//Font select and font size $FontName = Arial $FontSize = 30 //Character attributes (global) $Bold = FALSE $UnderLined = FALSE $Italic = FALSE //Position Control $HorzAlign = Center $VertAlign = Bottom $XOffset = 0 $YOffset = 0 //Contrast Control $TextContrast = 15 $Outline1Contrast = 8 $Outline2Contrast = 15 $BackgroundContrast = 0 //Effects Control $ForceDisplay = FALSE $FadeIn = 0 $FadeOut = 0 //Other Controls $TapeOffset = FALSE //$SetFilePathToken = <<:>> //Subtitles 00:00:00:00,00:00:04:19,5. Het onzichtbare zien 00:00:06:08,00:00:09:02,Als je naar je favoriete muziek|luistert, ontvangen je oren 00:00:09:03,00:00:12:20,een breed scala van frequenties:|van het diepste gebrom van de 00:00:12:21,00:00:16:03,bas tot de allerhoogste vibraties. 00:00:16:04,00:00:18:24,Stel je nu eens voor dat je oren|alleen gevoelig waren voor een 00:00:19:08,00:00:20:23,zeer beperk frequentiebereik. 00:00:20:24,00:00:23:13,Dan zou je veel van al|dat moois missen! 00:00:23:14,00:00:27:00,En dat is precies de situatie waarmee|sterrenkundigen te kampen hebben. 00:00:27:01,00:00:30:04,Onze ogen zijn alleen gevoelig|voor een zeer smal bereik 00:00:30:05,00:00:33:00,van lichtfrequenties:|zichtbaar licht. 00:00:33:01,00:00:35:14,We zijn volkomen blind|voor alle andere vormen 00:00:35:15,00:00:37:15,van elektromagnetische straling. 00:00:37:16,00:00:40:16,Er zijn echter veel objecten|in het heelal die straling 00:00:40:17,00:00:43:24,uitzenden in andere delen van|het elektromagnetische spectrum. 00:00:44:00,00:00:47:19,Zo werd in de jaren dertig|bij toeval ontdekt dat 00:00:47:20,00:00:51:06,er radiogolven uit de diepten|van het heelal komen. 00:00:51:07,00:00:53:24,Sommige van deze golven hebben dezelfde|frequentie als je favoriete 00:00:54:00,00:00:57:04,radiostation, maar ze zijn veel|zwakker en natuurlijk zenden ze 00:00:57:05,00:00:59:07,geen programma's uit. 00:01:00:12,00:01:03:24,Om op het radioheelal 'af te stemmen',|heb je een speciale ontvanger nodig: 00:01:04:00,00:01:06:14,Een radiotelescoop. 00:01:06:16,00:01:10:24,Voor alle behalve de langste golflengten|is een radiotelescoop gewoon een schotel. 00:01:11:00,00:01:14:02,Deze lijkt veel op de grote spiegel|van een optische telescoop. 00:01:14:04,00:01:18:10,Maar omdat radiogolven zo veel langer|zijn dan golven zichtbaar licht 00:01:18:10,00:01:21:06,hoeft het oppervlak van een schotel|lang niet zo gelijkmatig te zijn 00:01:21:08,00:01:23:00,als het oppervlak van een spiegel. 00:01:23:02,00:01:25:16,Daarom laat een grote radiotelescoop|zich veel makkelijker bouwen 00:01:25:16,00:01:30:20,dan een grote optische telescoop. 00:01:30:20,00:01:34:24,Op radiogolflengten is ook|interferometrie veel gemakkelijker. 00:01:34:24,00:01:38:02,Dat wil zeggen: het waarnemen|van meer details door 00:01:38:02,00:01:41:24,het licht van twee afzonderlijke|telescopen zodanig te combineren 00:01:42:00,00:01:45:14,dat het lijkt of zij deel uitmaken|van één reusachtige schotel. 00:01:45:14,00:01:48:16,De Very Large Array in New Mexico,|bijvoorbeeld, bestaat uit 00:01:48:16,00:01:53:18,27 afzonderlijke antennes, elk|met een middellijn van 25 meter. 00:01:53:18,00:01:56:24,Elk van deze antennes kan apart|worden bewogen, en in 00:01:57:00,00:02:00:10,zijn meest uitgestrekte configuratie|is de virtuele schotel die door 00:02:00:12,00:02:04:20,deze opstelling wordt nagebootst|maar liefst 36 kilometer groot. 00:02:04:22,00:02:07:14,Hoe ziet het heelal er nu|uit op radiogolflengten? 00:02:07:16,00:02:12:00,Wel, om te beginnen is onze zon|een sterke bron van radiostraling. 00:02:12:02,00:02:14:18,Datzelfde geldt ook voor de|kern van ons Melkwegstelsel. 00:02:14:18,00:02:16:10,Maar er is meer. 00:02:16:12,00:02:20:12,Pulsars zijn zeer compacte restanten|van sterren die radiogolven uitzenden 00:02:20:12,00:02:22:16,in de vorm van een smalle bundel. 