Gece g\'f6ky\'fcz\'fc ... hem g\'fczel, hem de gizemli.\ \ 2\
\uc0\u304 nsanl\u305 k var oldu\u287 undan beri,\ \ 3\
kamp ate\uc0\u351 i hikayelerinin ve antik mitlerin konusu olmu\u351 tur.\ \ 4\
\uc0\u304 lk insanlar karanl\u305 k g\'f6\u287 \'fcn alt\u305 nda ya\u351 arken,\ \ 5\
gezegenler hareket ettik\'e7e, ay b\'fcy\'fcy\'fcp k\'fc\'e7\'fcld\'fck\'e7e ve meteorlar ufukta parlad\uc0\u305 k\'e7a\ \ 6\
ger\'e7ekle\uc0\u351 en gecelik de\u287 i\u351 imlerin fark\u305 na varm\u305 \u351 lard\u305 . \ \ \
D\'fcnya\'92dan Evren\'92e.\ \ \ 7\
Zamanla ilk basit g\'f6zlemler g\'fcvenilir d\'fczenli hareketleri ortaya \'e7\uc0\u305 kartarak\ \ 8\
ilk takvimlerin tasarlanmas\uc0\u305 na yol a\'e7m\u305 \u351 t\u305 r.\ \ 9\
Y\uc0\u305 l d\'f6ng\'fcs\'fc kavrand\u305 ktan sonra yerle\u351 imler ve tar\u305 m geli\u351 ebilmi\u351 ,\ \ 10\
ve ilk uygarl\uc0\u305 klar serpilmi\u351 ti.\ \ 11\
Bu zamanlarda ilk g\'f6k haritalar\uc0\u305 , en parlak y\u305 ld\u305 zlar\u305 , tan\u305 d\u305 k tak\u305 my\u305 ld\u305 zlar \u351 eklinde gruplam\u305 \u351 ,\ \ 12\
y\'f6n bulma yeteneklerinin geli\uc0\u351 mesine yard\u305 mc\u305 olarak ticareti yaym\u305 \u351 ve ke\u351 iflere faydal\u305 olmu\u351 tur.\ \ 13\
Ama ilk astronomlar g\'f6ky\'fcz\'fcndeki \'f6r\'fcnt\'fclerin arkas\uc0\u305 ndaki d\'fczeni kavramam\u305 \u351 t\u305 r.\ \ 14\
Bu ilk bilim insanlar\uc0\u305 ve filozoflar\u305 n evren anlay\u305 \u351 \u305 , \ \ 15\
mitoloji ile i\'e7 i\'e7e ge\'e7mi\uc0\u351 ti.\ \ 16\
Antik Yunanlar\uc0\u305 n titiz entelekt\'fcel yakla\u351 \u305 mlar\u305 ile,\ \ 17\
gen\'e7 astronomi bilimini antik g\'f6ky\'fcz\'fc mitlerinden ay\uc0\u305 racak ilk ad\u305 mlar\u305 att\u305 lar.\ \ 18\
\'c7a\uc0\u287 \u305 n en b\'fcy\'fck dehalar\u305 : Pisagor, Erastotenes, Apollonius ve Batlamyus \ \ 19\
astronomik olaylar\uc0\u305 \'f6ng\'f6rebilecek bilimsel bir sistemin geli\u351 tirilmesine\ \ 20\
yard\uc0\u305 mc\u305 olmu\u351 lard\u305 r.\ \ 21\
Antik Yunan astronomlar\uc0\u305 gezegenimizin etraf\u305 ndaki g\'f6k cisimlerinin g\'f6r\'fcnen hareketini g\'f6zleyerek, \ \ 22\
D\'fcnya\'92y\uc0\u305 evrenin merkezine koymu\u351 ve Yer-merkezli sistemi olu\u351 turmu\u351 tur.\ \ 23\
Samoslu Aristarkus bilinen evrenin merkezine D\'fcnya yerine G\'fcne\uc0\u351 \'92i koyarak, \ \ 24\
G\'fcne\uc0\u351 merkezli evren modelini ileri s\'fcren ilk Yunan astronomu olmu\u351 , \ \ 25\
fakat y\'fczy\uc0\u305 llarca pek dikkate al\u305 nmam\u305 \u351 t\u305 r.\ \ 26\
Aristarkus\'92un g\'f6r\'fc\uc0\u351 \'fc 16. yy\'92da Kopernik ve Kepler gibi \ \ 27\
astronomlar taraf\uc0\u305 ndan diriltilmi\u351 tir.\ \ 28\
Danimarkal\uc0\u305 astronom Tycho Brahe\'92nin astronomik g\'f6zlemlerinin incelenmesi \ \ 29\
