Αυτή είναι η αφήγηση μίας επικής περιπέτειας...
Μία ιστορία για τη κοσμική περιέργεια, το θάρρος και την επιμονή...
Η ιστορία του πώς η Ευρώπη πήγε στο Νότο για να εξερευνήσει τ’ άστρα.
Πηγαίνοντας Νότια
Καλωσήλθατε στο ESO, το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο.
Πενήντα χρονών πια, αλλά πιο ζωντανό από ποτέ.
Το ESO είναι η πύλη της Ευρώπης προς τ’ άστρα.
Εδώ αστρονόμοι από δεκαπέντε χώρες
ενώνουν τις δυνάμεις τους για να ανακαλύψουν τα μυστικά του Σύμπαντος.
Πώς;
Κατασκευάζοντας τα μεγαλύτερα τηλεσκόπια στη Γη.
Σχεδιάζοντας ευαίσθητες κάμερες και όργανα.
Μελετώντας τους ουρανούς.
Παρατηρούν αντικείμενα κοντινά και μακρινά,
από κομήτες που διατρέχουν το Ηλιακό Σύστημα,
ως μακρινούς γαλαξίες στα όρια του χώρου και του χρόνου,
προσφέροντας μας νέες γνώσεις και μία ανεπανάληπτη ματιά στο Σύμπαν.
Ένα Σύμπαν μυστηρίων και κρυμμένων μυστικών.
Και εκθαμβωτικής ομορφιάς.
Από τις μακρινές βουνοκορφές της Χιλής,
οι Ευρωπαίοι αστρονόμοι στρέφουν το βλέμμα στα άστρα.
Αλλά γιατί στη Χιλή;
Τι έκανε τους αστρονόμους να πάνε στο Νότο;
Η έδρα του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου βρίσκεται στο Γκάρχινγκ της Γερμανίας.
Αλλά από την Ευρώπη είναι ορατό μόνο μέρος του ουρανού.
Για να συμπληρωθεί η εικόνα, πρέπει να πάμε νότια.
Για πολλούς αιώνες, οι χάρτες του νότιου ουρανού εμφάνιζαν εκτεταμένες κενές περιοχές –
μία Terra Incognita των ουρανών.
1595.
Για πρώτη φορά, Ολλανδοί έμποροι σαλπάρουν για τις Ανατολικές Ινδίες.
Τη νύχτα, οι πλοηγοί Πίτερ Κάιζερ και Φρίντρικ ντε Χάουτμαν
μετρούσαν τη θέση περισσότερων από 130 άστρων στο νότιο ουρανό.
Σύντομα, ουράνιες σφαίρες και χάρτες καταγράφουν δώδεκα νέους αστερισμούς,
τους οποίους κανένας Ευρωπαίος δεν είχε δει μέχρι τότε.
Οι Βρετανοί πρώτοι κατασκεύασαν ένα μόνιμο αστρονομικό σταθμό
στο νότιο ημισφαίριο.
Το Βασιλικό Αστεροσκοπείο στο ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας ιδρύθηκε το 1820.
Όχι πολύ αργότερα, ο Τζον Χέρσελ ίδρυσε το ιδιωτικό του αστεροσκοπείο,
κοντά στο διάσημο όρος Τέιμπλ της Νότιας Αφρικής.
Τι θέα!
Σκοτεινός ουρανός γεμάτος λαμπρά σμήνη και νέφη άστρων.
Σύντομα, τα αστεροσκοπεία Χάρβαρντ, Γέιλ και Λάιντεν
ακολούθησαν με τους δικούς τους νότιους σταθμούς.
Αλλά η εξερεύνηση του νότιου ουρανού
απαιτούσε ακόμη θάρρος, πάθος και επιμονή.
Μέχρι πριν από πενήντα χρόνια
σχεδόν όλα τα μεγάλα τηλεσκόπια βρίσκονταν βόρεια του ισημερινού.
Γιατί λοιπόν είναι τόσο σημαντικός ο νότιος ουρανός;
Πρωτίστως γιατί διέθετε αρκετές αχαρτογράφητες περιοχές.
Απλά δε μπορείς να δεις όλο τον ουρανό από την Ευρώπη.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το κέντρο του Γαλαξία μας.
Είναι μετά βίας ορατό από το βόρειο ημισφαίριο,
αλλά δεσπόζει στο νότιο ουρανό.
