ALMA
dünyanın en kompleks zemin tabanlı gözlemevi,
beklenen an geldi ve sonunda işe başladı.
Teleskop hala inşa ediliyor
ancak benzersiz yeteneklerini önümüzdeki yıllarda artırmaya devam edecek.
Bu erken aşamasında bile,
normal teleskoplara görünmez gelen Evrene ait görüntüler ortaya çıkarıyor.
Dünyanın dört bir yanından binlerce bilim adamı
ALMA'yı ilk kullanan insanlar arasında yer almak için yarıştı.
Bununla onlar, kosmozun en karanlık, en soğuk, en uzak
ve en gizli sırlarını araştıracak.
Bu bir ESOcast video yayınıdır!
En son teknoloji ürünü bilim ve hayatın perde arkasında yer alan ESO,
yani Avrupa Güney Gözlemevi.
Evrenın sınırlarını ev sahibimiz Dr J, yani Dr Joe Liske ile keşfe çıkacağız.
Merhaba, ESOcast'a hoş geldiniz.
Bu bölümde size ALMA, yani uzunca adıyla
Atacama Büyük Milimetre/Milimetre-altı Dizisi'den en son haberleri sunacağız.
ALMA ilk bilimsel gözlemlerine başladı
ve bize ilk harika gözlemini sundu:
kozmik bir çarpışma gösteren galaksilerin dramatik görüntüsü!
Bu devrimsel teleskobu kullanmak için merakla bekleyen
dünyanın dört bir yanından astronomların neler yapacağını
ve neden bu olağanüstü görüntünün bile sadece bir başlangıç olacağını göreceğiz.
Şimdiye kadar ALMA'nın toplamda 66 tane olan antenlerinin sadece üçte biri
5000 metre yükseklikte Şili'nin And Dağları üzerinde bulunan
Chajnantor Platosu'ndaki gözlemevi arazisinde monte edilmiştir.
Ve henüz tamamlanmamış bile olsa
ALMA şuanda bile kendi türünün en güçlü teleskobu olarak görev yapmaya başladı.
ALMA, görünür ışık dalgaboylarından yaklaşık bin kez daha uzun olan
milimetre ve milimetre-altı dalga boylarında evreni gözlemliyor.
Bu uzun dalga boylarında astronomlar,
normal teleskoplarda karanlık görünen
uzaydaki aşırı soğuk nesneleri çalışabiliyorlar.
Buna ek olarak,
yoğun kozmik toz bulutlarının içine bakabilmenin yanında
erken evrenin çok uzaktaki nesnelerini gözlemlemek için de çok etkilidir.
ALMA, görünür ışık ve kızılötesi teleskoplarından temelde farklıdır.
ALMA her ne kadar uzun dalga boylarında ışığa bakıyor olsa da
tamamen farklı bir şekilde çalışır.
Tek başına büyük bir teleskop olmak yerine
ALMA 16 kilometre mesafe içerisinde yayılmış
bir dizi anten kullanır.
Her bir antenden gelen görüntüler, tek bir görüntü haline
dünyanın en hızlı çalışan özel amaçlı bir süperbilgisayarı tarafından birleştirilir.
ALMA korelatörü denen bu birleştirici
saniyede 17 katrilyon işlem yapabilir.
Bu nedenle ALMA'nın çektiği resimler, daha önceden gördüğümüz
kozmosun tanıdık resimlerinden oldukça farklı bir görünüm sergilerler.
ALMA takımı son aylarda
gözlemevinin sistemlerini sürekli test ederek
ilk gözlemlerin başlamasını sağlamak üzere çok meşguller.
Bu testlerin sonuçlarından biri ALMA tarafında yayımlanan ilk görüntü.
Bu görüntü, sadece on iki anten kullanılarak yapıldı!
- hatta ilk bilim gözlemleri için planlanandan daha az sayıda anten ile;
hatta tüm gözlemevinin sahip olacağından çok çok daha az anten ile -
ve antenler aynı zamanda birbirine çok daha yakın aralıklıydı.
Bu faktörlerin her ikisi de sonrasında gelecek
görüntüler için öncü oldu.
Anten Gökadaları çarpışan bir gökadalar çiftidir ve
şekilleri gayet bozulmuş durumdadır.
Görünür ışık, galaksilerin içindeki yıldızların ışığını gösterirken,
ALMA yeni yıldızların oluştuğu yoğun soğuk gaz bulutlarını ortaya çıkarır.
Devasa gaz konsantrasyonları sadece iki gökada kalbinde değil,
ama aynı zamanda onlar çarpışmanın gerçekleştiği o kaotik bölgede bile bulundu.
Burada, toplam gaz miktarı, Güneş kütlesinin milyarlarca kez daha fazlası
yani gelecek nesil yıldızlar için zengin bir madde kaynağı.
Bu tür gözlemler, gökada çarpışmalarının, yeni yıldızların
doğumunu nasıl tetikleyebildiğini anlamamıza yardımcı olacak.
Bu, ALMA'nın görünür ışık ve kızılötesi teleskopları ile görünmeyen
evrenin parçalarının nasıl görülebileceğine dair sadece bir örnek.