ve matematik taraf\uc0\u305 ndan desteklenmesi ile G\'fcne\u351 -merkezli sistem yeniden ilgi \'e7ekmi\u351 tir.\ \ 30\
Buna g\'f6re, D\'fcnya da dahil olmak \'fczere, t\'fcm gezegenler, G\'fcne\uc0\u351 \'92in etraf\u305 nda d\'f6nmektedir.\ \ 31\
Astronomideki ger\'e7ek devrim,\ \ 32\
1609\'92da Galileo bir teleskobu g\'f6ky\'fcz\'fcne \'e7eviren ilk astronom oldu\uc0\u287 unda ger\'e7ekle\u351 mi\u351 tir.\ \ 33\
Bunu yapt\uc0\u305 \u287 \u305 nda bilinen evrenin s\u305 n\u305 rlar\u305 n\u305 geni\u351 letmi\u351 ,\ \ 34\
ve antik d\'fcnyan\uc0\u305 n Yer-merkezli g\'f6r\'fc\u351 lerini sonsuza kadar y\'fcr\'fcrl\'fckten kald\u305 rm\u305 \u351 t\u305 r.\ \ 35\
Teleskop, \uc0\u305 \u351 \u305 k toplayan, \ \ 36\
s\'f6n\'fck ve uzak cisimlerin detayl\uc0\u305 g\'f6r\'fcnt\'fclerini g\'f6rmemizi sa\u287 layan bir alettir.\ \ 37\
Daha derini ve uza\uc0\u287 \u305 g\'f6rebilmek i\'e7in daha \'e7ok \u305 \u351 \u305 k toplayan teleskop aynalar\u305 na ihtiya\'e7 vard\u305 r.\ \ 38\
Evreni anlayabilmek ve s\uc0\u305 rlar\u305 n\u305 ke\u351 fedebilmek i\'e7in g\'fcn\'fcm\'fczde bilim insanlar\u305 n\u305 n,\ \ 39\
modern cihazlarla ve karma\uc0\u351 \u305 k yaz\u305 l\u305 mlarla desteklenen devasa teleskoplar\u305 vard\u305 r.\ \ \ \ 40\
ESO\'92nun Very Large Telescope'unun d\'f6rt tane sekiz metrelik aynas\uc0\u305 vard\u305 r,\ \ 41\
ve evrenin B\'fcy\'fck Patlama ile ba\uc0\u351 lamas\u305 ndan sadece birka\'e7 y\'fcz milyon y\u305 l sonraki hallerini g\'f6rebilece\u287 imiz cisimleri tespit edebilir.\ \ 42\
En iyi sonu\'e7lar\uc0\u305 elde edebilmek i\'e7in bu dev teleskoplar,\ \ 43\
genellikle atmosferin \'e7o\uc0\u287 unun \'fczerinde kalan uzak da\u287 l\u305 k b\'f6lgelere, yayg\u305 n \u305 \u351 \u305 k kirlili\u287 inden uza\u287 a kurulur.\ \ 44\
Onlar\uc0\u305 n yard\u305 m\u305 yla uzay\u305 n derinliklerini ve antik d\'fcnyan insanlar\u305 n\u305 n akl\u305 n\u305 n alamayaca\u287 \u305 , \ \ 45\
zaman sisinin i\'e7indeki evreni g\'f6rebiliriz. \ \ 46\
Canl\uc0\u305 , aktif ve zorlu bir evrendir bu\ \ 47\
ve burada ya\uc0\u351 am ve \'f6l\'fcm oyunu \'f6yle bir \'f6l\'e7ekte oynan\u305 r ki onu g\'f6zleyen herkes kar\u351 \u305 s\u305 nda h\'e2kir kal\u305 r.\ \ 48\
Son 50 y\uc0\u305 lda uzaya ula\u351 t\u305 k ve yer\'e7ekiminin prangalar\u305 n\u305 geride b\u305 rak\u305 p, \ \ 49\
yeni bir ke\uc0\u351 if \'e7a\u287 \u305 na girdik.\ \ 50\
Uzay programlar\uc0\u305 sayesinde gezegenimizi d\u305 \u351 ar\u305 dan bakan birinin g\'f6z\'fcyle,\ \ 51\
G\'fcne\uc0\u351 \'92in etraf\u305 nda d\'f6nen, k\u305 r\u305 lgan, uzay\u305 n so\u287 uk ve d\'fc\u351 manca ortam\u305 nda korkutucu \u351 ekilde korumas\u305 z,\ \ 52\
soluk mavi bir d\'fcnya olarak g\'f6rd\'fck.\ \ 53\
