Đây là chương trình ESOcast!
Với nền khoa học tiên tiến và những chuyện hậu trường tại ESO,
Đài thiên văn phía Nam của châu Âu,
cùng khám phá những ranh giới tận cùng của Vũ Trụ với Tiến sĩ J., hay Tiến sĩ Joe Liske.
Xin chào và hoan nghên đến với tập đặc biệt thứ hai của ESOcast.
Hoà mình cùng chương trình kỷ niệm 50 năm thành lập ESO vào tháng 10 năm 2012
chúng tôi sẽ giới thiệu 8 nét đại diện đặc trưng
của ESO trong 50 năm khám phá bầu trời phía nam.
Nhìn lên bầu trời
167 nghìn năm về trước,
một ngôi sao phát nổ trong một thiên hà nhỏ quay quanh Thiên hà Milky Way (Dải Ngân Hà).
Vào thời điểm xảy ra vụ nổ,
Người tinh khôn (Homo sapiens) cũng chỉ mới bắt đầu rong ruổi trên vùng tràng cỏ châu Phi.
Thế nhưng chẳng một ai để ý đến màn pháo hoa Vũ Trụ rực rỡ này,
khi ánh sáng từ vụ nổ bắt đầu chuyến hành trình dài đến Trái Đất.
Trước khi ánh sáng từ vụ nổ hoàn tất 98% chuyến hành trình của mình,
các triết gia Hy Lạp cũng chỉ mới bắt đầu nghĩ về bản chất tự nhiên của Vũ Trụ.
Trước khi ánh sáng từ vụ nổ đến Trái Đất,
Galileo Galilei bắt đầu hướng chiếc kính thiên văn tự tạo của ông lên bầu trời.
Và vào ngày 24 tháng 2 năm 1987,
khi các hạt photon từ vụ nổ cuối cùng cũng đến Trái Đất,
và các nhà thiên văn học đã sẵn sàng để quan sát vụ nổ supernova với độ chi tiết cực đại.
Supernova 1987A
loé sáng ở bầu trời phía nam --
Nhưng ở châu Âu và Hoa Kỳ thì ta không thể nhìn thấy được.
Nhưng vào thời điểm đó, ESO đã xây dựng nhiều chiếc kính thiên văn lớn đầu tiên ở Chile,
cho các nhà thiên văn học hàng ghế đầu để tận hưởng cảnh quan vũ trụ rực rỡ này.
Tất nhiên kính thiên văn vẫn là công cụ chính
cho phép chúng ta giải mã nhiều bí ẩn của Vũ Trụ.
Kính thiên văn thu ánh sáng nhiều hơn so với mắt người,
nên chúng có thể cho ta thấy nhiều ngôi sao mờ hơn và tiến sâu hơn vào không gian.
Tương tự như kính lúp, chúng cũng cho ta thấy chi tiết rõ nét hơn.
Và, khi được gắn kèm với máy ảnh và quang phổ kế,
chúng cho ta biết nhiều thông tin có giá trị về hành tinh, sao và thiên hà.
Kính thiên văn tại cơ sở đầu tiên của ESO, La Silla rất đa dạng.
Từ nhiều thiết bị nhỏ của các nước thành viên
cho đến những chiếc kính astrograph và máy ảnh góc rộng khổng lồ.
Kính thiên văn 2,2m -- đã gần 30 tuổi --
đến giờ vẫn không ngừng chụp nhiều bức ảnh đầy hấp dẫn của Vũ Trụ.
Tại điểm cao nhất ở Cerro La Silla
là thành tựu của ESO vào những năm đầu -- kính thiên văn 3,6m.
Sau 35 năm hoạt động, giờ đây nó là một thợ săn hành tinh.
Ngoài ra,
các nhà thiên văn người Thuỵ Điển cũng xây một chiếc đĩa sáng bóng có đường kính 15m.
để nghiên cứu nhiều luồng sóng viba đến từ những đám mây Vũ Trụ lạnh lẽo.
Cùng nhau, tổ hợp kính thiên văn này giúp chúng ta khám phá Vũ Trụ mà ta đang sống bên trong.
