Þetta er ESOcast!
Vísindi í fremstu röð og lífið á bak við tjöldin hjá ESO,
Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli,
könnun á undrum alheimsins með þáttarstjórnandanum Dr J, einnig þekktur sem Dr Joe Liske.
Komið þið sæl og verið velkomin í þennan aukaþátt ESOcast.
Í aðdragandi 50 ára afmælis ESO í október 2012
munum við sýna átta aukaþætti
um fyrstu 50 árin í rannsóknum ESO á suðurhimninum.
Að smíða stórt
Stjörnufræði er stór vísindagrein.
Alheimurinn er risavaxinn
og rannsóknir á honum krefjast stórra mælitækja.
Þetta er 5 metra breiði Hale spegilsjónaukinn á Palomarfjalli.
Þegar Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli var stofnuð fyrir fimmtíu árum
var hann stærsti sjónauki í heiminum.
Very Large Telescope ESO á Cerro Paranal er sá þróaðasti í dag.
Hann er öflugasti sjónauki sögunnar
og hefur sýnt okkur alheiminn í allri sinni dýrð.
En stjörnufræðingar eygja enn stærri tæki.
Og ESO lætur drauma þeirra rætast.
San Pedro de Atacama.
Á afviknum stað innan um glæsileg náttúruundur
er þessi heillandi bær heimkynni innfæddra Atacameños
en líka bakpokaferðalanga með ævintýraþrá.
Og stjörnufræðinga og tæknimanna ESO.
Skammt frá San Pedro er daumatæki ESO að taka á sig mynd.
Tækið kallast ALMA – Atacama Large Millimeter/submillimeter Array.
ALMA er samstarfsverkefni Evrópu, Norður Ameríku og austur Asíu.
Hún virkar eins og risavaxin súmlinsa.
Þegar loftnetin 66 eru þétt saman fæst víðmynd af himninum.
En þegar þau eru færð sundur sýna þau miklu fínni smáatriði á smærra svæði á himninum.
Á hálfsmillímetra-bylgjulengdum sér ALMA alheiminn í öðru ljósi.
En hvað mun hann leiða í ljós?
Myndun fyrstu vetrarbrautanna í alheiminum í kjölfar Miklahvells.
Köld og rykug ský úr sameindagasi
— staðina þar sem nýjar sólir og reikistjörnur verða til.
Og efnafræði alheimsins.
ALMA mun finna lífrænar sameindir — byggingareiningar lífsins.
Smíði loftneta fyrir ALMA er í fullum gangi.
Tveir risaflutningabílar, kallaðir Ottó og Lorre
sjá um að flytja fullkláruð loftnetin upp á Chajnantor hásléttuna.
Í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli
gefur röðin betri mynd af alheiminum í örbylgjuljósi en nokkru sinni fyrr.
Þegar ALMA er næstum fullkláruð
eru enn nokkur ár í næsta draumatæki ESO.
Sérðu fjallið þarna?
Þetta er Cerro Armazones.
Ekki svo ýkja langt frá Paranal
en þar verður stærsti sjónauki í sögu mannkyns reistur.
Hér gefur að líta European Extremely Large Telescope.
Stærsta auga jarðar.
Safnspegillinn verður næstum fjörutíu metrar í þvermál
svo allir aðrir sjónaukar verða dvergvaxnir við hlið E-ELT.
Næstum átta hundruð tölvustýrðir spegilhlutar.
Sjóntækin eru flókin til að skörpustu hugsanlegu myndir náist.
Hvolf á hæð við kirkjuturn.
E-ELT er æfing í efsta stigi lýsingarorða.
En að sjálfsögðu eru raunverulegu undrin þarna úti í alheiminum.
E-ELT mun taka myndir af reikistjörnum á braut um aðrar stjörnur.
Litrófsriti hans mun þefa af lofthjúpum þessara framandi hnatta
í leit að ummerkjum lífs.
Lengra í burtu mun E-ELT rannsaka stakar stjörnur í öðrum vetrarbrautum.
Því mætti líkja við að hitta íbúa nágrannaborgar í fyrsta sinn.
Þessi risavaxna tímavél
gerir okkur kleift að horfa milljarða ára aftur í tímann
og sjá hvernig allt saman hófst.
Og hann gæti leyst ráðgátuna um vaxandi útþenslu alheimsins
— þá dularfullu staðreynd að vetrarbrautir fjarlægjast hver aðra
með sívaxandi hraða.
Stjörnufræði er stór vísindagrein, grein stórra ráðgáta.
Er líf utan jarðar?
Hvernig varð alheimurinn til?
Nýi risasjónauki ESO mun hjálpa okkur að skilja.
Okkur vantar enn nokkuð upp á, en biðin styttist.
Svo hvað er næst?
Það veit enginn.
En ESO er reiðubúin fyrir ævintýrið.
Þetta er Dr J sem kveður úr þessum aukaþætti ESOcast.
Fylgstu með nýjum stjarnfræðilegum ævintýrum í næsta þætti.
ESOcast er framleitt af ESO
Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli.
ESO, Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli,
eru fremstu fjölþjóðlegu stjarnvísindasamtök heims.
ESO er afkastamesta stjörnustöð heims, bæði meðal sjónauka á jörðinni og í geimnum.
Handrit ESO; þýðing Sævar Helgi Bragason.