Uzay teknolojileri ya\uc0\u351 am\u305 m\u305 z\u305 ba\u351 ka bir hale getirmi\u351 , haritalar ve s\u305 n\u305 rlarla tan\u305 mlanm\u305 \u351 olan \ \ 54\
d\'fcnya alg\uc0\u305 m\u305 z\u305 de\u287 i\u351 tirmi\u351 ve onu uzayda k\'fc\'e7\'fck ve \'f6nemsiz bir cisim haline getirmi\u351 tir.\ \ 55\
Uzay programlar\uc0\u305 ndan elde edilen faydalar, \'f6denen bedeller ve harcanan \'e7abalardan\ \ 56\
kat be kat fazlad\uc0\u305 r.\ \ Uzay teleskoplar\uc0\u305 , atmosferden ge\'e7emeyen dalga boylar\u305 nda g\'f6zlem yaparak evrenin en yeni g\'f6r\'fcnt\'fclerini kaydedebilir.\ \ 57\
Uzay ke\uc0\u351 ifleri, gezegenimizin atmosferinin \'fczerine teleskoplar yerle\u351 tiren teknolojiyi de\ \ 58\
beraberinde getirmi\uc0\u351 tir.\ \ 59\
Uzay teleskoplar\uc0\u305 , atmosferden ge\'e7emeyen dalga boylar\u305 nda g\'f6zlem yaparak\ \ 60\
evrenin en yeni g\'f6r\'fcnt\'fclerini kaydedebilir.\ \ 61\
Bize J\'fcpiter\'92in uydular\uc0\u305 n\u305 g\'f6steren Galileo'nun basit ilk aletlerinden Hubble Uzay Teleskobu'na\ \ 62\
her yeni nesil teleskop evrene yeni pencereler a\'e7m\uc0\u305 \u351 ve evren anlay\u305 \u351 \u305 m\u305 za meydan okumu\u351 tur.\ \ 63\
and challenged our understanding.\ \ D\'fcnya'n\uc0\u305 n merkezinden ad\u305 m ad\u305 m uzakla\u351 t\u305 k ve devasa, misafirperver olmayan evrenin bir k\'f6\u351 esindeki s\'fcrg\'fcnlere d\'f6n\'fc\u351 t\'fck.\ \ 64\
D\'fcnya'n\uc0\u305 n merkezinden ad\u305 m ad\u305 m uzakla\u351 t\u305 k ve devasa,\ \ 65\
misafirperver olmayan evrenin bir k\'f6\uc0\u351 esindeki s\'fcrg\'fcnlere d\'f6n\'fc\u351 t\'fck.\ \ 66\
G\'fcn\'fcm\'fczde G\'fcne\uc0\u351 \'92in orta boyutlu bir c\'fcce y\u305 ld\u305 z oldu\u287 unu,\'e7ap\u305 n\u305 n 1.5 milyon kilometreden biraz daha az oldu\u287 unu, \ \ 67\
ve D\'fcnya\'92dan 150 milyon kilometre uzakta bulundu\uc0\u287 unu biliyoruz.\ \ 68\
G\'fcne\uc0\u351 , merkezinde n\'fckleer f\'fczyonu tetikleyecek kadar y\'fcksek bas\u305 n\'e7 ve s\u305 cakl\u305 \u287 a sahip\ \ 69\
bir gaz k\'fcresidir.\ \ 70\
Bu f\'fczyonda hidrojen helyuma d\'f6n\'fc\uc0\u351 \'fcr ve G\'fcne\u351 bu esnada uzaya \ \ 71\
s\'fcrekli enerji sa\'e7ar.\ \ 72\
D\'fcnya'y\uc0\u305 \u305 s\u305 t\u305 p besleyen bu enerji, okyanus ve k\u305 talarda\ \ 73\
ya\uc0\u351 ama destek olur.\ \ 74\
G\'fcne\uc0\u351 \'92in y\'fczeyinde d\'fczenli olarak yerel ve kuvvetli bir manyetik alan olu\u351 ur ve bu,\ \ 75\
bir G\'fcne\uc0\u351 lekesi meydana getirir.\ \ 76\
Enerji burada toplanarak, s\uc0\u305 kl\u305 kla uzaya sal\u305 nabilir.\ \ 77\
Bunlar, G\'fcne\uc0\u351 parlamalar\u305 olarak bilinen g\'fcne\u351 patlamalar\u305 d\u305 r.\ \ 78\
G\'fcne\uc0\u351 parlamalar\u305 na uzaya f\u305 rlat\u305 lan y\'fcksek enerjili par\'e7ac\u305 klar e\u351 lik edebilir ve bunlar\ \ 79\
bazen D\'fcnya\'92ya ula\uc0\u351 \u305 p ileti\u351 im sistemlerini bozabilir,\ \ 80\