Trái Đất chỉ là một trong 8 hành tinh trong Hệ Mặt Trời.
Từ Sao Thuỷ bé tí cho đến Sao Mộc khổng lồ,
các khối cầu đất đá và những quả bóng khí là những gì còn lại từ quá trình hình thành của Mặt Trời.
Mặt Trời là một ngôi sao trung niên trong Dải Ngân Hà.
Một chấm sáng giữa hàng trăm tỷ ngôi sao tương tự --
và cùng nhiều gã sao khổng lồ đỏ, sao lùn trắng bé tí,
và cả những ngôi sao neutron quay nhanh.
Nhiều tinh vân toả sáng nằm rải rác các nhánh xoắn ốc của Dải Ngân Hà,
sinh ra những cụm sao sơ sinh,
trong khi nhiều cụm sao cầu già cỗi chậm rãi vây quanh Dải Ngân Hà.
Và Dải Ngân Hà chỉ là một trong vô số thiên hà khác trong Vũ Trụ rộng lớn,
đang dần giãn nở kể từ sự kiện Big Bang, khoảng 14 tỷ năm trước.
Trong 50 năm, ESO đã giúp chúng ta nhận thức được vị trí của mình trong Vũ Trụ.
Và bằng cách nhìn lên bầu trời, chúng ta đã khám phá ra nguồn gốc của chính mình.
Chúng ta là một phần của câu chuyện vĩ đại của Vũ Trụ.
Không có những ngôi sao, chúng ta sẽ không ở đây.
Vũ Trụ khởi nguồn với hydro và heli, hai nguyên tố nhẹ nhất.
Các ngôi sao chính là lò phản ứng hạt nhân,
biến các nguyên tố nhẹ thành nguyên tố nặng hơn.
Và vụ nổ supernova như 1987A
gửi vào Vũ Trụ sản phẩm từ những lò luyện kim này.
Khi Hệ Mặt Trời hình thành, khoảng 4,6 tỷ năm về trước,
quá trình này chứa một lượng nhỏ các nguyên tố nặng hơn.
Kim loại và silic, kể cả cacbon và oxy.
Cacbon trong cơ bắp chúng ta, sắt trong máu và canxi trong xương chúng ta,
tất cả đều được đúc từ một thế hệ sao trước đó.
Bạn và tôi đã được sinh ra từ trên trời.
Nhưng từ các câu trả lời luôn kéo theo nhiều thắc mắc mới mẻ.
Chúng ta càng tìm hiểu, càng có nhiều bí ẩn để khám phá.
Nguồn gốc và số phận sau này của thiên hà sẽ ra sao?
Có Hệ Mặt Trời nào khác ngoài kia không, và có sự sống ở những thế giới xa lạ đó hay không?
Và có gì ẩn náu bên trong trái tim đen tối của Dải Ngân Hà?
Các nhà thiên văn học cần nhiều kính thiên văn mạnh hơn.
Và ESO mang đến cho họ nhiều công cụ mới mang tính cách mạng.
Tôi là Tiến sĩ J., đồng hành cùng chương trình ESOcast.
Lần sau hãy cùng tôi tham gia một cuộc phiêu lưu vũ trụ khác.
ESOcast được sản xuất bởi ESO,
Đài thiên văn phía Nam của châu Âu.
ESO, Đài thiên văn phía Nam của châu Âu,
là tổ chức khoa học và công nghệ liên chính phủ ưu việt trong thiên văn học,
thiết kế, xây dựng và vận hành nhiều kính thiên văn trên mặt đất tiên tiến nhất thế giới.
Transcription by ESO; translation by — Thanh Sang Mai.
Cảm ơn bạn đã đồng hành cùng ESO.
Hãy cùng bay ra khỏi thế giới này với Hubble.
Chương trình Hubblecast giới thiệu nhiều khám phá mới mẻ cùng đài quan sát ngoài không gian nổi tiếng nhất
và danh giá nhất thế giới,
Kính thiên văn Không gian Hubble của NASA/ESA.