00:02:22:16,00:02:25:20,Tegelijkertijd draaien ze met een|snelheid van soms wel honderden 00:02:25:20,00:02:27:18,omwentelingen per seconden rond. 00:02:27:18,00:02:31:20,Hierdoor lijkt een pulsar nog het|meest op een radiovuurtoren. 00:02:31:22,00:02:35:08,Wat we van zo'n pulsar te zien|krijgen, is een zeer regelmatige 00:02:35:08,00:02:38:08,en snelle reeks van|zeer korte radiopulsen. 00:02:38:10,00:02:40:16,Vandaar de naam. 00:02:40:16,00:02:43:08,De radiobron die bekendstaat als|Cassiopeia A is in werkelijkheid 00:02:43:10,00:02:47:16,het restant van een supernova die|in de 17de eeuw ontploft is. 00:02:47:16,00:02:52:06,Centaurus A, Cygnus A en Virgo A zijn|voorbeelden van enorme sterrenstelsels 00:02:52:06,00:02:54:16,die enorme hoeveelheden|radiostraling uitstoten. 00:02:54:16,00:02:59:24,Elk van deze stelsels wordt aangedreven|door een zwaar zwart gat in zijn kern. 00:03:00:00,00:03:04:00,Sommige van deze radiostelsels|en quasars zijn zo krachtig dat 00:03:04:02,00:03:09:08,hun signalen tot op afstanden van|10 miljard lichtjaar detecteerbaar zijn. 00:03:09:08,00:03:12:22,En dan is er nog de zwakke,|relatief kortgolvige radioruis 00:03:12:24,00:03:15:08,die het hele heelal vult. 00:03:15:08,00:03:18:04,Deze wordt de kosmische|achtergrondstraling genoemd. 00:03:18:04,00:03:20:10,Dat is de echo|van de oerknal. 00:03:20:10,00:03:24:14,De nagloeiing van het hete|begin van het heelal. 00:03:26:02,00:03:30:10,Elk stukje van het spectrum|vertelt zijn eigen verhaal. 00:03:30:10,00:03:33:24,Op golflengten van millimeters en|minder bestuderen sterrenkundigen 00:03:33:24,00:03:37:02,het ontstaan van sterrenstelsels in|het vroege heelal en de vorming van 00:03:37:04,00:03:41:06,sterren en planeten in|ons eigen Melkwegstelsel. 00:03:41:06,00:03:45:10,Maar deze straling wordt tegengehouden|door de waterdamp in onze atmosfeer. 00:03:45:12,00:03:48:10,Om haar te kunnen waarnemen, moet|je hoog en droog gaan zitten. 00:03:48:10,00:03:51:08,Op Llano de Chajnantor bijvoorbeeld. 00:03:51:10,00:03:54:24,Deze surrealistische hoogvlakte,|op vijf kilometer boven zeeniveau 00:03:54:24,00:03:57:24,in het noorden van Chili is|de bouwlocatie van ALMA: 00:03:58:00,00:04:00:22,De Atacama Large Millimeter Array. 00:04:00:22,00:04:05:22,Als ALMA in 2014 voltooid is,|zal zij de grootste sterrenwacht 00:04:05:22,00:04:08:08,aller tijden zijn. 00:04:08:20,00:04:13:24,De 64 antennes van elk 100 ton zullen|als één instrument functioneren. 00:04:13:24,00:04:17:22,Enorme vrachtwagens zullen hen|verspreiden over een gebied ter 00:04:17:24,00:04:20:20,grootte van Londen om veel details|te kunnen zien of juist dicht bij 00:04:20:22,00:04:23:00,elkaar zetten om een groter|beeldveld te realiseren. 00:04:23:02,00:04:27:06,Elke verplaatsing moet tot op de|millimeter nauwkeurig gebeuren. 00:04:28:16,00:04:32:04,Veel objecten in het heelal|gloeien ook in het infrarood. 00:04:32:06,00:04:35:24,De door William Herschel ontdekte|infraroodstraling wordt vaak ook 00:04:36:00,00:04:40:18,'warmtestraling' genoemd, omdat zij|door alle relatief warme objecten wordt 00:04:40:18,00:04:43:02,uitgezonden - ook door onszelf. 00:04:45:20,00:04:49:06,Je bent misschien bekender met|infraroodstraling dan je denkt. 00:04:49:08,00:04:52:06,Want op aarde wordt dit soort|straling gebruikt door 00:04:52:08,00:04:55:04,nachtkijkers en beveiligingscamera's. 00:04:55:06,00:04:59:04,Maar om de zwakke infraroodgloed van|verre objecten te detecteren, hebben 00:04:59:06,00:05:02:24,sterrenkundigen zeer gevoelige|detectors nodig die tot op enkele 00:05:03:00,00:05:08:00,graden boven het absolute nulpunt|worden afgekoeld. 00:05:10:22,00:05:15:18,Bijna alle grote optische telescopen|zijn met infraroodcamera's uitgerust. 00:05:15:18,00:05:19:08,Daarmee kun je dwars door een|kosmische stofwolk heen kijken 00:05:19:10,00:05:24:06,en de pasgeboren sterren daarbinnen|zien - wat in zichtbaar licht niet lukt. 00:05:24:06,00:05:29:02,Kijk bijvoorbeeld eens naar deze foto|van het stervormingsgebied in Orion. 