harikulade kuzey ve g\'fcney kutup \uc0\u305 \u351 \u305 klar\u305 olu\u351 turabilirler.\ \ 81\
G\'fcn\'fcm\'fczde G\'fcne\uc0\u351 \'e7ok kararl\u305 bir durumdad\u305 r ve yakla\u351 \u305 k be\u351 milyar y\u305 l daha \ \ 82\
d\'fczenli bir \uc0\u351 ekilde enerji yaymaya devam edecektir.\ \ 83\
Fakat sonunda \'e7ekirde\uc0\u287 e g\'fcc\'fcn\'fc veren yak\u305 t bitecek ve G\'fcne\u351 yava\u351 \'e7a so\u287 uyup geni\u351 leyerek\ \ 84\
bir k\uc0\u305 rm\u305 z\u305 deve d\'f6n\'fc\u351 ecek ve D\'fcnya dahil t\'fcm i\'e7 gezegenleri yutacakt\u305 r.\ \ 85\
Merk\'fcr G\'fcne\uc0\u351 \'92e en yak\u305 n gezegendir: \'e7ok ince atmosferi olan ya\u351 ams\u305 z bir d\'fcnya.\ \ 86\
Y\'fczeyi on binlerce asteroid ve kuyrukluy\uc0\u305 ld\u305 z \'e7arp\u305 \u351 mas\u305 sonucunda olu\u351 mu\u351 ,\ \ 87\
kraterlerle doludur.\ \ 88\
2004\'92te bilim insanlar\uc0\u305 Messenger uzay arac\u305 n\u305 bu yabanc\u305 d\'fcnyay\u305 incelemek amac\u305 yla Merk\'fcr\'92e g\'f6ndermi\u351 tir.\ \ 89\
Messenger bol miktarda bilimsel veri sa\uc0\u287 lam\u305 \u351 ve gezegen y\'fczeyinin \'e7ok say\u305 da \ \ 90\
y\'fcksek \'e7\'f6z\'fcn\'fcrl\'fckl\'fc g\'f6r\'fcnt\'fcs\'fcn\'fc alm\uc0\u305 \u351 t\u305 r.\ \ 91\
Ven\'fcs a\uc0\u351 a\u287 \u305 yukar\u305 D\'fcnya boyutundad\u305 r, fakat atmosferi sera gazlar\u305 ve \ \ 92\
s\'fclf\'fcrik asitle bo\uc0\u287 ulmaktad\u305 r.\ \ 93\
Bunun sonucu olarak y\'fczey s\uc0\u305 cakl\u305 \u287 \u305 400\'b0 C\'92ye ula\u351 \u305 r.\ \ 94\
Ven\'fcs\'92\'fcn y\'fczeyi jeolojik olarak aktiftir: taze lav ak\uc0\u305 nt\u305 lar\u305 bulunur.\ \ 95\
G\'fcne\uc0\u351 \'92in etraf\u305 ndaki \'fc\'e7\'fcnc\'fc gezegen s\u305 v\u305 su okyanuslar\u305 ve oksijen a\'e7\u305 s\u305 ndan \ \ 96\
zengin atmosferi ile D\'fcnya\'92d\uc0\u305 r.\ \ 97\
D\'fcnya, G\'fcne\uc0\u351 Sistemi\'92nde bir evrimle\u351 mi\u351 ya\u351 am vahas\u305 d\u305 r.\ \ 98\
D\'fcnya'dan yakla\uc0\u351 \u305 k d\'f6rt kat k\'fc\'e7\'fck \'e7ap\u305 yla atmosferi olmayan Ay \ \ 99\
do\uc0\u287 al uydumuzdur.\ \ 100\
Ay\'92\uc0\u305 n y\'fczeyi, Merk\'fcr\'92deki gibi, G\'fcne\u351 Sistemi\'92nin olu\u351 umunun erken evrelerindeki \ \ 101\
binlerce \'e7arp\uc0\u305 \u351 man\u305 n sonucu olan kraterlerle kapl\u305 d\u305 r.\ \ 102\
Ay, insanl\uc0\u305 uzay ara\'e7lar\u305 taraf\u305 ndan ziyaret edilmi\u351 tek g\'f6k cismidir.\ \ 103\
Mars, G\'fcne\uc0\u351 \'92in etraf\u305 ndaki d\'f6rd\'fcnc\'fc gezegendir. \ \ 104\
En yak\uc0\u305 n oldu\u287 unda D\'fcnya\'92dan sadece 55-60 milyon kilometre uzaktad\u305 r.\ \ 105\
Bilim adamlar\uc0\u305 son 40 y\u305 ld\u305 r Mars\'92\u305 sistematik olarak ke\u351 fetmektedir. \ \ 106\
Art\uc0\u305 k Mars'\u305 n bir\'e7ok s\u305 rr\u305 n\u305 biliyoruz. \ \ 107\
