Stjörnufræðingar sem notuðu Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA)
hafa náð mynd af svæði í kringum unga stjörnu
þar sem rykagnir geta vaxið með því að límast saman.
Þetta er í fyrsta sinn sem slík rykgildra hefur fundist.
Uppgötvunin leysir gamalt vandamál um vöxt rykagna efnisskífum stjarna
svo þær geti að lokum myndað halastjörnur,
reikistjörnur og aðra berghnetti.
Þetta er ESOcast! Vísindi í fremstu röð og lífið á bak við tjöldin
hjá ESO, Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli.
Í dag vita stjörnufræðingar að önnur sólkerfi eru algeng.
Enn er þó margt á huldu um myndun reikistjarna,
halastjarna og smástirna.
Nýjar mælingar ALMA sjónaukans hafa nú hjálpað stjörnufræðingum
að svara einni stærstu spurningunni: Hvernig vaxa örsmáu rykagnirnar
í kringum ungar stjörnur — fyrst í smásteina
og síðan í hnullunga sem eru meira en metri að stærð?
Tölvulíkön benda til að rykagnir vaxi með því
að rekast og límast saman. Þegar stærri agnirnar rekast saman aftur
á miklum hraða, sundrast þær gjarnan og eru þá komnar aftur á byrjunarreit.
Tölvulíkön sýna að jafnvel þótt þau tvístrist ekki, hægja stærri agnir
á sér vegna núnings milli ryksins og gassins
og falla að lokum inn í stjörnuna og geta þá ekki vaxið frekar.
Agnirnar þurfa einhvers konar skjól þar sem þær geta haldið áfram
að vaxa uns þær eru orðnar nógu stórar til að komast af á eigin spýtur.
Stungið hefur verið upp á slíkum rykgildrum en þær hafa aldrei sést fyrr en nú
Stjörnufræðingar notuðu ALMA til að rannsaka efnisskífu
í kerfi sem kallast Oph-IRS 48.
Þetta kerfi er umlukið hring úr gasi sem hefur holu í miðjunni
sem má líklega rekja til óséðrar reikistjörnu eða fylgistjörnu.
Eldri mælingar Very Large Telescope ESO sýndu að
smærri rykagnir mynduðu líka hring. En nýju myndir ALMA
sýndu að stærri rykagnirnar gerðu nokkuð annað.
Í stað hrings sem búist var við, kom í ljós
mjög áberandi kasjúhnetuform.
Þetta er rykgildran, svæði þar sem stærri rykagnir festast
og geta orðið miklu stærri með því að rekast og límast saman.
Mælingarnar benda líka til að halastjörnuverksmiðja hafi fundist
því agnirnar í rykgildrunni geta vaxið
og orðið á stærð við halastjörnur, nokkrir kílómetrar í þvermál.
Í þessari fjarlægð frá stjörnunni
er rykið hins vegar ekki líklegt til að mynda reikistjörnur í fullri stærð.
Innan tíðar mun óviðjafnanleg næmni og skerpa ALMA
gera mönnum kleift að finna rykgildrur sem eru mun nær móðurstjörnunum.
Slíkar rykgildrur gætu verið vöggur
nýfæddra reikistjarna.
ESOcast er framleitt af ESO, Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli.
Fjölþjóðlega stjörnustöðin Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) er samstarfsverkefni Evrópu, Norður Ameríku og austur Asíu í samvinnu við Chile.
ESO, Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli, er fremsta fjölþjóðlega stjörnustöð heims sem hannar, smíðar og starfrækir öflugustu stjörnusjónauka á Jörðinni.