Ύστερα είναι τα Νέφη του Μαγγελάνου –
δύο μικροί γαλαξίες συνοδοί του Γαλαξία μας.
Αόρατοι στο Βορρά, αλλά εξέχοντες νότια του ισημερινού.
Και τέλος,
οι Ευρωπαίοι αστρονόμοι δυσκολεύονταν από τη φωτορρύπανση και τις καιρικές συνθήκες.
Πηγαίνοντας νότια θα έλυναν πολλά από τα προβλήματά τους.
Ένα γραφικό θαλάσσιο ταξίδι στην Ολλανδία, Ιούνιος 1953
Εδώ, πάνω στο Αισελμίερ,
ο Γερμανο-αμερικάνος αστρονόμος Βάλτερ Μπάαντε
και ο Ολλανδός αστρονόμος Γιαν Όορτ ανακοίνωσαν
στους συναδέλφους τους το σχέδιό τους για ένα Ευρωπαϊκό Αστεροσκοπείο
στο νότιο ημισφαίριο.
Καμία μεμονωμένη Ευρωπαϊκή χώρα δε μπορούσε να συναγωνιστεί τις ΗΠΑ.
Όλες μαζί όμως, ίσως μπορούσαν.
Επτά μήνες αργότερα, δώδεκα αστρονόμοι από έξι χώρες συγκεντρώθηκαν εδώ
στη μεγαλοπρεπή Αίθουσα Γερουσίας του Πανεπιστημίου της Λάιντεν.
Υπέγραψαν μία δήλωση,
εκφράζοντας την επιθυμία τους να ιδρύσουν ένα Ευρωπαϊκό αστεροσκοπείο στη Νότια Αφρική.
Έτσι άνοιξε ο δρόμος για την ίδρυση του ESO.
Αλλά για σταθείτε!... Νότια Αφρική;
Ήταν λογικό βέβαια.
Η Νότια Αφρική ήδη διέθετε το Αστεροσκοπείο Κέιπ, και από το 1909,
το Αστεροσκοπείο Τρανσβάαλ στο Γιοχάνεσμπουργκ.
Το Αστεροσκοπείο της Λάιντεν διέθετε ένα νότιο σταθμό στο Χαρτεμπεσπόορτ.
Το 1955,
αστρονόμοι ξεκίνησαν δοκιμές για να βρουν το βέλτιστο σημείο για ένα μεγάλο τηλεσκόπιο.
Το Ζεεκοχάτ στο Γκρέιτ Καρού. Ή το Ταφελκόπιε, στο Μπλουμφοντέιν.
Αλλά οι καιρικές συνθήκες δεν ήταν τόσο ευνοϊκές.
Γύρω στο 1960, το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε στο άγριο τοπίο της βόρειας Χιλής.
Αμερικανοί αστρονόμοι σχεδίαζαν εδώ και
το δικό τους αστεροσκοπείο του νότιου ημισφαιρίου.
Δύσκολες έφιππες αποστολές ανακάλυψαν συνθήκες πολύ καλύτερες από της Νότιας Αφρικής.
Το 1963, αποφασίστηκε η εγκατάσταση στη Χιλή.
Έξι μήνες αργότερα, επελέγη το ύψωμα Λα Σίγια
ως η μελλοντική θέση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου.
Το ESO δεν ήταν πλέον μακρινό όνειρο.
Τελικά, πέντε Ευρωπαϊκές χώρες υπέγραψαν τη Συνθήκη του ESO στις 5 Οκτωβρίου 1962 —
τα επίσημα γενέθλια του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου.
Βέλγιο, Γερμανία, Γαλλία, Ολλανδία και Σουηδία
δεσμεύθηκαν από κοινού να εξερευνήσουν το νότιο ουρανό.
Η περιοχή γύρω από το Λα Σίγια αγοράστηκε από τη Χιλιανή κυβέρνηση.
Ένας δρόμος κατασκευάστηκε στη μέση του πουθενά.
Το πρώτο τηλεσκόπιο του ESO πήρε μορφή, σε ένα χαλυβουργείο του Ρότερνταμ.
Και το Δεκέμβριο του 1966,
το Ευρωπαϊκό Νότιο Παρατηρητήριο άνοιξε το πρώτο μάτι του προς τον ουρανό.