Y\'fczeyinin haritas\uc0\u305 n\u305 uzaktan g\'f6zlemlerle \'e7\u305 kard\u305 k. Bu haritalar, \'e7ok say\u305 daki krateri, devasa s\'f6nm\'fc\u351 volkanlar\u305 ,\ \ 108\
ve derin kanyonlar\uc0\u305 g\'f6sterir. \ \ 109\
K\uc0\u305 z\u305 l gezegende uzun zaman \'f6nce neredeyse kesinlikle su vard\u305 . \ \ 110\
G\'fcn\'fcm\'fcze sadece az miktarda yeralt\uc0\u305 suyu kalm\u305 \u351 t\u305 r.\ \ 111\
Y\'fczeyin alt\uc0\u305 nda basit bir ya\u351 am formunun var olmas\u305 m\'fcmk\'fcnd\'fcr.\ \ 112\
Bilim adamlar\uc0\u305 k\'fc\'e7\'fck, uzaktan kumandal\u305 aletlerle Mars\'92\u305 ke\u351 fetmeye devam etmektedir. \ \ 113\
Gelecekte birka\'e7 insanl\uc0\u305 uzay arac\u305 oraya gidecektir.\ \ 114\
D\'fcnya\'92n\uc0\u305 nkinden 11 kat b\'fcy\'fck \'e7ap\u305 yla J\'fcpiter, \ \ 115\
G\'fcne\uc0\u351 Sistemi\'92ndeki en b\'fcy\'fck gezegendir.\ \ 116\
Atmosferi yo\uc0\u287 un ve \'e7ok dinamiktir ve esasen hidrojen, helyum ve metandan olu\u351 ur.\ \ 117\
Kolayl\uc0\u305 kla g\'f6r\'fclebilen bir y\'fczey \'f6zelli\u287 i b\'fcy\'fck k\u305 rm\u305 z\u305 lekedir: \ \ 118\
y\'fczlerce y\uc0\u305 ld\u305 r devam eden, D\'fcnya\'92n\u305 n iki kat\u305 b\'fcy\'fckl\'fc\u287 \'fcnde, devasa bir f\u305 rt\u305 na.\ \ 119\
J\'fcpiter\'92in muhtelif uydu koleksiyonunda iki uydu \'f6zellikle ilgi \'e7ekicidir: \ \ 120\
buzlu y\'fczeyinin alt\uc0\u305 nda devasa bir su okyanusu saklayan Europa ve\ \ 121\
\'e7ok say\uc0\u305 da volkan\u305 ve s\'fcrekli lav ak\u305 nt\u305 lar\u305 yla Io.\ \ 122\
Sat\'fcrn, harikulade halkalar\uc0\u305 sayesinde belki de G\'fcne\u351 Sistemi\'92ndeki \ \ 123\
en etkileyici gezegendir.\ \ 124\
Sat\'fcrn\'92\'fcn halkalar\uc0\u305 esasen gezegenin yer\'e7ekimi taraf\u305 ndan par\'e7alanm\u305 \u351 eski uydular\u305 ndan gelen \ \ 125\
ta\uc0\u351 ve buz par\'e7alar\u305 ndan olu\u351 ur.\ \ 126\
Sat\'fcrn\'92\'fcn uydular\uc0\u305 ndan biri olan Titan ilgin\'e7 bir yerdir. \ \ 127\
Bilim adamlar\uc0\u305 organik madde bak\u305 m\u305 ndan zengin bir atmosfer ve \ \ 128\
uydu y\'fczeyinde s\uc0\u305 v\u305 metandan olu\u351 an g\'f6ller tespit etmi\u351 tir.\ \ 129\
G\'fcne\uc0\u351 'ten uzakl\u305 \u287 a g\'f6re s\u305 radaki gezegen Uran\'fcs\'92t\'fcr ve onun da b\'fcy\'fck fakat \ \ 130\
daha az etkileyici halkalar\uc0\u305 vard\u305 r.\ \ 131\
G\'fcne\uc0\u351 Sistemi'nin en d\u305 \u351 \u305 ndaki gezegen Nept\'fcn\'92d\'fcr. G\'f6r\'fcn\'fc\u351 \'fc Uran\'fcs\'92e benzer fakat \ \ 132\
atmosferi \'e7ok daha aktiftir.\ \ 133\
Nept\'fcn\'92\'fcn \'f6tesinde Pl\'fcton, Eris, Makemake ve Haumea gibi c\'fcce gezegenleri bar\uc0\u305 nd\u305 ran bir b\'f6lge vard\u305 r.\ \ 134\
Bu c\'fcce gezegenler ve b\'fcy\'fck ihtimalle daha ke\uc0\u351 fedilmemi\u351 olan y\'fczlercesi, \ \ 135\
