ESO teleskopları, başka yıldızların çevresindeki sönük manyetik alan izlerini aramak
ve hatta yüzeylerindeki yıldız lekelerini haritalamak için kullanılıyor.
Bu bilgi, güneşimiz de dahil neden bu kadar yıldızın manyetik olduğu ve bunun yerküredeki
ve evrenin başka yerlerindeki yaşam üzerine etkileri hakkında fikir vermeye başlıyor.
ESOcast'tesiniz! Son teknoloji bilim ve ESO, Avrupa Güney Gözlemevi'ndeki yaşamın perde arkası görüntüleri.
400 yıldan daha uzun zaman önce Galileo Galilei, güneş yüzeyinde, bugün güneş lekeleri
olarak bilinen bozukluklar olduğunu farkeden ilk gökbilimci oldu.
Galileo'nun o gün için farkına varamadığı şey, o koyu lekelerin Güneş'in manyetik bir yıldız olduğuna işaret etmesiydi.
Güneş lekeleri koyu görünür çünkü bu bölgelerde
güçlü manyetik alan, ısının yüzeye taşınmasını kısıtlar.
Bunun sonucunda, bu alanlar, çevresindeki parlak yerlere göre
daha soğuk —dolayısıyla daha koyu olurlar.
Güneş lekeleri ortaya çıktıkça manyetik alan güç ve karmaşıklık olarak artış gösterir
ve daha da karmaşık bir hal alır.
Bazen de, kimi güneş lekelerinde manyetik alan ortadan kalkar,
bir anda baskıladığı enerji inanılmaz ve vahşi bir parlama olarak serbest kalır.
Güneş püskürtüsü ve güneş fırtınası olarak, bu enerji uzaya salınır.
Yerküre'ye yöneldiğinde yüklü parçacık akımı şeklindeki bu enerji
gezegenin kendi manyetik alanı tarafından saptırılır.
Ancak bazı yüklü parçacıklar geçer ve kuzey ve güney kutup
bölgelerindeki harika kutup ışıklarını oluşturur.
Ama buradaki güzellik aynı zamanda tehlikeye de işaret eder.
Güneş fırtınaları, yeterince güçlü olurlarsa, yerkürede jeomanyetik fırtınaları tetikleyebilir,
uyduları yokedebilir, hava trafiğini etkileyebilir hatta enerji hatlarını hasarlayabilir.
Teknolojik bir çağda, bu tehdit, güneş manyetizmasını incelemek için yeterli bir nedendir.
Manyetik olma adına, Güneş tek ve eşsiz değildir.
Gökadamızdaki birçok yıldız bir şekilde manyetik bir alan oluşturur.
Kendi yıldızımızın manyetik alan oluşturma yolaklarını tam olarak bilemesek de
diğer yıldızlar da benzer yolaklarla bunu yapıyor olmalılar.
Ancak, uzaktaki, güneşten sıcak ve büyük bazı farklı tip yıldızlarda
manyetizma oluşma şekilleri çok değişik olabilir.
Ancak bilinen şu ki güneş püskürtüleri ve fırtınaları dünyadaki yaşamı derinden etkileyebilirler.
Bir yıldızın manyetik özelliklerini incelemek gökbilimcilere
o yıldızın yörüngesindeki gezegenlerde yaşamı barındırmaya ne kadar uygun olduğu hakkında fikir verebilir.
Bir yıldızın manyetik alanı Zeeman etkisi denilen şekilde ölçülebilir.
Kimyasal elementler bir yıldızın tayfında dar koyu absorbsiyon çizgileri oluştururlar.
Bir manyetik alan varlığında bu çizgiler üçlü veya daha karmaşık şekillerde bölünürler.
Bu ayrışmalar ölçülerek gökbilimciler tarafından manyetik alan kuvvetini belirlemek için kullanılırlar.
Zeeman etkisi başka bir etkiye neden olur —yıldız ışığı polarize olur
Bu polarize sinyal gökbilimciler tarafından yıldızsal manyetik
alan olup olmadığı hakkında hayati ipucu sağlar.
ESO'nun teleskop ve cihazları —Çok Büyük Teleskop'tai FORS gibi
bu polarizasyonu tespit etmek için donatılmışlardır.
Bunlar yıldızsal manyetik alanları ölçebilen güçlü aletlerdir.
Bu aletlerden biri de HARPS'tır
ESO'nun Şili'deki La Silla Gözlemevi'nde bulunur.
HARPS ötegezegenlere ait silik izleri yakalayabilmek için
yıldızsal tayf çizgilerinin Doppler kaymalarını büyük bir keskinlikle ölçer.
Fakat HARPS aynı zamanda yıldızsal manyetik alanları tespit etmek için tayfsal ışıkların polarizasyonunu da ölçer.
Bazı yıldızlar için bu spektrografi aynı anda binlerce çizgi ölçer ve
çok zayıf manyetik alanlardan gelen sinyalleri bile yakalar
Belli bir yıldızı döndüğü sürece defalarca gözlemleyerek
bilim insanları,bu polarizasyon ölçümlerini, uzak yıldızlardaki manyetizma ilintili yıldız lekelerinin
eş zamanlı haritalarını çıkarmak için kullanıyorlar.
Neredeyse tüm yıldızlar sadece noktasal bir ışık olarak göründüğünden,
bu görüntüleri doğrudan büyük teleskoplarla elde etmek imkansız.
Ancak polarize işaretler içinde bulunan devasa miktarda bilgi sayesinde,
yıldızların manyetik alanları hakkında büyük bir işi ortaya çıkarabiliriz;
başka türlü gizli kalacak olan değerli bilgiyi açığa çıkarma.
Astronomlar çoğu yıldızın manyetik olduğunu buldu, ancak çok farklı bir şekilde.
Farklı süreçler bu manyetik alanları oluşturmak ve sürdürmek için iş başında olmalı.
Şimdi biliyoruz ki bu manyetik alanlar, yıldızların ömürleri boyunca nasıl davrandıklarına dair büyük bir etkiye sahip.
Yıldız oluşumunun karmaşık sürecinde önemli bir rol oynarlar.
Ve yıldız ömrünün diğer ucunda, gama-ışın patlamalarının,
pulsarların ve —hepsinin en şiddetlisi olan— magnetarların garip davranışını açıklamada hayatidirler.
Astronomlar ise şimdi yıldızların manyetik alanlarını,
çevresindeki kayaç gezegenlerin yaşanılabilirliğindeki etkilerini belirlemek için hevesle çalışıyorlar.
Bir yıldızın manyetik alanı bir gezegenin yüzeyine ulaşan ışınım miktarını büyük oranda etkileyebilir.
Yıldızlardaki yoğun parlamalar mor ötesi ışınımı oluşturur,
ki bu ışınım hem ilkel hem de ileri seviye çoğu yaşam formu için zararlıdır.
Manyetizmanın Evren içerisinde,
dünyanın yüzeyinden en uzak patlayan yıldızlara kadar etkileri vardır.
Kutuplaşma ölçümleri astronomlara, bizim kendi yıldızımızın ve
Evrendeki diğer bütün yıldızların manyetik özelliklerini anlamalarına yardımcı olmaktadır.
Transkripsiyon: ESO; Çeviri: Görkem Koray Öz / [Diğer Çevirmen]