17,00:01:00:06,Daartoe moet de telescoop met verschillende|snelheden om beide assen draaien. 00:01:00:07,00:01:06:18,Eigenlijk is dit pas goed mogelijk sinds|telescopen met computers worden bestuurd. 00:01:06:19,00:01:08:21,Een kleinere montering is goedkoper. 00:01:08:22,00:01:13:13,Bovendien past deze in een kleinere koepel,|wat de bouwkosten nog verder verlaagd 00:01:13:14,00:01:16:08,en de beeldkwaliteit ten goede komt. 00:01:16:09,00:01:19:20,Kijk bijvoorbeeld maar eens naar|de twee Keck-telescopen op Hawaï. 00:01:19:21,00:01:22:15,Hoewel hun 10-meter spiegels twee|keer zo groot zijn als die 00:01:22:16,00:01:26:11,van de Hale-telescoop, passen|ze in veel kleinere koepels 00:01:26:12,00:01:29:06,dan die op Palomar Mountain. 00:01:31:01,00:01:33:11,Ook de telescoopspiegels zijn veranderd. 00:01:33:12,00:01:35:03,Vroeger waren ze dik en zwaar. 00:01:35:04,00:01:37:21,Nu zijn ze dun en licht. 00:01:37:22,00:01:42:20,In reusachtige, ronddraaiende ovens worden|nu vele meters grote spiegels gegoten. 00:01:42:21,00:01:46:08,En die zijn minder dan 20 centimeter dik. 00:01:46:09,00:01:48:25,Een ingewikkelde draagconstructie|voorkomt dat de dunne spiegel 00:01:49:01,00:01:51:05,onder zijn eigen gewicht bezwijkt. 00:01:51:06,00:01:55:03,Computergestuurde zuigers en steunpunten|zorgen ervoor dat de spiegel 00:01:55:04,00:01:56:21,perfect in vorm blijft. 00:01:59:09,00:02:01:13,Dit systeem wordt actieve optiek genoemd. 00:02:01:14,00:02:05:21,Het idee erachter is dat je de vervormingen|van de hoofdspiegel corrigeert, die ontstaan 00:02:05:22,00:02:10:14,door de zwaartekracht, de wind|en temperatuurveranderingen. 00:02:10:15,00:02:14:06,Een dunne spiegel is natuurlijk|ook veel lichter. 00:02:14:07,00:02:17:11,Dat betekent dat de hele draagstructuur,|inclusief de telescoopmontering 00:02:17:13,00:02:19:11,ook veel kleiner en lichter kan zijn. 00:02:19:12,00:02:21:14,En goedkoper! 00:02:21:15,00:02:24:09,Dit is de 3,6-meter|New Technology Telescope 00:02:24:10,00:02:27:19,die eind jaren tachtig door|Europese astronomen is gebouwd. 00:02:27:20,00:02:30:21,Deze fungeerde als testopstelling|voor allerlei nieuwe technologieën 00:02:30:22,00:02:32:03,op het gebied van telescoopbehuizingen. 00:02:32:04,00:02:36:25,Zelfs het gebouw om de telescoop is|volkomen anders dan de klassieke koepel. 00:02:37:01,00:02:40:06,De New Technology Telescope|was een groot succes. 00:02:40:07,00:02:43:07,Het werd tijd om de grens van|zes meter te doorbreken. 00:02:43:14,00:02:47:10,De Mauna Kea-sterrenwacht staat op de|hoogste bergtop in de Stille Oceaan 00:02:47:11,00:02:50:24,4200 meter boven zeeniveau. 00:02:52:24,00:02:57:03,Op de stranden van Hawaï genieten|toeristen van zon en water. 00:02:57:04,00:03:00:13,Maar hoog boven hen kampen sterrenkundigen|met ijskoude temperaturen 00:03:00:14,00:03:07:04,en hoogteziekte, en dat allemaal om de|raadsels van het heelal op te lossen. 00:03:07:05,00:03:10:03,De Keck-telescopen behoren tot|de grootste ter wereld. 00:03:10:04,00:03:15:03,Hun spiegels hebben een middellijn|van tien meter en zijn uiterst dun. 00:03:15:04,00:03:20:01,Ze bestaan uit 36 zeshoekige segmenten die|als badkamertegeltjes tegen elkaar liggen 00:03:20:02,00:03:23:12,en tot op de miljoenste millimeter|nauwkeurig in positie worden gehouden. 00:03:23:13,00:03:27:05,Dit zijn echte reuzen, toegewijd|aan het waarnemen van de hemel. 00:03:27:06,00:03:30:03,De kathedralen van de wetenschap. 00:03:30:04,00:03:32:15,De avond valt op Mauna Kea. 00:03:32:16,00:03:37:18,De Keck-telescopen beginnen fotonen te|verzamelen uit alle uithoeken van de kosmos. 00:03:37:19,00:03:40:13,Hun beide spiegels samen zijn|effectief groter. 00:03:40:14,00:03:43:11,dan al hun voorgangers bij elkaar. 00:03:43:12,00:03:46:09,Wat zal de vangst van vannacht zijn? 00:03:50:16,00:03:55:13,Een stel botsende sterrenstelsels,|miljarden lichtjaren hiervandaan? 00:03:55:14,00:04:01:08,Een stervende ster die zijn laatste adem|uitstoot in de vorm van een planetaire nevel? 00:04:01:09,00:04:07:01,Of misschien een planeet bij een|andere ster waar leven kan zijn? 00:04:07:02,00:04:11:23,Op Cerro Paranal in de Chileense Atacama-|woestijn - de droogste plek op aarde - 00:04:11:24,00:04:16:01,komen we verreweg de grootste|sterrenkundige machine tegen: 00:04:16:02,00:04:19:14,de Europese Very Large Telescope. 