//Font select and font size
$FontName       = Arial
$FontSize       = 30

//Character attributes (global)
$Bold           = FALSE
$UnderLined     = FALSE
$Italic         = FALSE

//Position Control
$HorzAlign      = Center
$VertAlign      = Bottom
$XOffset        = 0
$YOffset        = 0

//Contrast Control
$TextContrast           = 15
$Outline1Contrast       = 8
$Outline2Contrast       = 15
$BackgroundContrast     = 0

//Effects Control
$ForceDisplay   = FALSE
$FadeIn         = 0
$FadeOut        = 0

//Other Controls
$TapeOffset          = FALSE
//$SetFilePathToken  = <<:>>

//Subtitles
00:00:00:00,00:00:04:19, 5. Zobaczyć niewidzialne
00:00:06:08,00:00:09:02, Kiedy delektujemy się ulubioną symfonią, nasze uszy odbierają
00:00:09:03,00:00:12:20, fale akustyczne z bardzo szerokiego przedziału częstotliwości
00:00:12:21,00:00:16:03, od najgłębszych basów do najwyższych tonów.
00:00:16:04,00:00:18:24, A wyobraźmy sobie, że możemy usłyszeć jedynie bardzo wąski
00:00:19:08,00:00:20:23, zakres częstotliwości.
00:00:20:24,00:00:23:13, To nie ta sama muzyka! To wcale nie jest muzyka!
00:00:23:14,00:00:27:00, W podobnej sytuacji są astronomowie.
00:00:27:01,00:00:30:04, Nasze oczy widzą bardzo wąskie pasmo fal elektromagnetycznych
00:00:30:05,00:00:33:00, światło widzialne, tzw. zakres optyczny.
00:00:33:01,00:00:35:14, Jesteśmy całkowicie ślepi w innych częstotliwościach
00:00:35:15,00:00:37:15, promieniowania elektromagnetycznego.
00:00:37:16,00:00:40:16, A przecież we Wszechświecie są obiekty, które promieniują 
00:00:40:17,00:00:43:24, we wszystkich dziedzinach widma elektromagnetycznego.
00:00:44:00,00:00:47:19, Na przykład, około 1930 roku przypadkowo odkryto,
00:00:47:20,00:00:51:06, że z kosmicznych głębin dochodzą do nas fale radiowe.
00:00:51:07,00:00:53:24, Niektóre mają częstotliwości takie same jak ulubione
00:00:54:00,00:00:57:04, radiostacje, ale sygnał jest dużo słabszy i 
00:00:57:05,00:00:59:07, to tylko bezładne szumy.
00:01:00:12,00:01:03:24, Do wysłuchania kosmicznej audycji potrzebny jest
00:01:04:00,00:01:06:14, specjalny odbiornik - radioteleskop.
00:01:06:16,00:01:10:24, Radioteleskopy najczęściej mają kształt czaszy
00:01:11:00,00:01:14:02, podobny do głównych zwierciadeł teleskopów optycznych.
00:01:14:04,00:01:18:10, Ponieważ fale radiowe są dużo dłuższe od widzialnych
00:01:18:10,00:01:21:06, powierzchnia talerza nie musi być równie gładka
00:01:21:08,00:01:23:00, jak powierzchnia zwierciadła.
00:01:23:02,00:01:25:16, To dlatego znacznie łatwiej jest zbudować 
00:01:25:16,00:01:30:20, wielki radioteleskop niż duży teleskop optyczny.
00:01:30:20,00:01:34:24, Także łatwiej jest skonstruować radiointerferometr.
00:01:34:24,00:01:38:02, Aby zobaczyć jak najdrobniejsze detale w obrazie
00:01:38:02,00:01:41:24, lepiej jest zsumować sygnały z dwóch oddzielnych teleskopów 
00:01:42:00,00:01:45:14, niż patrzeć przez jeden wielki teleskop.
00:01:45:14,00:01:48:16, VLA (Very Large Array) w Nowym Meksyku, składa się
00:01:48:16,00:01:53:18, z 27 oddzielnych anten, każda o średnicy 25 m.
00:01:53:18,00:01:56:24, Każda antena może poruszać się indywidualnie, 
00:01:57:00,00:02:00:10, w najrozleglejszej konfiguracji powstaje wirtualna czasza
00:02:00:12,00:02:04:20, działająca jak 36-kilometrowa antena.
00:02:04:22,00:02:07:14, Jak więc wygląda radiowy Wszechświat?
00:02:07:16,00:02:12:00, Zacznijmy od Słońca bardzo silnie świecącego radiowo.
00:02:12:02,00:02:14:18, Centrum naszej Galaktyki również jest potężnym radioźródłem.
00:02:14:18,00:02:16:10, Ale to nie wszystko.
00:02:16:12,00:02:20:12, Pulsary, niezwykle gęste gwiazdy neutronowe, emitują
00:02:20:12,00:02:22:16, bardzo wąską wiązkę promieniowania radiowego