ve daha k\'fc\'e7\'fck binlerce cisim G\'fcne\uc0\u351 Sistemi\'92nin d\u305 \u351 kenar\u305 ndaki Kuiper Ku\u351 a\u287 \u305 denen\ \ 136\
b\'fcy\'fck bir b\'f6lgede yer al\uc0\u305 r.\ \ 137\
\uc0\u304 \'e7erilerde, Mars\'92la J\'fcpiter\'92in aras\u305 nda ise farkl\u305 \u351 ekil ve boyutlarda binlerce asteroide ev sahipli\u287 i yapan \ \ 138\
asteroid ku\uc0\u351 a\u287 \u305 vard\u305 r.\ \ 139\
Uzay ara\'e7lar\uc0\u305 bunlar\u305 n baz\u305 lar\u305 na yakla\u351 may\u305 ba\u351 arm\u305 \u351 ve onlar\u305 ayr\u305 nt\u305 l\u305 \u351 ekilde incelemi\u351 tir. \ \ 140\
Hatta bir ara\'e7 Eros adl\uc0\u305 asteroide inmi\u351 ve y\'fczeyini analiz etmi\u351 tir.\ \ 141\
Son olarak, buz ve tozdan olu\uc0\u351 mu\u351 ola\u287 an\'fcst\'fc say\u305 da g\'f6k cismi vard\u305 r ve \ \ 142\
biz bunlar\uc0\u305 D\'fcnya\'92dan bazen kuyrukluy\u305 ld\u305 zlar olarak g\'f6r\'fcr\'fcz.\ \ 143\
G\'f6ky\'fcz\'fcnde g\'f6r\'fclmeleri, ge\'e7mi\uc0\u351 te y\u305 k\u305 m\u305 n ve politik karga\u351 an\u305 n habercisi olarak d\'fc\u351 \'fcn\'fcl\'fcrd\'fc.\ \ 144\
G\'fcne\uc0\u351 ve onun gezegenleri, en az iki y\'fcz milyar y\u305 ld\u305 z bar\u305 nd\u305 ran devasa bir kompleks olan galaksimizin, \ \ 145\
yani Samanyolu\'92nun bir par\'e7as\uc0\u305 d\u305 r.\ \ 146\
Son zamanlarda galaksimizdeki ba\uc0\u351 ka y\u305 ld\u305 zlar\u305 n etraf\u305 nda dolanmakta olan gezegenler tespit ettik. \ \ 147\
Bu yeni ve egzotik gezegenleri incelemek, g\'f6zlemsel astronominin tomurcuklanmakta olan bir dal\uc0\u305 d\u305 r.\ \ 148\
Y\uc0\u305 ld\u305 zlar \'e7e\u351 itli tiplere ve boyutlara sahiptir, fakat hi\'e7biri sonsuza dek ya\u351 amaz.\ \ 149\
\'d6m\'fcrleri birka\'e7 milyon y\uc0\u305 ldan milyarlarca y\u305 la kadar de\u287 i\u351 ir, \ \ 150\
fakat yak\uc0\u305 tlar\u305 bitti\u287 inde \'f6l\'fcrler.\ \ 151\
Baz\uc0\u305 lar\u305 \u351 iddetli bir \u351 ekilde \'f6l\'fcr ve geriye beyaz c\'fcceler, n\'f6tron y\u305 ld\u305 zlar\u305 ve \ \ 152\
kara delikler gibi ilgin\'e7 y\uc0\u305 ld\u305 z kal\u305 nt\u305 lar\u305 b\u305 rak\u305 r.\ \ 153\
Y\uc0\u305 ld\u305 zlar genellikle y\u305 ld\u305 z k\'fcmeleri denen gruplar olu\u351 turur.\ \ 154\
Bunlar, k\'fcresel ve a\'e7\uc0\u305 k k\'fcmeler olmak \'fczere ikiye ayr\u305 l\u305 r.\ \ 155\
K\'fcresel k\'fcmeler k\'fctle \'e7ekimi ile s\uc0\u305 k\u305 ca bir arada tutulan y\u305 ld\u305 zlardan olu\u351 ur ve isimlerinden de belli oldu\u287 u gibi \u351 ekilleri k\'fcreseldir, \ \ 156\
y\uc0\u305 ld\u305 z yo\u287 unluklar\u305 da y\'fcksektir. Ya\u351 lar\u305 y\u305 ld\u305 z tiplerinin da\u287 \u305 l\u305 mdan \'e7\u305 kar\u305 labilir ve\ \ 157\
astronomlara k\'fcmelerin ge\'e7mi\uc0\u351 leri hakk\u305 nda bilgi verir.\ \ 158\
