Şili Atacama çölünde yaz dönümü.
Geçe çökünce, ESO'nun gözlemevlerindeki teleskoplar gece gözlemlerine başlıyor.
Ancak uzaklarda birdenbire garip bir olay meydana geliyor.
Bu ne olabilir acaba?
Hadi yakından bakalım!
Bu bir ESOcast'dir!
ESO, Avrupa Güney Gözlemevi'nin perde arkasındaki ileri bilim ve yaşam.
Tarih 20 Ocak 2015 ve ESO Fotoğraf Elçisi Petr Horálek
La Silla Gözlemevi'nde Samanyolu'nun güzelliklerini yakalıyor.
Birdenbire bir dizi kısa ömürlü kırmızı renkli parlama ufkun üstünde görünüyor.
Aynı anda, La Silla'dan neredeyse 600 km uzakta,
muazzam bir fırtına kümesi Kuzey Arjantin üzerinde esip gürlüyor.
Fotoğraf makinesini parlamaların olduğu yöne doğru çevirmesiyle,
Petr, Kızıl Peri olarak bilinen çok nadir ve tuhaf özellikleri fotoğraflıyor.
Bu durum onu, bu olayı kaydetmeyi başaran küçük bir grup kişiden biri yaptı
ve ilk defa büyük bir astronomi gözlemevinden çekilmiş oldu.
Bir hafta sonra, Petr ESO'nun Paranal Gözlemevi'nin üstündeki gökyüzünü fotoğraflamak için daha kuzeye gidiyor.
Günün ağarmasından henüz birkaç saat önce,
And dağları üzerinde bu garip ani parlamalara bir kez daha şahit oldu.
Petr'ın bakış açısından, doğmakta olan Samanyolu'nun galaktik şişkinliği yönünden geliyor gibi göründü.
Ancak onlar, Paranal'dan 600 km'den daha uzakta bulunan Arjantin üzerindeki
dev fırtına kompleksinden kaynaklanmaktadır.
Fırtınalar çok güçlüydü öyle ki Petr onların etkinliğinin başka bir görüntüsünü gözlemleyip belgeleyebildi.
Atmosferde çok yükseklerde, bu fırtınalar tarafından kütleçekim dalgaları üretilir ve
gök aydınlığının yeşilimsi katmanındaki dalgacıkları oluşturur.
Peki nedir bu acayip, havasal ruhlar?
Gök gürültülü fırtınalarda, buluttan yere olan çoğu elektriksel boşalma, negatif yükleri toprağa transfer ettikleri için
negatif yıldırım olarak isimlendirilir.
Bütün elektriksel boşalmaların ancak yüzde beşi, fırtına bulutlarından toprağa olan
pozitif yükleri transfer eden buluttan yere pozitif yıldırımdır.
Negatif yıldırımdan on kata kadar daha enerjik olan
pozitif yıldırım, dünya atmosferinin kızıl periler için bir ortam olmasının sorumlusu gibi görünüyor.
Kızıl periler karmaşık yüksek irtifa elektriksel süreçlerin bir gösterisidir.
Onlar —karanlık gece göğünde dans eden— ışık filizleri,
kabartı ve boncuklardan oluşan kırmızı şekiller olarak görünürler.
Bu sıradışı parlamalar 90 km'ye kadar olan yüksekliklerde oluşur
ve belirgin kırmızı rengini atmosferdeki uyarılmış azot moleküllerinden alır.
Kızıl periler ilk defa 1925 yılında kuramsal olarak
İskoç fizikçi Charles Wilson tarafından önerildi.
Ancak 1989'da Minnesota Üniversitesi'nden bilim adamları kuzey ışıklarını fotoğraflarken
filmde "peri"ye dair ilk görüntüyü yakalamayı başarabildi.
Ve sadece birkaç yıl sonra, NASA Compton Gama Işın Gözlemevi
fırtınaların üzerinde meydana gelen —daha alçak atmosferik yıldırım etkinliğinin
başka bir sonucu olan gama ışın parlamalarını keşfetti.
Astronotlar uzayda özellikle avantajlı bir noktaya sahiptirler
ve ayrıca normal dijital fotoğraf makinelerini kullanarak perileri fotoğraflamaktadırlar.
Periler uzaydan, onlara uyan yıldırım çakışlarından hemen sonra görünürler.
Uzaydan çekilen bu görüntüde, hem peri hem de yıldırım parlaması yakalanmıştır.
Dünya üzerinde çoğunlukla üst-atmosferik yıldırım olarak bilinen,
birçok farklı yüksek irtifa atmosferik parlama türü vardır.
Bilim adamları Güneş Sistemi'ndeki diğer gezegenlerde de benzer olayların olabileceğine dair tahminlerde bile bulunmaktadır.
Kızıl periler Dünya'da en sık fotoğraflanan üst-atmosferik yıldırım olayları olabilir,
ancak onlar fotoğraf makinesinde yakalandığı zaman oldukça sönük görünebiliyor.
Üstelik, gökyüzünde görünmelerinin kesin zamanı ve yeri oldukça belirsiz.
Onların güçlü ve büyük fırtınaların üzerinde
—ancak sadece saniyenin bir kesrinde göründüğü bulundu.
Bu etkenler onları belgelendirmeyi ve çalışmayı çok zor hâle getiriyor.
Kızıl periler gizemini koruyor,
ve onları gösteren herhangi bir yeni görüntü, fırtınaların üzerinde dans eden
bu yakalanması zor perileri incelemeye çalışan bilim adamları için çok değerli.
Ve şimdi ESO, Dünya atmosferindeki ilgi çekici bu bilmeceye ayrıca küçük bir katkıda bulunmaktadır.
Transkripsiyon: ESO; Çeviri: Görkem Koray Öz