00:02:22:16,00:02:25:20, ponadto, wirują z olbrzymią prędkością, nawet kilkuset
00:02:25:20,00:02:27:18, obrotów na sekundę.
00:02:27:18,00:02:31:20, W efekcie pulsar przypomina latarnię morską
00:02:31:22,00:02:35:08, a my widzimy regularnie powtarzające się
00:02:35:08,00:02:38:08, krótkie impulsy radiowe.
00:02:38:10,00:02:40:16, Stąd nazwa pulsar.
00:02:40:16,00:02:43:08, Radioźródło zwane Cassiopea A jest
00:02:43:10,00:02:47:16, pozostałością po supernowej, która wybuchła w XVII wieku.
00:02:47:16,00:02:52:06, Centaurus A, Cygnus A i Virgo A to potężne galaktyki
00:02:52:06,00:02:54:16, wysyłające ogromne ilości promieniowania radiowego.
00:02:54:16,00:02:59:24, Źródłem energii tych galaktyk są masywne czarne dziury znajdujące się w ich centrach.
00:03:00:00,00:03:04:00, Niektóre z radiogalaktyk i kwazarów są tak potężne, 
00:03:04:02,00:03:09:08, że ich sygnał można odebrać z odległości 10 mld lat świetlnych.
00:03:09:08,00:03:12:22, A oto słabe, relatywnie krótkie fale radiowe
00:03:12:24,00:03:15:08, wypełniające równomiernie cały Wszechświat.
00:03:15:08,00:03:18:04, Nazwano je kosmicznym promieniowaniem tła,
00:03:18:04,00:03:20:10, są echem Wielkiego Wybuchu,
00:03:20:10,00:03:24:14, stygnącym śladem po niewyobrażalnie gorącym początku Wszechświata.
00:03:26:02,00:03:30:10, Każdy zakres widma elektromagnetycznego zdradza inną historię.
00:03:30:10,00:03:33:24, Odbierając fale milimetrowe i krótsze, astronomowie badają
00:03:33:24,00:03:37:02, powstawanie galaktyk we wczesnym Wszechświecie, oraz
00:03:37:04,00:03:41:06, pochodzenie gwiazd i planet w naszej Galaktyce.
00:03:41:06,00:03:45:10, Jednak większość tych fal jest pochłaniana przez parę wodną w ziemskiej atmosferze.
00:03:45:12,00:03:48:10, Aby je obserwować, trzeba umieścić teleskop wysoko, w suchym klimacie.
00:03:48:10,00:03:51:08, Na przykład w Llano de Chajnantor.
00:03:51:10,00:03:54:24, Na tym surrealistycznym płaskowyżu, położonym 5 km n.p.m. 
00:03:54:24,00:03:57:24, w północnym Chile powstaje ALMA: 
00:03:58:00,00:04:00:22,  Atacama Large Millimeter Array.
00:04:00:22,00:04:05:22, Po zakończeniu budowy, w 2014 r. ALMA będzie największym 
00:04:05:22,00:04:08:08, instrumentem astronomicznym jaki kiedykolwiek zbudowano.
00:04:08:20,00:04:13:24, 64 anteny, każda o wadze 100 ton, będą zgodnie współpracować.
00:04:13:24,00:04:17:22, Potężne platformy mogą je rozsunąć na obszarze równie rozległym jak Londyn
00:04:17:24,00:04:20:20, by ujrzeć najdrobniejsze detale, albo zsunąć je ciasno ku sobie
00:04:20:22,00:04:23:00, dla uzyskania dużych obrazów słabych obiektów.
00:04:23:02,00:04:27:06, Każde przesunięcie wymagać będzie milimetrowej precyzji.
00:04:28:16,00:04:32:04, Wiele ciał niebieskich świeci w podczerwieni.
00:04:32:06,00:04:35:24, Promieniowanie podczerwone odkryte przez W.Herschela, nazywane jest
00:04:36:00,00:04:40:18, "promieniowaniem cieplnym" gdyż emitują je wszystkie rozgrzane ciała
00:04:40:18,00:04:43:02, także człowiek.
00:04:45:20,00:04:49:06, Promieniowanie podczerwone towarzyszy nam częściej niż myślimy.
00:04:49:08,00:04:52:06, Podczerwień wykorzystywana jest między innymi
00:04:52:08,00:04:55:04, w noktowizyjnych okularach i kamerach.
00:04:55:06,00:04:59:04, By zarejestrować słabą podczerwoną poświatę odległych obiektów, astronomowie
00:04:59:06,00:05:02:24, potrzebują bardzo czułych detektorów, schłodzonych do temperatury kilku stopni
00:05:03:00,00:05:08:00, powyżej zera absolutnego, aby wyeliminować promieniowanie cieplne odbiornika.
00:05:10:22,00:05:15:18, Większość wielkich teleskopów optycznych wyposażona jest w kamery podczerwieni.
00:05:15:18,00:05:19:08, Pozwalają one zajrzeć poprzez obłoki pyłu kosmicznego, skrywające wewnątrz
00:05:19:10,00:05:24:06, nowopowstałe gwiazdy, niewidzialne w zakresie optycznym.