Önümüzdeki yılda
gözlemlerin netlik, hız ve kalitesi önemli ölçüde artacak
ve daha fazla anten kullanılabilir hale geldikçe ve dizi boyutu daha da büyüyecek.
Ama dizinin sadece bir bölümünün çalışması ile bile,
zaten Anten Gökadalarının şimdiye kadar gözlemlenmiş
en iyi milimetre-altı dalgaboyu görüntüsünü elde ettik.
ALMA önümüzdeki ilk dokuz aylık gözlem turu için
sadece yüze yakın proje kabul edecek.
Bununla birlikte, son birkaç ay içinde,
dünyanın dört bir yanından astronomlar, ALMA'yı kullanmak için 900'ün üzerinde proje önerisinde bulundular.
Bu rekor bir düzeydir.
Başarılı projeler, kendi bilimsel liyakatine dayalı olarak,
kendi bölgesel çeşitlilik içerisinde,
ve aynı zamanda ALMA temel bilim hedeflerine yönelik olmasına göre seçildi.
ALMA'yı kullanmayı planlayan bazı astronomları dinleyelim,
ve bu yeni teleskop hakkında neden bu kadar heyecanlandıklarını duyalım.
ALMA'yı inşa etmemizin ana sebeplerinden biri
Güneş Sistemi'nin doğumunu incelemektir.
Güneş Sistemi 4,5 milyar yıl önce oluştu
ve biz de diğer güneş sistemlerinin nasıl meydana geldiğini anlamak istiyoruz.
ALMA'da büyük bir ölçek, hassasiyet ve çözünürlük var;
bu da galaksimizde bize yakın ve bizimki gibi diğer güneş sistemlerinin
oluşumu konusunda detaylı çalışmalar yapmayı sağlıyor.
Ben yakın gökadalardaki molekül bulutlara bakıyorum.
Molekül bulutları yıldızların oluştuğu yerlerdir.
Bu bulutlar çok soğuk gazlardan oluşur
ve bu bulutlar içindeki fiziksel koşulları incelemek
bize yıldız oluşum sürecini anlamak için yardımcı olur.
Şu anda, yaklaşık 30 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan
sadece çok yakınımızdaki galaksilerdeki molekül bulutlarını inceleyebiliyoruz.
ALMA ile, çok uzaklardaki gökadalar içindeki
tek tek bulutları bile görebileceğiz.
ALMA aynı zamanda Samanyolu galaksisinin merkezindeki karadeliğin
çevresinde olan fiziksel olaylar hakkında da bize çok önemli bilgiler verecek.
Bunun nedeni aramızdaki toz paçacıklarının
kısa dalga boyu gözlemleri engellemesidir.
Yani milimetre-altı bandındaki çok yüksek açısal çözünürlük ile
ALMA teleskobunun gözlem aralığında
karadeliğin etrafındaki yapısal detayı da incelemek mümkün olacak.
Peki, biz, uzak evrende var olan bazı galaksilerin olduğunu biliyoruz
bunlar sadece belirli dalga boylarında görülüyor
örneğin
bazı radyo galaksileri biliyoruz
bunlar herhangi bir diğer dalga boylarında görülmüyorlar
hatta en güçlü teleskoplar ile bile.
Ve biz uzun süredir ALMA'yı bekliyoruz
bu galaksilerin ne olduğunu anlamak için
ve onların içinde ne olduğunu bilmek için.
Gözlemevinin inşaası ALMA'nın ortak kuruluşları olan Avrupa,
Kuzey Amerika ve Doğu Asya
organizasyonları ile ilk bilim gözlemleri esnasında da devam edecektir.
Gözlemevi, 2013 yılına kadar tamamlanmış olup
ve 66 anten yer alıp
16 kilometre mesafelerde bir alana yayılacaktır.
Olağanüstü gözlemsel potansiyeli açığa çıkması ile
ALMA astronomi birçok alanda devrim yapacak olup
evren hakkında anlayışımızı geliştirmeyi bize sağlayacaktır.
Ben Dr J. ESOcast yayınımızı bitirirken
Bir dahaki sefere yine başka bir kozmik macera için bize katılın.
ESOcast ESO, Avrupa Güney Gözlemevi tarafından yayınlanmaktadır.
ESO, Avrupa Güney Gözlemevi, astronomi alanındaki seçkin hükümetlerarası bilim ve teknoloji organizasyonu olarak
dünyanın en gelişmiş yer tabanlı teleskoplarını tasarlayıp, inşa edip, işletmektedir.
Atacama Büyük Milimetre-altı/ Milimetre Dizisi (ALMA), bir uluslararası astronomi gözlemevi olup, Avrupa, Kuzey Amerika ve Doğu Asya ile ortaklık yaparak Şili Cumhuriyeti ile de işbirliğindedir.
ESO tarafından Transkripsiyon; çeviri Umut Yıldız (Leiden Gözlemevi, ESON Türkiye Ekibi)
Hazır sizi ESO ile yakalamışken
Hubble ile başınızı bu dünyadan kaldırın.
Hubblecast, dünyanın en tanınmış ve ödül kazanmış uzay gözlemevi olan Hubble'dan son keşifleri aktarıyor.
NASA / ESA Hubble Uzay Teleskobu