Đây là chương trình ESOcast
với lnền khoa học tiên tiến và những chuyện hậu trường tại ESO, Đài Thiên văn phía Nam của châu Âu.
Tập 75: Top 10 Khám phá Thiên văn của ESO.
ESO điều hành 3 đài quan sát thiên văn tiên tiến nhất thế giới tọa lạc tại Chile.
Các nhà thiên văn sử dụng những chiếc kính thiên văn này để nghiên cứu nhiều thiên thể gần với chúng ta,
trong Hệ Mặt Trời
và cả nhiều thiên thể xa nhất trong Vũ Trụ.
Quan sát với kính thiên văn của ESO đã đem đến những đột phá trong thiên văn học,
và, có vai trò chủ đạo cho nhiều phát hiện đáng chú ý trong nhiều năm.
Đây là danh sách top 10 khám phá thiên văn của ESO cho đến nay.
Tìm thấy bằng chứng rõ nhất về những ngôi sao thế hệ đầu trong Vũ Trụ
Các nhà thiên văn sử dụng Kính Thiên văn Rất Lớn của ESO
phát hiện một trong các thiên hà sáng nhất được hình thành vào thời kì sơ khai của Vũ Trụ
và tìm thấy bằng chứng về những ngôi sao thế hệ đầu tiên trong thiên hà đó,
những ngôi sao mà trước đây chỉ được dự đoán qua lý thuyết.
Những thiên thể nặng, tỏa sáng này là "những người sáng tạo" nên các nguyên tố nặng đầu tiên trong lịch sử-
các nguyên tố cần thiết để đúc nên những ngôi sao mà ngày nay chúng ta thấy,
trong các hành tinh quay quanh chúng, và cả trong sự sống xung quanh chúng ta.
Chớp Gamma - mối liên hệ với vụ nổ Supernova và sát nhập sao neutron
Kính thiên văn của ESO cho thấy bằng chứng chắc chắn về những vụ bùng tia Gamma dài
có liên quan đến vụ nổ cực mạnh từ cái chết của nhiều ngôi sao có khối lượng lớn.
Lần đầu tiên kính thiên văn từ đài quan sát La Silla cũng quan sát thấy ánh sáng từ một chớp gamma ngắn,
cho thấy chúng có nguồn gốc từ những vụ sát nhập sao Neutron.
Hệ Mặt Trời chứa nhiều hành tinh nhất
Các nhà thiên văn sự dụng thiết bị HARPS của ESO vào năm 2010
phát hiện một hệ Mặt Trời có đến ít nhất 5 hành tinh
quay quanh ngôi sao tương tự như Mặt Trời có tên HD 10180
Cũng có bằng chứng cho rằng có thể có thêm 2 hành tinh nữa,
nếu 1 trong chúng được xác nhận, thì đó là hành tinh có khối lượng nhẹ nhất từng được tìm thấy.
Những quan sát mới đây và việc phân tích lại những dữ liệu
cho thấy có thể có khá nhiều hành tinh quay quanh ngôi sao này.
Độc lập đo đạc nhiệt độ của Vũ Trụ
Kính thiên văn Rất Lớn của ESO được sử dụng
và phát hiện các phân tử cacbon-monoxit trong một thiên hà ở xa
cách chúng ta đến 11 tỷ năm,
một nhiệm vụ được nghiên cứu trong suốt 25 năm.
Cho phép các nhà thiên văn học có được
kết quả đo đạc chính xác nhất về nhiệt độ Vũ Trụ ở một khoảng cách cực xa.
và tương ứng với nhiệt độ được dự đoán bởi thuyết Big Bang.
Đo đạc trực tiếp quang phổ của ngoại hành tinh và bầu khí quyển của chúng
Lần đầu tiên bầu khí quyển của một ngoại hành tinh siêu Trái Đất được phân tích nhờ kính thiên văn VLT.
Hành tinh GJ 1214b,
đã được nghiên cứu khi nó đi ngang qua ngôi sao chủ
và một phần ánh sáng sáng của ngôi sao đi vào bầu khí quyển của hành tinh.
Bầu khí quyển được phân tích có thành phần chủ yếu là nước, dưới dạng hơi,
hoặc bị chi phối bởi mây dày hoặc mây mù.
Ngôi sao lớn tuổi nhất trong Thiên hà Milky Way (Dải Ngân Hà).
Sử dụng kính VLT của ESO, các nhà thiên văn đo được tuổi ngôi sao già nhất trong Dải Ngân Hà
13,2 tỷ năm tuổi, được sinh ra trong thời kì hình thành sao đầu tiên trong Vũ trụ.
Uranium cũng được phát hiện trong ngôi sao,
và ngôi sao này được coi như một thước đo độc lập để tính tuổi của thiên hà.
Ảnh chụp đầu tiên của một ngoại hành tinh
Kính VLT cũng chụp được bức ảnh đâu tiên về một hành tinh nằm ngoài Hệ Mặt Trời
Hành tinh có khối lượng gấp 5 lần Sao Mộc, quay quanh một thiên thể dưới sao - một sao lùn nâu -
với khoảng cách gấp 55 lần khoảng cách trung bình giữa Trái Đất và Mặt Trời.
Ảnh của ALMA cho thấy nguồn gốc của hành tinh
Vào năm 2014, ALMA, Tổ hợp kính thiên văn Lớn Quan sát Sóng Millimet/Hạ Millimet Atacama,
cho thấy nhiều chi tiết đáng chú ý của một hệ Mặt Trời đang được hình thành.
Ảnh chụp ngôi sao HL Tauri là bức ảnh sắc nét nhất từ trước đến nay ở bước sóng hạ milimet.
Cho thấy bụi và khí bị hút lại tạo nên các hành tinh trong một đĩa khí.
Vũ Trụ đang tăng tốc
Một trong những khoảnh khắc tự hào nhất của ESO đến từ hai nhóm nghiên cứu độc lập,
bao gồm cả nhân viên của ESO, với một phát hiện mang tính cách mạng:
rằng vũ trụ không những đang giãn nở, mà còn đang tăng tốc
Phát hiện của các nhóm độc lập được dựa trên nhiều quan sát từ những vụ nổ sao,
hoặc được gọi là supernova,
bao gồm các tính toán được thực hiện từ kính thiên văn của ESO tại Đài Thiên văn La Silla và Paranal.
Và phát hiện này được trao giải Nobel Vật lý vào năm 2011.
Những ngôi sao quay quanh lỗ đen trong Dải Ngân Hà
Và cuối cùng…
Một số kính thiên văn hàng đầu của ESO đã được sử dụng trong một nghiên cứu suốt 20 năm
để có được kết quả chi tiết nhất từ trước tới nay
về những thiên thể xung quanh một con quái vật tại trung tâm Dải Ngân Hà,
một hố đen siêu khối lượng.
Thiên văn học không ngừng tiến lên phía trước,
top 10 phát hiện của ESO chưa hẳn là những khám phá tiêu biểu.
Chỉ cần các nhà thiên văn học không ngừng tiếp tục sử dụng các đài quan sát của ESO để khám phá Vũ Trụ,
thì sau này sẽ có được nhiều khám phá mới và nhiều điều sẽ được sáng tỏ.
Trong tương lai, có lẽ sẽ có nhiều khám phá mới
và những phát hiện ấy cũng sẽ được cho vào danh sách này.
Transcription by ESO; translation by — Thanh Sang Mai