بیست و پنج سال پیش حتی یک سیاره هم خارج از منظومه شمسی پیدا نشده بود.
ولی اکنون بطور قابل ملاحظه ای ما هزارها شان را میشناسیم و بسیاری شان را با جزییات شگفت انگیز بررسی کرده ایم.
رصدخانه های جنوبی اروپا در شیلی در صف اول این گسترش عظیم در دانش بوده است.
و ابزارهای تراز اولشان همچنان در حال کشف و بررسی
گونه های فوق العاده ی سیارات فراخورشیدی است.
این پادکست ازو است! پیشگام در علم و زندگی در پس صحنه های ازو، رصدخانه جنوبی اروپا.
با نگاهی به آسمان شب در طول تاریخ مردم همواره در این اندیشه بوده اند که آیا سیاره هایی
خارج از منظومه شمسی وجود دارند.
ستاره شناسان هم این سوال ها را و بسا بیشتر از خود می پرسیدند.
آیا سیاره ها متداول هستند؟ یا نادرند؟
آیا آنها شبیه سیاره های منظومه شمسی هستند یا کاملا متفاوتند؟
ناامیدانه، تا همین اواخر
تکنیک های رصدی به اندازه ی کافی پیشرفته نبود تا بتواند جواب این سوال ها را بدهد.
ولی در سال ۱۹۹۵، این ماجرا در طول یک شب تغییر کرد.
اولین سیاره فرا خورشیدی در حال چرخش به دور ستاره ای همانند خورشید، کشف شد.
این اکتشاف به یاد ماندنی توسط ستاره شناسان مستقر در ژنو، میشل مایور و دیدیر کلوز،
در اطراف ستاره ی ۵۱ پگاسوس، انجام شد.
این سیاره فراخورشیدی، که پگاسوس ۵۱ ب نامگذاری شده، تقریبا جرمی برابر با نیم جرم مشتری دارد
و در هر چهار روز زمینی، یک دور به دور ستاره اش می گردد.
ولی این تازه ابتدای ماجرا بود.
قطره ای از اکتشافات اولیه تبدیل به سیل شد.
از آن زمان، هزاران سیاره فراخورشیدی در نوع های بسیار متنوعی از اندازه و مدار شناسایی شده اند.
بسیاری از این اکتشافات توسط رصدخانه های اروپا در جنوب شیلی بدست آمده اند.
ولی شکار سیاره های فراخورشیدی موضوعی چالش برانگیز است.
این جهان بیگانه، با نوری ناچیز و یا هیچ از خود، در سایه ها پنهان شده اند.
هر نوری که از آنها منتشر می کنند، در درخشش قابل توجه ستاره مادر خود ، غرق می شود.
با این حال، روش های پیشرفته رصدی می تواند در تشخیص این سیاره ای فراخورشیدی گریزان، استفاده شود.
کشش گرانشی ضعیف یک سیاره در مدارش، سبب تلو تلو خوردن به جلو و عقب ستاره ی مادر خود می شود.
این حرکت کوچک باعث جابجایی کوچک در طیف ستاره می شود،
که قابل تشخیص طیف سنج های بسیار حساس، مانند هارپس در ازو، از طریق ردیابی سرعت شعاعی است.
هارپس، نصب شده بر روی تلسکوپ ۳.۶ متری ازو در رصدخانه لسیا،
برترین شکارچی سیاره های فراخورشیدی در دنیاست.
هارپس، موفق ترین ردیاب سیارات فراخورشیدی کم جرم تا به امروز است.
در سال ۲۰۱۰، این ابزار غنی ترین سامانه ی سیاره ای تا یه امروز را کشف کرده است.
این سامانه، که در فاصله ی ۱۲۰ سال نوری قرار دارد، بدور ستاره ای خورشید گونه ی اچ دی ۱۰۱۸۰،
شامل حداقل ۵ سیاره، می گردد.
شاهد امیدوارکننده ای نیز وجود دارد که در این سیستم احتمال دارد دو سیاره دیگر باشند،
که یکی از این دو، کمترین جرم یافت شده را دارد.
عبور سیاره ای نیز می تواند توسط ستاره شناسان برای اکتشاف دنیای دوردست به طور غیر مستقیم، مورد استفاده قرار گیرد.
هنگامی که یک سیاره از مقابل ستاره ی مادر خود عبور می کند، از نقطه نظر ناظر زمینی،
بخش کوچکی از نور ستاره را از دید ما مسدود می کند.
این کار باعث ایجاد یک فرورفتگی در روشنایی ستاره می شود که قابل اندازه گیری است.
علاوه بر تعیین اندازه ی سیاره،
گذر سیاره ای نیز می تواند ترکیب اتمسفر سیاره را نشان دهد.
جو در اطراف یک سیاره ی ابرزمینی
برای اولین بار توسط ستاره شناسان با استفاده از تلسکوپ بسیار بزرگ بررسی شد.
سیاره ای که با نام جی ال ۱۲۱۴ ب شناخته می شود،
هنگام گذر از مقابل ستاره ی مادر مطالعه شد و نور ستاره از میان جو سیاره عبور کرد.
نور ستاره مشخص کرد که جو سیاره بیشتر شامل آب بصورت بخار آب است،
یا اینکه غالبا بصورت ابرهای ضخیم یا مه است.
مشاهده ی مستقیم سیاره فراخورشیدی، شاهکار به یاد ماندنی است ولی یک بار اتفاق افتاد توسط ازو.
تلسکوپ بسیار بزرگ برای اولین بار تصویر سیاره ای فراخورشیدی را ثبت کرد.
این سیاره پنج برابر مشتری جرم دارد.
این سیاره به دور ستاره ای ناکام، کوتوله قهوه ای، در فاصله ای 55 برابر فاصله زمین تا خوشید میگردد.
تلسکوپ های ازو با بالاترین سطح امکانات مجهز هستند
ولی هنوز مانده تا برترین در جستجوی سیاره فراخورشیدی باشند،
اخیرا، سازمان فضایی اروپا دو ابزار جدید را برای تلسوپ بسیار بزرگ، وی ال تی، فرستاده است.
اسفر، قادر به یافت و بررسی سیاره های کم نور بوسیله ی مسدود کردن تشعشع ستاره های مادرشان است.
در آینده ای نه چندان دور، طیف نگار اسپرسو، بر روی وی ال تی جانشین هارپس خواهد شد.
ابر تلسکوپ اروپایی، ای ال تی، که در حال ساخت در شیلی است،
برای شکار سیاره های فراخورشیدی در آینده به کار میرود.
هنگام شروع به کار، این تلسکوپ 39 متری میتواند سیاره های زمین گونه را بیابد
و احتمالا زیست کره ی ناشناخته شان را مشاهده کند.
جستجوی سیاره های خارج از منظومه شمسی، عنصری کلیدی برای پاسخ به سوال ی بزرگ است:
آیا زندگی در جای دیگر عالم وجود دارد؟
در طی 20 سال گذشته، دانش ما درباره ی سیاره های فراخورشیدی به شدت پیشرفت کرده است.
ولی جستجوی سیاره های زمین گونه و آنهایی که قابل زیستن هستن
یکی از بزرگترین مرزهای ستاره شناسی باقی می ماند.
آیا ما تنها هستیم؟ نمیدانیم، ولی جواب تقریبا در دسترس است.
گردآوری توسط ESO؛ ترجمه توسط زینب خرمی