00:04:32:04,00:04:35:13,De VLT bestaat eigenlijk uit vier telescopen. 00:04:35:14,00:04:38:19,Elk hebben ze een spiegel van 8,2 meter. 00:04:38:20,00:04:40:03,Antu. 00:04:40:04,00:04:41:06,Kueyen. 00:04:41:07,00:04:42:08,Melipal. 00:04:42:09,00:04:43:19,Yepun. 00:04:43:20,00:04:49:11,Woorden die de Mapuche-indianen gebruiken|voor de zon, de maan, het Zuiderkruis en Venus. 00:04:49:12,00:04:53:20,De enorme spiegels werden gegoten in Duitsland,|gepolijst in Frankrijk, naar Chili verscheept 00:04:53:21,00:04:57:06,en toen langzaam door de|woestijn getransporteerd. 00:04:57:07,00:05:00:24,Bij zonsondergang gaat het|telescoopgebouw open. 00:05:01:00,00:05:04:14,Sterlicht regent neer op|de VLT-spiegels. 00:05:05:06,00:05:08:02,Nieuwe ontdekkingen worden gedaan. 00:05:11:22,00:05:14:04,Een laserbundel boort zich in de nachthemel. 00:05:14:05,00:05:16:17,Hij projecteert een kunstmatige|ster aan de hemel 00:05:16:18,00:05:19:21,90 kilometer boven onze hoofden. 00:05:19:22,00:05:22:23,Golffrontsensoren meten hoe het|beeld van de ster vervormd is 00:05:22:24,00:05:25:03,door atmosferische turbulentie. 00:05:25:04,00:05:28:24,Vervolgens vertellen snelle computers|de flexibele spiegel hoe hij zijn vorm 00:05:29:00,00:05:31:20,moet aanpassen om de gemeten|vervorming te corrigeren. 00:05:31:21,00:05:34:24,Zo ga je het twinkelen van de sterren tegen. 00:05:35:00,00:05:38:15,Dit wordt 'adaptieve optiek' genoemd -|het is de grote goocheltruc 00:05:38:16,00:05:40:08,van de moderne sterrenkunde. 00:05:40:09,00:05:44:21,Zonder deze techniek zou ons beeld van|het heelal vervagen door de atmosfeer. 00:05:44:22,00:05:48:22,Maar nu zijn de beelden haarscherp. 00:05:51:11,00:05:55:12,Een ander optisch goochelkunstje|is de zogeheten interferometrie. 00:05:55:13,00:05:59:09,Het idee is om het licht van twee|afzonderlijke telescopen zodanig 00:05:59:10,00:06:02:16,in één punt bij elkaar te brengen,|dat de relatieve verschuivingen 00:06:02:17,00:06:05:08,tussen de lichtgolven behouden blijven. 00:06:05:09,00:06:09:04,Als dit maar nauwkeurig genoeg gebeurt,|is het resultaat dat de beide telescopen 00:06:09:05,00:06:12:15,zich gedragen alsof ze deel uitmaken|van één kolossale spiegel 00:06:12:16,00:06:15:23,ter grootte van hun onderlinge afstand. 00:06:15:24,00:06:20:01,Interferometrie geeft de telescoop|als het ware arendsogen. 00:06:20:02,00:06:23:15,Het stelt kleinere telescopen in staat|om details zichtbaar te maken die 00:06:23:16,00:06:28:11,anders alleen met een veel grotere|telescoop waarneembaar zouden zijn. 00:06:28:12,00:06:31:15,De twee Keck-telescopen op|Mauna Kea werken vaak samen 00:06:31:16,00:06:33:13,als een interferometer. 00:06:33:14,00:06:37:11,In het geval van de VLT kunnen alle|vier de telescopen samenwerken. 00:06:37:12,00:06:40:19,Daarnaast kunnen ook enkele|kleinere hulptelescopen 00:06:40:20,00:06:44:22,aan het systeem worden toegevoegd om|het beeld nog verder te verscherpen. 00:06:45:20,00:06:49:10,Er zijn nog veel meer grote telescopen. 00:06:49:11,00:06:53:12,Subaru en Gemini North op de Mauna Kea. 00:06:53:13,00:06:58:06,Gemini South en de Magellan-telescopen in Chili. 00:06:58:07,00:07:02:07,De Large Binocular Telescope in Arizona. 00:07:04:04,00:07:06:20,Ze staan allemaal op de beste|waarneemlocaties die we kennen. 00:07:06:20,00:07:09:18,Hoog en droog, helder en donker. 00:07:09:20,00:07:12:16,Met 'ogen' zo groot|als zwembaden. 00:07:12:18,00:07:16:10,Allemaal voorzien van adaptieve optiek|om de vervagende werking 00:07:16:10,00:07:18:02,van de atmosfeer tegen te gaan. 00:07:18:04,00:07:21:24,En soms met het scheidend vermogen|van een virtuele reuzentelescoop 00:07:22:00,00:07:24:16,dankzij de interferometrie. 00:07:25:16,00:07:27:20,Dit is wat zij ons laten zien. 00:07:27:22,00:07:29:10,Planeten. 00:07:32:14,00:07:34:06,Nevels. 00:07:35:08,00:07:39:24,De werkelijke afmetingen - en platgedrukte|vormen - van sommige sterren. 00:07:39:24,00:07:43:04,Een koele planeet die om een|bruine dwergster draait. 00:07:43:04,00:07:47:12,En reuzensterren die rond de kern|van ons Melkwegstelsel zwermen 00:07:47:14,00:07:52:18,onder invloed van de zwaartekracht|van een superzwaar zwart gat. 00:07:52:20,00:07:56:10,Er is veel veranderd sinds|de dagen van Galilei.