00:05:24:06,00:05:29:02, Przyjrzyjmy się obrazowi optycznemu słynnego "żłobka" w Orionie.
00:05:29:04,00:05:31:10, Jakże inaczej widać go oczami
00:05:31:12,00:05:34:02, podczerwonej kamery!
00:05:34:04,00:05:37:08, Obserwacje w podczerwieni są niezwykle cenne przy badaniu
00:05:37:08,00:05:39:24, najdalszych galaktyk.
00:05:39:24,00:05:45:00, Nowopowstałe gwiazdy w młodych galaktykach silnie świecą w ultrafiolecie.
00:05:45:02,00:05:49:00, Ich światło zanim dotrze do Ziemi musi podróżować miliardy lat 
00:05:49:02,00:05:50:16, poprzez rozszerzający się Wszechświat.
00:05:50:18,00:05:54:14, Ekspansja rozciąga fale świetlne, tak więc zanim dotrą one do nas
00:05:54:14,00:05:59:06, mają długość z zakresu bliskiej podczerwieni.
00:06:00:14,00:06:04:06, Ten stylowy instrument to teleskop MAGIC na wyspie La Palma.
00:06:04:08,00:06:06:24, Poszukuje on na niebie kosmicznego promieniowania gamma
00:06:06:24,00:06:10:20, najbardziej energetycznego promieniowania istniejącego w naturze.
00:06:12:08,00:06:14:24, Szczęśliwie dla nas, śmiercionośne promieniowanie gamma
00:06:14:24,00:06:16:08, jest unieszkodliwiane w ziemskiej atmosferze.
00:06:16:08,00:06:20:00, Zostają jednak ślady, które mogą być badane przez astronomów.
00:06:20:02,00:06:23:00, Docierając do atmosfery, kwanty gamma powodują powstanie
00:06:23:02,00:06:24:16, obfitych kaskad mniej energetycznych cząstek.
00:06:24:18,00:06:29:08, Te z kolei wywołują słabą poświatę, którą rejestruje MAGIC.
00:06:30:22,00:06:34:16, A oto instrument Pierre Auger w Argentynie.
00:06:34:16,00:06:37:02, W niczym nie przypomina on teleskopu.
00:06:37:02,00:06:42:24, Pierre Auger składa się z 1600 detektorów, zajmujących
00:06:42:24,00:06:44:06, powierzchnię ponad 3000 km kwadratowych.
00:06:44:08,00:06:48:14, Jego detektory wychwytują cząstki promieniowania kosmicznego
00:06:48:14,00:06:50:12, pochodzące z odległych supernowych i czarnych dziur.
00:06:51:16,00:06:56:10, A co z detektorami neutrin, budowanymi głęboko w kopalniach, 
00:06:56:12,00:06:59:18, pod powierzchnią oceanów, w lodach Antarktydy ?.
00:06:59:20,00:07:01:22, Można je nazwać teleskopami?
00:07:01:24,00:07:03:10, Dlaczego nie?
00:07:03:12,00:07:07:20, Przecież obserwują one Wszechświat, chociaż nie czerpią danych
00:07:07:20,00:07:10:02, z widma elektromagnetycznego.
00:07:10:02,00:07:13:22, Neutrina to nieuchwytne cząstki produkowane wewnątrz Słońca
00:07:13:24,00:07:16:06, i podczas wybuchów supernowych.
00:07:16:08,00:07:19:20, Powstawały także podczas Wielkiego Wybuchu.
00:07:19:22,00:07:24:16, Neutrina mogą przenikać przez zwykłą materię poruszając się z prędkością
00:07:24:16,00:07:29:16, bliską prędkości światła. Nie mają ładunku elektrycznego.
00:07:29:18,00:07:34:06, Choć są niezwykle trudne do badania, występują w wielkiej obfitości.
00:07:34:06,00:07:38:04, W każdej sekundzie przez każdego z nas przenika 
00:07:38:04,00:07:40:14, ponad 50 mld elektronowych neutrin ze Słońca.
00:07:40:16,00:07:44:20, Astronomowie i fizycy połączyli siły, by zbudować
00:07:44:22,00:07:46:16, detektor fal grawitacyjnych.
00:07:46:16,00:07:50:16, Ten "teleskop" ani nie obserwuje promieniowania, ani nie łapie cząstek.
00:07:50:16,00:07:55:06, Zamiast tego mierzy on drobne zmarszczki w strukturze czasoprzestrzeni –
00:07:55:06,00:08:00:24, - pomysł zaczerpnięty z ogólnej teorii względności Einsteina.
00:08:01:00,00:08:05:04, Przy pomocy niesłychanie różnorodnych instrumentów, astronomowie
00:08:05:04,00:08:10:24, ..spenetrowali całe widmo elektromagnetyczne, a nawet zapuścili się dalej.
00:08:11:00,00:08:15:06, Jednak wielu obserwacji nie da się wykonać z powierzchni Ziemi.
00:08:15:06,00:08:16:20, Rozwiązanie?
00:08:16:22,00:08:19:06, Teleskop kosmiczny.