Пред 25 години не била откриена ниту една планета надвор од Соларниот систем.
Денес за среќа знаеме дека постојат илјадници вакви планети и истите се проучени до најситниот детал.
Опсерваториите на ЕЅО во Чиле се на браникот на проширувањето на ваквото научно знаење.
Нивните врвни инструменти продолжуваат да откриваат
и да го проучуваат мноштвото од егзопланети (планети надвор од Соларниот систем, н.з).
Ова е ESOcast! Врвна технологија и животот зад кулисите во ЕЅО, Европската Јужна Опсерваторија.
Гледајќи кон ноќното небо, луѓето во текот на историјата се прашувале дали постојат планети
- а особено планети кои поддржуваат услови за живот - надвор од Соларниот систем.
Астрономите си ги поставувале истите прашања, но и многу други.
Дали планетите се вообичаена или ретка појава?
Дали тие се слични на планетите од Соларниот систем или се целосно различни?
До скоро,
техниките на набљудување не биле доволно напредни за да дадат одговор на овие прашања.
Во 1995 година сето тоа се променило преку ноќ.
Била откриена првата егзопланета која орбитира околу ѕвезда налик нашето Сонце.
Ова историско откритие било направено од женевските астрономи Мајкл Мејор и Дидие Келоз
околу ѕвездата 51 Пегаз.
Егзопланетата била наречена 51 Пегаз б со маса еднаква на половина од масата на Јупитер
и истата правела една ротација околу својата ѕвезда за приближно 4 земјини денови.
Но ова било само почетокот.
Ова откритие причинило лавина од последователни откритија.
Илјадници егзопланети со различни големини и орбити биле откриени до сега.
Голем дел од овие откритија се направени во опсерваториите на ЕЅО во Чиле.
Но, потрагата по егзопланети претставува сериозен предизвик.
Овие непознати светови се кријат во сенка, притоа емитирајќи многу малку или не емитирајќи светлина.
Секоја светлина која ја емитираат е засенена од сјајноста на ѕвездата околу која орбитираат.
Сепак, со користење на напредни методи на набљудување може да се откријат ваквите планети.
Слабата гравитациона влеча на егзопланетата во орбита ја тера ѕвездата околу која орбитира да се клати.
Овие мали движења предизвикуваат промена во спектарот на ѕвездата
која лесно ја регистрираат спекторграфите на ЕЅО, како што е HARPS, преку следење на страничната брзина.
HARPS е инсталиран на 3.6 - метарски телескоп во опсерваторијата Ла Сила
и тој е првиот светски трагач по егзопланети.
Тој е најуспешниот трагач по егзопланети со мала маса.
Во 2010 година овој инструмент го открил најбогатиот планетарен систем.
Системот е лоциран на 120 светлосни години, истиот орбитира околу ѕвездата HD 10180
и содржи најмалку 5 егзопланети.
Постојат докази дека повеќе од две планети се присутни во овој систем,
а едната од нив е со до сега најниска откриена маса.
Астрономите можат да ги користат планетарните транзити за индиректно да откријат далечни светови.
Кога една планета поминува пред ѕвездата околу која орбитира - како што ние ја го гледаме од Земјата -
таа блокира од вид мало делче од светлината која ја емитира ѕвезда.
Ова создава пад во сјајноста на ѕвездата и истиот може да биде измерен.
Дополнително, при утврдување на големината на егзопланетата,
планетарните транзити можат да го откријат и составот на атмосферата на егзопланетата.
Атмосферата на една супер - Земја
беше анализирана за прв пат со помош на Многу Големиот Телескоп (н.з на ЕЅО).
Планетата, позната како GJ 1214b,
била истражена додека поминувала пред ѕвездата околу која орбитира и кога светлината од ѕвездата поминувала низ атмосферата на егзопланетата.
Оваа ѕвездена светлина покажа дека атмосферата на супер - Земјата во најголем дел била изградена од вода во форма на пареа
и истата во најголем дел била покриена со густи облаци и магли.
Директно набљудување на една егзопланета е историско, што за прв пат било постигнато од страна на ЕЅО.
Со Многу Големиот Телескоп била направена првата слика од егзопланета.
2М1207б има маса која е за 5 пати поголема од онаа на Јупитер.
Орбитира околу „поранешна“ ѕвезда од типот кафено џуџе, на растојание кое е за 55 пати поголемо од растојанието помеѓу Земјата и Сонцето.
Телескопите на ЕЅО се екипирани со врвни инструменти,
но за да остане на браникот на потрагата по егзопланети,
неодамна ЕЅО порача два нови инструменти за Многу Големиот Телескоп.
Со инструментот SPHERE ќе може да се најде и проучи помалку сјајни планети, затскриени во сјајот на ѕвездите околу кои орбитираат.
А во блиска иднина, пристигне спектрографот ESPRESSO, кој ќе го надмине HARPS.
Европскиот Екстремно Голем Телескоп, кој моментално е во изградба во Чиле,
ќе ја однесе чекор подалеку потрагата по егзопланети.
Со ставање во употреба, 39 - метарскиот телескоп ќе открива егзопланети со големина на Земјата
и најверојатно докази за вонземски биосфери.
Потрагата по егзопланети претставува клучен елемент на она што можеби
е најтешкото прашање на сите времиња: дали постои живот во друг крај на Вселената?
Во претходните 20 години, нашето познавање за егзопланетите значително се зголеми.
Но потрагата по егзопланети со големина на Земјата и оние кои поддржуваат услови за живот
остануваат да бидат едни од најголемите области во астрономија.
Дали сме само? Не знаеме, но наскоро одговорот ќе ни биде на дофат.
Транскрипција на ЕЅО; Превод на Андреј Стојчевски.