Bunlar, galaksilerde \'e7ok s\uc0\u305 k rastlanan cisimlerdir. \ \ 159\
Baz\uc0\u305 dev eliptik galaksilerde otuz bine kadar k\'fcresel k\'fcme olabilir.\ \ 160\
A\'e7\uc0\u305 k k\'fcmelerde daha az y\u305 ld\u305 z vard\u305 r ve bunlar\u305 n ya\u351 lar\u305 a\u351 a\u287 \u305 yukar\u305 ayn\u305 d\u305 r.\ \ 161\
A\'e7\uc0\u305 k k\'fcmelerdeki y\u305 ld\u305 zlar k\'fctle \'e7ekimi ile gev\u351 ek\'e7e bir arada tutulmaktad\u305 r. \ \ 162\
Bu t\'fcr k\'fcmeler y\uc0\u305 ld\u305 zlar\u305 n\u305 n bir k\u305 sm\u305 n\u305 , veya hatta t\'fcm\'fcn\'fc, Samanyolu\'92nun merkezinin etraf\u305 nda dolan\u305 rken\ \ 163\
bulutlar\uc0\u305 n\u305 n veya di\u287 er y\u305 ld\u305 z k\'fcmelerinin k\'fctle \'e7ekimi y\'fcz\'fcnden kaybederler.\ \ 164\
Genelle\uc0\u351 tirecek olursak: a\'e7\u305 k k\'fcmeler birka\'e7 y\'fcz milyon y\u305 l ya\u351 ar.\ \ 165\
Y\uc0\u305 ld\u305 zlar\u305 n aras\u305 nda, y\u305 ld\u305 zlararas\u305 toz ve gazdan olu\u351 an devasa bulutlar vard\u305 r.\ \ 166\
Bu bulutsulardaki gazlar hidrojen, helyum ve di\uc0\u287 er iyonize gazlardan olu\u351 ur. \ \ 167\
Yans\uc0\u305 ma bulutsular\u305 , salma bulutsular\u305 , ve karanl\u305 k bulutsular vard\u305 r. \ \ 168\
Ko\uc0\u351 ullar uygun olursa bu bulutsular kendi k\'fctle \'e7ekimlerinin etkisiyle n\'fckleer f\'fczyon ba\u351 layana kadar \'e7\'f6kebilirler \ \ 169\
ve b\'f6ylece yeni y\uc0\u305 ld\u305 zlar do\u287 abilir.\ \ 170\
Bu yarat\uc0\u305 l\u305 \u351 s\'fcreci g\'fcn\'fcm\'fczde devam etmektedir.\ \ 171\
G\'fcne\uc0\u351 \'92e benzeyen y\u305 ld\u305 zlar\u305 n geni\u351 leyip d\u305 \u351 katmanlar\u305 n\u305 atarak \ \ 172\
sonunda beyaz c\'fcce olduklar\uc0\u305 zaman meydana gelen gezegenimsi bulutsular \ \ 173\
salma bulutsular\uc0\u305 n\u305 n bir t\'fcr\'fcd\'fcr.\ \ 174\
S\'fcpernova kal\uc0\u305 nt\u305 lar\u305 , y\u305 ld\u305 zlararas\u305 uzay\u305 ya\u351 am\u305 n yarat\u305 l\u305 \u351 \u305 n\u305 n vazge\'e7ilmezlerinden olan \ \ 175\
a\uc0\u287 \u305 r elementler bak\u305 m\u305 ndan zenginle\u351 tiren \'f6zel bir bulutsu \'e7e\u351 ididir. \ \ 176\
Bu kal\uc0\u305 nt\u305 lar b\'fcy\'fck k\'fctleli y\u305 ld\u305 zlar\u305 n \u351 a\u351 al\u305 \'f6l\'fcm\'fcn\'fcn son izleridir.\ \ 177\
Galaksimiz 150 000 \uc0\u305 \u351 \u305 k y\u305 l\u305 geni\u351 li\u287 inde bir sarmal galaksidir.\ \ 178\
Merkezinde yakla\uc0\u351 \u305 k d\'f6rt milyon G\'fcne\u351 k\'fctleli muazzam bir kara delik gizlenmektedir. \ \ 179\
\'c7ok b\'fcy\'fck olsa da, Samanyolu evrendeki tek galaksi de\uc0\u287 ildir. \ \ 180\
\'c7e\uc0\u351 itli \u351 ekillerde ve boyutlarda y\'fcz milyarlarca galaksi vard\u305 r.\ \ 181\
Eliptik galaksilerde genellikle daha ya\uc0\u351 l\u305 y\u305 ld\u305 zlar vard\u305 r.\ \ 182\
