Đây là chương trình ESOcast!
Với nền khoa học tiên tiến và những chuyện hậu trường tại ESO,
Đài thiên văn phía Nam của châu Âu,
cùng khám phá ranh giới tận cùng của Vũ Trụ với Tiến sĩ J., hay Tiến sĩ Joe Liske.
Xin chào và hoan nghên đến với tập đặc biệt thứ sáu của ESOcast.
Hoà mình cùng chương trình kỷ niệm 50 năm thành lập ESO vào tháng 10 năm 2012
chúng tôi sẽ giới thiệu 8 nét đại diện đặc trưng
của ESO trong 50 năm khám phá bầu trời phía nam.
Bắt lấy Ánh sáng
Trong suốt 50 năm,
Đài thiên văn phía Nam của châu Âu đã cho ta thấy vẻ đẹp tráng lệ của Vũ Trụ.
Mưa ánh sao đổ xuống Trái Đất.
Kính thiên văn khổng lồ bắt các hạt photon từ Vũ Trụ,
và đưa chúng đến những chiếc máy ảnh và quang phổ kế hiện đại.
Ảnh thiên văn ngày nay khác hơn nhiều so với thập niên 1960.
Khi ESO mới thành lập, quay lại năm 1962,
các nhà thiên văn học từng sử dụng những tấm đĩa nhiếp ảnh lớn bằng thuỷ tinh.
Chúng có độ nhạy thấp, thiếu chính xác và khó xử lý.
Các bộ dò ngày nay đã tạo nên sự khác biệt!
Chúng bắt hầu hết mọi hạt photon.
Hình ảnh thu được có sẵn ngay lập tức.
Và quan trọng nhất,
chúng có thể được xử lý và phân tích bằng phần mềm máy tính.
Thiên văn học đã thực sự trở thành một ngành khoa học kỹ thuật số.
Kính thiên văn của ESO sử dụng
nhiều bộ dò nhạy nhất và lớn nhất thế giới.
Trong số đó, máy ảnh của VISTA có ít nhất 16 bộ dò, với tổng độ phân giải lên đến 67 triệu pixel.
Cỗ máy khổng lồ này chụp ánh sáng hồng ngoại từ đám mây bụi Vũ Trụ,
các ngôi sao sơ sinh
và từ nhiều thiên hà xa xôi.
Heli lỏng giữ máy dò ở nhiệt độ -269 độ.
VISTA lưu giữ một kho tàng của bầu trời phương nam,
giống như một nhà thám hiểm đang khảo sát một vùng đất chưa hề biết đến.
Kính thiên văn Khảo sát VLT là một cỗ máy thăm dò khác,
nhưng cái này hoạt động ở bước sóng khả kiến.
Máy ảnh của kính, có tên là OmegaCAM, thậm chí còn lớn hơn nữa.
32 CCD hợp lại để tạo nên nhiều bức ảnh thiên văn ngoạn mục
với độ phân giải cực khủng lên đến 268 triệu pixel.
Phạm vi quan sát lên đến một độ vuông
-- lớn gấp bốn lần đĩa Trăng tròn.
OmegaCAM tạo 50 gigabyte dữ liệu mỗi đêm.
Và đây là những gigabyte tuyệt đẹp.
Kính thiên văn khảo sát như VISTA và VST
cũng khai thác nhiều thiên thể hiếm có và hấp dẫn trên bầu trời.
Sau đó các nhà thiên văn học sử dụng tối đa sức mạnh của VLT
để nghiên cứu thiên thể đó với độ chi tiết cực đại.
Mỗi đơn vị kính thiên văn VLT
sở hữu bộ thiết bị độc đáo của riêng mình,
mỗi kính đều có thế mạnh riêng.
Nếu không có những thiết bị này, đôi mắt khổng lồ của ESO sẽ chẳng thể dùng được.
Chúng cũng có nhiều tên gọi khá hoa mỹ như ISAAC, FLAMES, HAWK-I và SINFONI.
Những cỗ máy công nghệ cao khổng lồ, mỗi cái có kích thước bằng một chiếc ô tô nhỏ.
Mục đích của chúng:
để ghi lại các hạt photon từ Vũ Trụ và khôi phục mọi thông tin.
Tất cả các thiết bị tại đây là độc nhất, nhưng một số cái có vài nét đặc biệt hơn.
Ví dụ, NACO và SINFONI sử dụng hệ thống quang học thích ứng của VLT.
Chùm tia laser tạo nên những ngôi sao nhân tạo
giúp các nhà thiên văn học chỉnh sửa độ biến dạng hình ảnh trong bầu khí quyển.
