Đây là chương trình ESOcast!
Với nền khoa học tiên tiến và những chuyện hậu trường tại ESO,
Đài thiên văn phía Nam của châu Âu,
cùng khám phá ranh giới tận cùng của Vũ Trụ với Tiến sĩ J., hay Tiến sĩ Joe Liske.
Xin chào và hoan nghên đến với tập đặc biệt thứ tư của ESOcast.
Hoà mình cùng chương trình kỷ niệm 50 năm thành lập ESO vào tháng 10 năm 2012
chúng tôi sẽ giới thiệu 8 nét đại diện đặc trưng
của ESO trong 50 năm khám phá bầu trời phía nam.
Thay đổi Cách nhìn.
Một bản nhạc tuyệt vời, phải không?
Nhưng giả sử thính giác của bạn bị hạn chế.
Sẽ ra sao nếu bạn không thể nghe thấy tần số thấp?
Hay tần số cao?
Các nhà thiên văn học cũng từng gặp tình huống tương tự như vậy.
Mắt người chỉ nhạy với một phần nhỏ trong dãy bức xạ điện từ trong Vũ Trụ.
Chúng ta không thể thấy ánh sáng có bước sóng ngắn hơn sóng tím,
hay dài hơn sóng đỏ.
Chúng ta không thể cảm nhận hết bản giao hưởng của Vũ Trụ.
Hồng ngoại, hay bức xạ nhiệt, lần đầu tiên được phát hiện bởi William Herschel, vào năm 1800.
Trong một căn phòng tối, bạn không thể nhìn thấy tôi được.
Nhưng khi đeo kính hồng ngoại, bạn có thể "nhìn thấy" hơi ấm từ cơ thể của tôi.
Tương tự như vậy,
kính thiên văn hồng ngoại cho thấy nhiều thiên thể lạnh đến nỗi không thể phát ra ánh sáng nhìn thấy được,
như những đám mây khí và bụi tối là nơi ra đời của nhiều ngôi sao và hành tinh.
Qua nhiều thập kỷ,
Các nhà thiên văn học của ESO không ngừng khám phá VũTrụ
trong bước sóng hồng ngoại.
Nhưng bộ dò hồng ngoại đầu tiên khá nhỏ và do đó chúng có hiệu quả không cao.
Chúng cho ta cái nhìn mờ nhạt về bầu trời hồng ngoại.
Nhưng ngày nay máy ảnh hồng ngoại rất to lớn và mạnh mẽ.
Chúng được làm lạnh với nhiệt độ rất thấp để gia tăng độ nhạy bén.
Và Kính thiên văn Rất Lớn của ESO được thiết kế để tận dụng tối đa sức mạnh của chúng.
Thực tế, một số thủ thuật công nghệ, như giao thoa, chỉ hoạt động trong ánh sáng hồng ngoại.
Chúng ta đã mở rộng tầm nhìn của mình, cho thấy một Vũ Trụ trong ánh sáng đầy mới mẻ.
Khối Blob tối này là một đám mây bụi Vũ Trụ. Nó che khuất các ngôi sao ở đằng sau.
Nhưng trong ánh sáng hồng ngoại, chúng ta có thể nhìn xuyên qua đám mây bụi.
Và đây là Tinh vân Orion, một vườn ươm sao.
Hầu hết các ngôi sao sơ sinh bị che khuất bởi mây bụi.
Một lần nữa, với sự giúp đỡ của tia hồng ngoại,
cho thấy các ngôi sao đang trong quá trình hình thành!
Đến cuối đời, những ngôi sao giải phóng các lớp bong bóng khí.
Một buổi trình diễn của Vũ Trụ trong bước sóng khả kiến
-- nhưng ảnh chụp bằng tia hồng ngoại cho ta thấy nhiều chi tiết hơn.
Đừng quên mấy ngôi sao và mây khí
bị giữ lại bởi lỗ đen khổng lồ trong trung tâm của thiên hà Milky Way.
Không có máy ảnh hồng ngoại, chúng ta sẽ không bao giờ nhìn thấy chúng.
Trong các thiên hà khác,
Nhiều nghiên cứu hồng ngoại đã cho thấy sự phân bố chính xác của các ngôi sao như Mặt Trời của chúng ta.
Các thiên hà xa nhất chỉ có thể được nghiên cứu trong bước sóng hồng ngoại.
Ánh sáng của chúng đã bị dịch chuyển sang những bước sóng dài này
do sự giãn nở của Vũ Trụ.
Gần Đài thiên văn Paranal là một đỉnh núi nhỏ với một tòa nhà biệt lập trên đỉnh.
Bên trong tòa nhà này là kính thiên văn VISTA có đường kính 4,1m.
Được xây dựng bởi Vương quốc Anh, Quốc gia Thành viên thứ mười của ESO.
Hiện tại, VISTA chỉ hoạt động trong bước sóng hồng ngoại.
VISTA sử dụng một chiếc máy ảnh khổng lồ, nặng bằng một chiếc xe bán tải.
Và tất nhiên, VISTA cho ta thấy nhiều khung cảnh ấn tượng của Vũ Trụ trong ánh sáng hồng ngoại.
Kể từ khi ra đời, 50 năm về trước, ESO vẫn không ngừng nghiên cứu thiên văn trong ánh sáng khả kiến.
Và nghiên cứu thiên văn học bằng hồng ngoại trong khoảng 30 năm.
Nhưng có nhiều quãng âm khác trong bản giao hưởng Vũ Trụ.
Nằm ở độ cao 5000m so với mực nước biển, trên dãy Andes ở Chile,
là cao nguyên Chajnantor.
Từ trước tới nay thiên văn học chưa từng leo cao đến thế này.
Chajnantor là nhà của ALMA
-- Tổ hợp Lớn quan sát sóng Millimet/ hạ millimet Atacama.
Hiện ALMA vẫn đang được xây dựng.
tại một nơi rất khắc nghiệt, và vô cùng khó thở!
Tuy chỉ mới lắp đặt 10/66 ăng-ten,
ALMA đã cho nhiều quan sát đầu tiên vào mùa thu năm 2011.
Để quan sát sóng mi-li-met từ không gian, bạn cần một nơi cao và khô ráo.
Chajnantor là một trong những nơi tốt nhất trên thế giới dành cho việc này.
Những đám mây khí lạnh và bụi tối trở nên hữu hình trong một cặp thiên hà đang va chạm.
Đây không phải là nơi ra đời của sao, mà là nơi chúng đang lớn lên.
Và những đường sóng xoắn ốc trong dòng chảy của một ngôi sao sắp chết
-- phải chăng là do một hành tinh đang quay quanh nó?
Bằng việc thay đổi cách chúng ta quan sát,
chúng ta đang tiến đến gần nguồn gốc của hành tinh, sao và thiên hà.
Trong bản giao hưởng hoàn thiện của Vũ Trụ.
Tôi là Tiến sĩ J., đồng hành cùng chương trình ESOcast.
Lần sau hãy cùng tôi tham gia vào một cuộc phiêu lưu vũ trụ khác.
ESOcast được sản xuất bởi ESO,
Đài thiên văn phía Nam của châu Âu.
ESO, Đài thiên văn phía Nam của châu Âu,
là tổ chức khoa học và công nghệ liên chính phủ ưu việt trong thiên văn học,
thiết kế, xây dựng và vận hành nhiều kính thiên văn trên mặt đất tiên tiến nhất thế giới.
Transcription by ESO; translation by — Thanh Sang Mai.