Sarmal galaksilerde, bir kara deli\uc0\u287 e ev sahipli\u287 i yapt\u305 \u287 \u305 d\'fc\u351 \'fcn\'fclen, bir \'e7ekirdek, ve \ \ 183\
galaksinin merkezinden d\uc0\u305 \u351 ar\u305 do\u287 ru uzanan iki veya daha fazla sarmal kol vard\u305 r.\ \ 184\
G\'f6zlenmi\uc0\u351 galaksilerin yar\u305 s\u305 ndan fazlas\u305 sarmal yap\u305 l\u305 d\u305 r. \ \ 185\
Belirli bir \uc0\u351 ekli olmayan galaksilere d\'fczensiz denir. \ \ \ 186\
Toz ve gaz i\'e7erikleri devasad\uc0\u305 r.\ \ 187\
\'c7o\uc0\u287 u b\'fcy\'fck d\'fczensiz galaksi ba\u351 lang\u305 \'e7ta sarmal veya eliptikti, \ \ 188\
fakat di\uc0\u287 er galaksilerin k\'fctle \'e7ekimiyle \u351 ekilleri bozulmu\u351 tur.\ \ 189\
K\'fctle \'e7ekiminin etkisiyle galaksiler gruplar, k\'fcmeler ve s\'fcper k\'fcmeler olu\uc0\u351 turma e\u287 ilimindedir. \ \ 190\
Galaksi gruplar\uc0\u305 ve k\'fcmeleri i\'e7inde etkile\u351 en galaksilerin \u351 eklini bozabilen ve \ \ 191\
hatta evrimlerini ba\uc0\u351 kala\u351 t\u305 ran etkile\u351 imler ve \'e7arp\u305 \u351 malar s\u305 radan olaylard\u305 r.\ \ 192\
Galaksi evreni s\'fcrekli hareket halindedir: her ne kadar g\'fczel olsa da \ \ 193\
y\'fcre\uc0\u287 indeki \u351 iddeti g\'f6steren s\'fcp\'fcr\'fcc\'fc bir kozmik dans.\ \ 194\
G\'f6r\'fcnen o ki evren neredeyse 14 milyar y\uc0\u305 l \'f6nce muazzam bir geni\u351 leme, \ \ 195\
yani B\'fcy\'fck Patlama ile olu\uc0\u351 mu\u351 tur.\ \ 196\
O zamandan beri evren geni\uc0\u351 lemektedir ve g\'fcn\'fcm\'fczde geni\u351 leme devam etmekle kalmaz, \ \ 197\
h\uc0\u305 zlan\u305 r.\ \ 198\
T\'fcm \'f6\uc0\u287 rendiklerimize ra\u287 men, evrenin yarat\u305 l\u305 \u351 \u305 ve \ \ 199\
\'f6l\'fcm\'fc hakk\uc0\u305 ndaki en \'f6nemli sorular\u305 n \'e7o\u287 u cevaps\u305 z kalm\u305 \u351 t\u305 r. \ \ 200\
\uc0\u304 nsan \'f6l\'e7\'fcmlerini ve hayal g\'fcc\'fcn\'fc a\u351 an \'e7ok b\'fcy\'fck ve \u351 iddetli olaylar ger\'e7ekle\u351 en bir evrende ya\u351 \u305 yoruz. \ \ 201\
Bu evren, ya\uc0\u351 am ad\u305 n\u305 verdi\u287 imiz s\u305 ra d\u305 \u351 \u305 karma\u351 an\u305 n olu\u351 mas\u305 na izin veren kat\u305 fiziksel kanunlar taraf\u305 ndan y\'f6netilmektedir.\ \ 202\
Bizim bakt\uc0\u305 \u287 \u305 m\u305 z yerden, yani galaksimizin merkezinden uzakta, zor se\'e7ilen bir y\u305 ld\u305 z\u305 n etraf\u305 nda dolanan \ \ \ 203\
soluk mavi bir gezegenin \'fczerinde, d\uc0\u305 \u351 ar\u305 bakabildi\u287 imiz ve varolu\u351 un bu b\'fcy\'fck sorular\u305 na cevap arayabildi\u287 imiz i\'e7in \ \ 204\
ayr\uc0\u305 cal\u305 kl\u305 y\u305 z.\ \ 205\
Transcription by ESO; Translation by Ba\uc0\u351 ar Co\u351 kuno\u287 lu - Tansel Ak\ Seslendirme ve Montaj Ekibi: Duygu Durmu\uc0\u351 , F. Korhan Yelkenci, Vedat \'d6zgen, Sinan Ali\u351 }