00:05:29:04,00:05:31:10,En kijk nu hoe anders dit er|uitziet als je het met een 00:05:31:12,00:05:34:02,infraroodcamera bekijkt! 00:05:34:04,00:05:37:08,Infrarood-ogen komen ook goed van|pas bij het bestuderen van 00:05:37:08,00:05:39:24,de verste sterrenstelsels. 00:05:39:24,00:05:45:00,De pasgeboren sterren in een jong stelsel|zenden veel ultraviolette straling uit. 00:05:45:02,00:05:49:00,Maar deze ultraviolette straling is|miljarden jaren naar ons onderweg 00:05:49:02,00:05:50:16,in een heelal dat uitdijt. 00:05:50:18,00:05:54:14,Deze uitdijing rekt de lichtgolven zo|ver uit, dat tegen de tijd dat we ze 00:05:54:14,00:05:59:06,ontvangen, ze helemaal naar het|nabij-infrarood zijn opgeschoven. 00:06:00:14,00:06:04:06,Dit stijlvolle instrument is de|MAGIC-telescoop op La Palma. 00:06:04:08,00:06:06:24,Het speurt de hemel af naar|kosmische gammastraling 00:06:06:24,00:06:10:20,de meest energierijke vorm van|straling die er bestaat. 00:06:12:08,00:06:14:24,Gelukkig voor ons wordt deze dodelijke|gammastraling tegengehouden door 00:06:14:24,00:06:16:08,de aardatmosfeer. 00:06:16:08,00:06:20:00,Maar deze straling laat wel sporen|achter die onderzocht kunnen worden. 00:06:20:02,00:06:23:00,Als gammastraling de atmosfeer binnenkomt,|veroorzaakt zij lawines van 00:06:23:02,00:06:24:16,energierijke deeltjes. 00:06:24:18,00:06:29:08,Deze deeltjes zenden op hun beurt een|zwakke gloed uit die MAGIC kan zien. 00:06:30:22,00:06:34:16,En dit is het Pierre Auger|Observatorium in Argentinië. 00:06:34:16,00:06:37:02,Het lijkt in de verste verte|niet op een telescoop. 00:06:37:02,00:06:42:24,Pierre Auger bestaat uit 1600|detectors, verspreid over 3000 00:06:42:24,00:06:44:06,vierkante kilometer. 00:06:44:08,00:06:48:14,Deze vangen de deeltjes uit de|kosmische straling op die 00:06:48:14,00:06:50:12,afkomstig zijn van verre supernova's|en zwarte gaten. 00:06:51:16,00:06:56:10,En dan zijn er ook nog de neutrino-|detectors in diepe mijnen, op de 00:06:56:12,00:06:59:18,zeebodem en in het ijs|van Antarctica. 00:06:59:20,00:07:01:22,Zou je dat telescopen kunnen noemen? 00:07:01:24,00:07:03:10,Ach, waarom niet? 00:07:03:12,00:07:07:20,Ze kijken immers naar het heelal,|zelfs al verzamelen ze daarbij 00:07:07:20,00:07:10:02,geen elektromagnetische straling. 00:07:10:02,00:07:13:22,Neutrino's zijn ongrijpbare deeltjes|die uit de zon en bij 00:07:13:24,00:07:16:06,supernova-explosies vrijkomen. 00:07:16:08,00:07:19:20,Ze werden ook geproduceerd|bij de oerknal. 00:07:19:22,00:07:24:16,Anders dan andere elementaire deeltjes|gaan neutrino's dwars door gewone 00:07:24:16,00:07:29:16,materie heen, bewegen ze bijna met de|lichtsnelheid en hebben ze geen lading. 00:07:29:18,00:07:34:06,Hoewel deze deeltjes zich maar moeilijk|laten onderzoeken, zijn het er heel veel. 00:07:34:06,00:07:38:04,Er gaan per seconde meer dan 50 biljoen|elektron-neutrino's van de zon 00:07:38:04,00:07:40:14,door je heen. 00:07:40:16,00:07:44:20,En ten slotte bouwen sterrenkundigen en|natuurkundigen ook nog detectors 00:07:44:22,00:07:46:16,van zwaartekrachtstraling. 00:07:46:16,00:07:50:16,Deze 'telescopen' nemen geen straling|waar; ze vangen zelfs geen deeltjes. 00:07:50:16,00:07:55:06,In plaats daarvan meten ze kleine|rimpelingen in de structuur van de 00:07:55:06,00:08:00:24,ruimtetijd, zoals die voorspeld zijn|door Einsteins relativiteitstheorie. 00:08:01:00,00:08:05:04,Met de meest uiteenlopende instrumenten|hebben sterrenkundigen het hele 00:08:05:04,00:08:10:24,elektromagnetische spectrum ontsloten|- zelfs nog meer dan dat. 00:08:11:00,00:08:15:06,Maar sommige waarnemingen kunnen gewoon|niet vanaf de aarde worden gedaan. 00:08:15:06,00:08:16:20,De oplossing? 00:08:16:22,00:08:19:06,Ruimtetelescopen.