Risavaxinn
Þungur
Hárnákvæmur
Ótrúlega hreyfanlegur
Mjög harðger
Í hvert sinn sem flutningabílar ALMA flytja viðkvæm hátækniloftnetin
er mikið í húfi.
Vinnan er krefjandi, bæði fyrir mann og vélar.
Hinir tveir risavöxnu flutningabílar ALMA, nefndir Otto og Lore,
aka löturhægt yfir stórbrotið landslag Atacamaeyðimerkurinnar í Chile
og flytja næm loftnetin með geysimikilli nákvæmni.
Að geta fært loftnetin til er mikilvægur hluti
af starfsemi hinnar öflugu ALMA sjónaukaraðar.
Þetta er ESOcast!
Vísindi í fremstu röð og lífið á bak við tjöldin hjá ESO,
Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli.
Könnun á undrum alheimsins með þáttastjórnandanum Dr. J, einnig þekktur sem Dr. Joe Liske.
ALMA — Atacama Large Millimeter/submillimeter Array —
er öflugasti sjónauki heims til að rannsaka hinn kalda alheim.
Sjónaukinn samanstendur af 66 hárnákvæmum loftnetum
sem hægt er að staðsetja allt að 16 km í sundur.
Að geta fært og flutt til
hvert loftnet fyrir sig
er einmitt ein af ástæðum þess að ALMA
er jafn öflugt vísindatæki og raun ber vitni.
En að flytja til loftnetin krefst háþróaðs
farartækis sem varð að sérsmíða fyrir verkið.
ALMA flutningabíllinn er verkfræðilegt undur.
20 metra langur, 10 metra breiður og 6 metra hár.
Hann hefur 28 dekkjapör
sem hægt er að snúa sjálfstætt í hvaða átt sem er
og veitir ótrúlegan hreyfanleika.
Þessi risi vegur 130 tonn og er knúinn áfram af
tveimur 700 hestafla vélum sem ná allt að 20 km hraða á klukkustund
eða 12 km/klst þegar hann flytur loftnet.
Bílstjórnarklefinn er lágt niðri til að tryggja að ökumaðurinn hafi óheft útsýni.
Einnig er hægt að fjarstýra bílnum
en það gerir ökumanninum kleift að standa fyrir utan bílinn og fylgjast með vélinni.
á meðan varasömum tilfærslum stendur.
Tilgangur ALMA flutningabílanna er að færa loftnetin til
og staðsetja þau með nákvæmni upp á millímetra.
Það er alls ekki slæmt miðað við að hvert loftnet
vegur ríflega 100 tonn.
Ferðalag loftnetanna getur verið frá allt að nokkur hundruð metrum,
frá einum loftnetspalli til næsta,
upp í allt að 28 kílómetra frá grunnbúðunum og upp á
Chajnantor hásléttuna í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli.
Öflugar vélar Ottos eru ræstar.
Allir fyrirhugaðir loftnetsflutningar
krefjast óskiptrar athygli flutningshópsins.
Að flytja til risavöxnu ALMA loftnetin kemst aldrei í vana
því minnstu mistök geta reynst mjög dýrkeypt.
U-laga rammi flutningabílsins dreifir byrðunum jafnt.
Hægt og rólega er flutningabílnum komið vel og vandlega fyrir
og loftnetin eru búin undir ferðalgið.
Tveir skáhallandi teinar halda loftnetinu stöðugu þegar því er lyft upp á flutningabílinn.
ALMA flutningabílinn heldur loftnetinu
algerlega pikkföstu.
Loftnetinu er síðan komið fyrir með ótrúlegri nákvæmni á nýja staðnum.
En að flytja loftnetið frá grunnbúðunum upp á
Chajnantor hásléttuna er gerólíkt viðfangsefni.
Ferðalagið er 28 kílómetra löng leið upp fjallið
og nemur hækkunin 2.100 metrum.
Langferðin upp bugðóttann veginn er prófraun fyrir bæði ökumanninn og vélina
og spennan innan hópsins er mikil.
Flutningabíllinn skríður á 12 km hraða á klukkustund
upp veginn.
Hann er útbúinn einstöku fjöðrunarkerfi sem ræður vel við
þvottabrettið á veginum
og heldur viðkvæmum farminum öruggum á öllum stundum.
Í svo mikilli hæð er ökuferðin engin skemmtiferð: Þegar loftið þynnist
eiga starfsmenn erfitt með andardrátt og þurfa að nota súrefnistanka.
Að sama skapi minnkar aflið sem vélar bílsins framleiða töluvert.
Að lokum er komið upp á sléttuna og loftnetið látið síga
með mikilli nákvæmni á pallinn
til að auka getu ALMA.
Við fyrstu sýn gætu þessir flutningabílar virst vera
lítið annað en fyrirferðamiklir og öflugir risatrukkar.
En þeir eru svo miklu meira:.
Geta þeirra til að höndla viðkvæm loftnet ALMA
með jafn mikilli mýkt og nákvæmni gerir þá einfaldlega að
ómissandi tækjum fyrir ALMA.
Og það sem meira er, þá gera þeir það í harðneskjulegu umhverfi
og með óbrigðulum áreiðanleika.
Svo þessir risar eru ekki aðeins trukkar
heldur eru þeir í raun hluti af sjónaukanum.
Þetta er Dr. J sem kveður fyrir hönd ESOcast.
Fylgstu með nýjum stjarnfræðilegum ævintýrum í næsta þætti.
ESOcast er framleitt af ESO, Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli
ESO, Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli, eru fremstu
fjölþjóðlegu stjarnvísindasamtök heims
sem hannar, smíðar og starfrækir öflugustu stjörnusjónauka heims.
Atacama Large Millimeter/submillimeter Array er fjölþjóðleg stjörnustöð
og samstarfsverkefni Evrópu, Norður Ameríku og austur Asíu í samvinnu við Chile.
Handrit: ESO; þýðing: Sævar Helgi Bragason