Prije dvadeset i pet godina niti jedna vansolarna planeta nije bila detektovana.
Ali, čudesno, sada znamo na hiljade njih i proučavamo ih do najsitnijih detalja.
ESO opservatorije u Ćileu su predvodnice ovog velikog napretka znanja.
I njihovi filigranski instrumenti nastavljaju sa otkričima
i izučavanjem nevjerovatno raznolikih planeta.
Ovo je ESOcast! Napredna nauka i život iza kulisa u ESO (European Southern Observatory).
Posmatrajući noćno nebo, ljudi su se uvijek pitali postoje li planete tamo negdje
i naročito planete na kojima ima života van Sunčevog sistema.
Astronomi su također postavljali sebi ova pitanja, i još mnoga druga.
Jesu li planete česte? Ili veoma rijetke?
Podsjećaju li na planete Sunčevog sistema, ili su potpuno drukčije?
Frustrirajuće, sve do nedavno,
posmatračke tehnike nisu bile dovoljno napredne da bi odgovorile i na jedno od ovih pitanja.
Ali u 1995, ovo se promijenilo preko noći.
Otkrivena je prva vansolarna planeta u orbiti zvijezde poput našeg Sunca.
Monumentalno otkriče načinili su astronomi iz Ženeve Michel Mayor i Didier Queloz
u orbiti oko zvijezde 51 Pegasi.
Vansolarna planeta, nazvana 51 Pegasi b, ima oko polovine mase Jupitera
i napravi krug oko matične zvijezde za samo četiri zemaljska dana.
A ovo je bio samo početak.
Od prve kapi otkrića nastala je poplava.
Otada je otkriveno na hiljade planeta različitih veličina i orbita.
Mnoga ova otkrića napravile su ESO opservatorije u Ćileu.
Ali lov na vansolarne planete je izazov.
Ovi tuđinski svjetovi kriju se u sjeni, dajući malo ili nimalo svoje svjetlosti.
Bilo koja svjetlost kosu one emituju preplavljena je sjajem njihovih matičnih zvijezda.
Međutim, napredne posmatračke metode mogu se koristiti da bi se uočile ove nedostižne egzoplanete.
Slabo gravitaciono povlačenje planete u orbiti uzrokuje gibanje matične zvijezde.
Ovo slabašno kretanje izaziva mali pomak u spektru zvijezde,
koji ekstremno senzitivni spektrografi poput ESO HARPS-a mogu detektovati praćenjem radijalne brzine.
HARPS, instaliran na ESO 3,6-metarskom teleskopu u La Silla Opservatoriji,
je najistaknutiji svjetski lovac na vansolarne planete.
On je najuspješniji teleskop u pronalasku vansolarnih planeta male mase.
U 2010, instrument je otkrio najbogatiji planetarni sistem ikada.
Sistem udaljen oko 120 svjetlosnih godina, u orbiti Suncu slićne zvijezde po imenu HD 10180,
sadrži najmanje pet planeta.
Postoje dokazi da bi još dvije planete mogle biti prisutne u ovom sistemu,
od kojih bi jedna imala najmanju masu od svih do sada pronađenih.
Planetarni tranziti se također mogu iskoristiti u indirektnoj detekciji udaljenih svjetova.
Kada vansolarna planeta prođe ispred matične zvijezde gledano sa Zemlje
ona blokira mali dio svjetlosti koja stiže do nas.
Ovo stvara poremećaj u sjaju zvijezde koji može biti izmjeren.
Osim određivanja veličine vansolarne planete,
planetarni tranzit može otkriti sastav atmosfere tih planeta.
Atmosferu oko planeta tipa super-Zemlja
astronomi su po prvi put analizirali koristeći Very Large Telescope.
Planeta, poznata kao GJ 1214b,
proučavana je prilikom prolaska ispred matične zvijezde i svjetlost zvijezde je prošla kroz atmosferu planete.
Ova svjetlost je otkrila da je planetarna atmosfera sastavljena uglavnom od vode, odnosno vodene pare,
ili njom dominiraju gusti oblaci i izmaglica.
Direktno posmatranje vansolarnih planeta je monumentalan poduhvat, a ESO je prvi naćinio taj korak.
Very Large Telescope osigurao je prvu historijsku sliku jedne planete izvan Sunčevog sistema.
2M1207b je pet puta masivnija od Jupitera.
Orbitira oko neuspjele zvijezde smeđeg patuljka na udaljenosti 55 puta većoj od udaljenosti između Zemlje i Sunca.
ESO teleskopi su opremljeni sa izuzetno osjetljivim instrumentima,
ali da bi ostali predvodnik istraživanja vansolarnih planeta,
ESO je nedavno obezbijedio dva nova instrumenta za VLT.
SPHERE može pronaći i istražiti planete čiji slabi sjaj ne vidimo zbog sjaja njihovih matičnih zvijezda.
A u skorijoj budučnosti, na VLT stiže ESPRESSO spektrograf, koji će nadmašiti HARPS.
European Extremely Large Telescope, koji se trenutno gradi u Ćileu,
još više će unaprijediti lov na vansolarne planete.
Kada proradi, ovaj 39-metarski teleskop moči će detektovati planete poput Zemlje
i moguće dokaze o vanzemaljskoj biosferi.
Potraga za vansolarnim planetama sadrži element onoga što je možda
najveće od svih pitanja: ima li života drugdje u Univerzumu?
Tokom proteklih 20 godina, naše znanje o vansolarnim planetama je značajno napredovalo.
Ali potraga za planetama poput Zemlje i onima na kojima je moguć život
ostaje jedan od najvećih izazova astronomije.
Jesmo li samo? Ne znamo, ali sve smo bliže odgovoru na to pitanje.
Transkript ESO; prevod Adnan Popara