Yirmi beş yıl önce Güneş Sistemi dışında tek bir gezegen bile tespit edilmemişti.
Ancak, şimdi binlercesini biliyoruz ve çoğunu şaşırtıcı detaylarda inceledik.
ESO'nun Şili'deki gözlemevleri bilgideki bu devasa genişlemede ön sıralarda yer aldı.
Ve en gelişmiş aygıtları olağandışı çeşitliliğe sahip
güneş dışı gezegenleri keşfetmeye ve çalışmaya devam ediyor.
Bu bir ESOcast'dir! ESO, Avrupa Güney Gözlemevi'nin perde arkasındaki ileri bilim ve yaşam.
Tarih boyunca gece gökyüzüne bakan insanlar Güneş Sistemi'nin ötesinde
—özellikle yaşam içeren— gezegenlerin olup olmadığını hep merak etmişlerdi.
Astronomlar bu soruları ve daha fazlasını kendilerine de sormuşlardı.
Gezegenler yaygın mı? Veya çok mu nadirler?
Onlar da Güneş Sistemi'ndekilere benziyor mu ya da tamamen farklılar mı?
Maalesef, son zamanlara kadar,
gözlem teknikleri bu sorulardan herhangi birini cevaplayabilecek yeterlilikte gelişmiş değildi.
Ancak 1995'de, Bu durum ansızın değişti.
Güneş-benzeri bir yıldızın etrafında dolanan ilk güneşdışı gezegen tespit edildi.
Bu muazzam keşif Cenevre'deki astronomlar Michel Mayor ve Didier Queloz tarafından
51 Pegasi yıldızı etrafında yapıldı.
51 Pegasi b olarak isimlendirilen bu güneşdışı gezegen Jüpiter'in yaklaşık yarısı kadar kütleye sahip
ve ana yıldızı etrafında sadece 4 Dünya gününde dolanıyor.
Ancak bu sadece başlangıçtı.
Keşiflere dair ilk damlalar âdeta sel oldu.
İnanılmaz çeşitlilikte boyut ve yörüngelerde binlerce güneşdışı gezegen keşfedildi.
Bu keşiflerin çoğu ESO'nun Şili'deki gözlemevlerinde yapıldı.
Ancak güneşdışı gezegen avı zorlu bir süreç.
Bu uzaylı dünyalar gölgelerde saklanıyor, ya çok az ışık yayıyor ya da hiç ışığı yok.
Onların yaydıkları ışık ana yıldızlarının parlaklığı yanında kayboluyor.
Ancak, gelişmiş gözlemsel teknikler bu yakalanması zor güneşdışı gezegenleri ayırt etmekte kullanılabilir.
Yörüngedeki güneşdışı gezegenin zayıf kütleçekimi ana yıldızının ileri geri salınmasına sebep olur.
Bu küçük hareket ise yıldızın tayfında ESO'nun HARPS aygıtı gibi
aşırı duyarlı tayfçekerlerin radyal hız takibiyle tespit edebileceği ufak bir kaymaya sebep olur.
La Silla Gözlemevi'ndeki ESO 3.6 metre teleskopunda kurulu olan HARPS,
dünyanın en gelişmiş güneşdışı gezegen avcısı.
Bugüne kadarki en başarılı düşük kütleli güneşdışı gezegen bulucusu.
2010 yılında, bu aygıt o güne kadarki en zengin gezegen sistemini keşfetti.
120 ışık yılı uzaklığında bulunan HD10180 adlı güneş-benzeri yıldız etrafındaki bu sistem
en azından beş güneşdışı gezegen içeriyor.
Ayrıca kışkırtıcı bir kanıt da gösteriyor ki, içlerinden birisi bugüne kadar bulunan en düşük düşük kütleye sahip
iki tane daha gezegen sistemde mevcut olabilir.
Gezegen geçişleri astronomlar tarafından uzak dünyaları dolaylı olarak tespit etmek için yararlanılabilir.
Güneşdışı bir gezegen —dünyadan görüldüğü şekliyle— ana yıldızının önünden geçtiği zaman
bizim görüş açımızdan yıldız ışığının küçük bir kısmını engeller.
Bu yıldız ışığında ölçülebilir seviyede bir düşüşe neden olur.
Güneşdışı gezegenin boyutunun belirlenmesine ek olarak,
gezegen geçişleri güneşdışı bir gezegenin bileşimini de açığa çıkarabilir.
Bir dev-dünya güneşdışı gezegenin etrafındaki atmosfer
ilk defa Çok Büyük Teleskopu kullanan astronomlar tarafından analiz edildi.
GJ 1214b olarak bilinen gezegen
ana yıldızının önünden geçerken gezegenin atmosferinden geçen yıldız ışığı incelendi.
Bu yıldız ışığı gezegenin atmosferinin ya çoğunlukla buhar şeklinde sudan oluştuğunu,
ya da atmosfere kalın bulutlar ve sisin hakim olduğunu açığa çıkardı.
Güneşdışı bir gezegenin doğrudan gözlemi muazzam bir beceridir ancak ilk olarak ESO tarafından başarılmıştır.
Çok Büyük Teleskop Güneş Sistemi'nin ötesindeki bir gezegenin bugüne kadarki ilk görüntüsünü elde etti.
2M1207b Jüpier'den beş kat daha büyük kütleli.
Dünya'nın Güneş'e uzaklığından 55 kat daha uzak bir mesafede yıldız olamamış bir cismin —kahverengi cüce— etrafında dolanıyor.
ESO'nun teleskopları gelişmiş teknoloji ürünü aygıtlarla donatılmıştır,
ancak güneşdışı gezegen araştırmasında ön planda kalmak için,
ESO, VLT için iki yeni aygıtı görevlendirdi.
SPHERE, kendi yıldızlarının parlaklığı altında maskelenen sönük gezegenleri bulup inceleyebiliyor.
Ve yakın gelecekte, HARPS'ın yerine geçecek olan ESPRESSO tayfçekeri VLT'ye ulaşacak.
Hâlen Şili'de inşa halinde olan Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu,
güneşdışı gezegen avını daha ötelere taşıyacak.
Kullanıma hazır olduğu zaman, 39 metrelik teleskop dünya-benzeri gezegenleri
ve uzaylı biyosferlerin olası delillerini tespit edebilir.
Güneş Sistemi dışındaki gezegenlerin araştırılması muhtemelen en önemli sorunun anahtar bileşenini içeriyor:
Evrende başka yerde yaşam var mı?
Geçen 20 yıldan beri, güneşdışı gezegenlere dair bilgimiz inanılmaz derecede arttı.
Ancak dünya-benzeri gezegen ve yaşamı barındıranların araştırılması
astronominin en önemli sınırlarından biri olarak duruyor.
Biz yalnız mıyız? Bilmiyoruz, ancak yanıt neredeyse yetişilebilir durumda.
Transkripsiyon: ESO; Çeviri: Görkem Koray Öz