Hình ảnh của NACO có độ sắc nét như thể chúng được chụp từ ngoài Vũ Trụ.
Và kế đến là MIDI và AMBER. Hai thiết bị giao thoa.
Tại đây, sóng ánh sáng từ hai hoặc nhiều kính thiên văn được kết hợp lại với nhau,
trông như chúng được chụp bởi một tấm gương đơn lẻ khổng lồ.
Kết quả:
Một góc nhìn sắc nét nhất mà bạn có thể tưởng tượng.
Nhưng thiên văn học đâu chỉ toàn chụp ảnh.
Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu thêm,
bạn phải tách ánh sao và nghiên cứu thành phần của nó.
Quang phổ học là một trong những công cụ mạnh nhất của thiên văn học.
Không có gì ngạc nhiên khi ESO được biết đến với việc sở hữu nhiều quang phổ kế tiên tiến nhất thế giới,
như cỗ máy X-Shooter mạnh mẽ.
Ảnh chụp thì mang đến cảnh đẹp, nhưng quang phổ thì lại tiết lộ nhiều thông tin hơn.
Về thành phần.
Chuyển động.
Tuổi đời.
Bầu khí quyển của ngoại hành tinh, quay quanh những vì sao xa xôi.
Hoặc các thiên hà sơ sinh ở rìa Vũ Trụ khả kiến.
Nếu không có quang phổ,
chúng ta chỉ là những nhà thám hiểm chỉ biết thưởng ngoạn vẻ đẹp bề ngoài của khung cảnh.
Với quang phổ,
chúng ta biết được về địa hình, địa chất, tiến hóa và thành phần của vùng đất đó.
Và còn một điều nữa.
Mặc dù mang một vẻ đẹp thanh bình, Vũ Trụ lại là một nơi đầy hung bạo.
Mọi thứ trở nên tồi tệ trong màn đêm,
và các nhà thiên văn học muốn nắm bắt từng sự kiện.
Nhiều ngôi sao khổng lồ kết thúc cuộc sống của chúng trong vụ nổ supernova cực mạnh.
Một vài vụ nổ trong Vũ Trụ mạnh đến nỗi
có độ sáng còn lớn hơn cả một thiên hà,
bắn ngập tràn vào không gian liên thiên hà với các tia gamma vô hình, mang năng lượng cao.
Kính thiên văn robot nhỏ phản ứng với cảnh báo tự động từ vệ tinh.
Chúng hướng đến mục tiêu chỉ trong vài giây để nghiên cứu hậu quả từ các vụ nổ này.
Những chiếc kính robot khác tập trung vào nhiều sự kiện ít kịch tính hơn,
chẳng hạn như các hành tinh xa xôi đi ngang qua ngôi sao mẹ.
Vũ Trụ không ngừng trải qua nhiều thăng trầm.
ESO cố gắng không bỏ lỡ một nhịp đập nào.
Vũ Trụ học là ngành học nghiên cứu về Vũ Trụ nói chung.
Cấu trúc, sự tiến hóa và nguồn gốc của nó.
Tại đây, bắt càng nhiều ánh sáng càng tốt là điều cốt yếu.
Nhiều thiên hà có khoảng cách xa đến nỗi chỉ có một lượng nhỏ photon chạm tới Trái Đất.
Nhưng các hạt photon này lại nắm giữ nhiều manh mối về quá khứ của Vũ Trụ.
Chúng đã du hành suốt hàng tỷ năm.
Vẽ nên một bức tranh về những ngày đầu đời của Vũ Trụ.
Đó là lý do tại sao kính thiên văn lớn và máy dò nhạy bén rất quan trọng.
Trong năm mươi năm qua,
Kính thiên văn ESO đã phát hiện một số thiên hà và quasar có khoảng cách xa nhất
từng được quan sát.
Chúng thậm chí còn giúp phát hiện ra sự phân bố của vật chất tối,
với bản chất vẫn còn là một điều bí ẩn.
Ai biết được năm mươi năm sau sẽ mang đến điều gì?
Tôi là Tiến sĩ J., đồng hành cùng chương trình ESOcast.
Lần sau hãy cùng tôi tham gia vào một cuộc phiêu lưu khác vào Vũ Trụ.
ESOcast được sản xuất bởi ESO,
Đài thiên văn phía Nam của châu Âu.
ESO, Đài thiên văn phía Nam của châu Âu,
là tổ chức khoa học và công nghệ liên chính phủ ưu việt trong thiên văn học,
Trong số đài quan sát trên mặt đất và trong không gian, ESO là đài quan sát tiên tiến nhất trên thế giới.
Transcription by ESO; translation by — Thanh Sang Mai