Η Ευρώπη ξεκίνησε ένα μεγαλειώδες ταξίδι κοσμικών ανακαλύψεων.
Κοιτώντας Ψηλά
Πριν από 167.000 χρόνια, ένα άστρο εξερράγη σε ένα μικρό γαλαξία σε τροχιά γύρω από το Γαλαξία μας.
Τη στιγμή της μακρινής έκρηξης,
ο Χόμο Σάπιενς μόλις είχε εμφανιστεί στην Αφρικανική σαβάνα.
Κανείς όμως δε μπορούσε να αντιληφθεί αυτό το κοσμικό πυροτέχνημα,
καθώς η φωτεινή έκρηξη είχε μόλις ξεκινήσει το μακρύ ταξίδι της προς τη Γη.
Όταν το φως του υπερκαινοφανούς ολοκλήρωσε το 98% του ταξιδιού του,
οι Έλληνες φιλόσοφοι είχαν μόλις αρχίσει να σκέπτονται για τη φύση του Σύμπαντος.
Λίγο πριν το φως φτάσει στη Γη,
ο Γαλιλαίος Γαλιλέι έστρεφε τα πρώτα τηλεσκόπιά του προς τον ουρανό.
Και στις 24 Φεβρουαρίου 1987,
όταν τα φωτόνια της έκρηξης επιτέλους περιέλουσαν τον πλανήτη μας,
οι αστρονόμοι ήταν έτοιμοι να παρατηρήσουν λεπτομερώς τον υπερκαινοφανή.
Ο Υπερκαινοφανής (σουπερνόβα) 1987A
εμφανίστηκε στο νότιο ουρανό -
μη παρατηρήσιμος από την Ευρώπη ή τις ΗΠΑ.
Όμως το ESO είχε ήδη εγκαταστήσει τα πρώτα μεγάλα τηλεσκόπιά του στη Χιλή,
παρέχοντας στους αστρονόμους θέση στη πρώτη σειρά του κοσμικού θεάματος.
Το τηλεσκόπιο αποτελεί βέβαια το βασικό εργαλείο
που μας επιτρέπει να αποκαλύψουμε τα μυστικά του Σύμπαντος.
Τα τηλεσκόπια συλλέγουν πολύ περισσότερο φως από το ανθρώπινο μάτι,
και έτσι αποκαλύπτουν αμυδρότερα άστρα και βλέπουμε βαθύτερα μέσα στο Σύμπαν.
Όπως οι μεγεθυντικοί φακοί, εμφανίζουν και περισσότερες λεπτομέρειες.
Και όταν εξοπλιστούν με ευαίσθητες κάμερες και φασματογράφους,
μας παρέχουν πληθώρα πληροφοριών για πλανήτες, άστρα και γαλαξίες.
Τα πρώτα τηλεσκόπια του ESO στη Λα Σίγια ήταν ετερόκλητα.
Ποίκιλλαν από μικρά όργανα της κάθε χώρας μέλους
ως μεγάλους αστρογράφους και κάμερες ευρέως πεδίου.
Το 2,2 μέτρων τηλεσκόπιο - περίπου 30 χρόνων σήμερα -
μας δίνει ακόμη μερικές από τις πιο εντυπωσιακές απεικονίσεις του Σύμπαντος.
Στο ψηλότερο σημείο του υψώματος Λα Σίγια
βρίσκεται το μεγαλύτερο επίτευγμα των πρώτων χρόνων του ESO - το τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων.
35 ετών πια, βρίσκεται σε μία νέα περίοδο της ζωής του ως κυνηγός πλανητών.
Επίσης, Σουηδοί αστρονόμοι κατασκεύασαν έναν δίσκο διαμέτρου 15 μέτρων
για να μελετήσουν τα μικροκύματα από ψυχρά κοσμικά νέφη.
Όλα μαζί, αυτά τα τηλεσκόπια βοήθησαν να ανακαλύψουμε το Σύμπαν στο οποίο ζούμε.
Η Γη είναι ένας μόνο από τους οκτώ πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος.
Από το μικρό Ερμή ως το γιγαντιαίο Δία,
αυτές οι βραχώδεις σφαίρες και οι αέριες μπάλες είναι τα υπολείμματα του σχηματισμού του Ήλιου μας.
Ο Ήλιος με τη σειρά του, είναι ένα μέσο άστρο στο Γαλαξία μας.
Μία αχτίδα φωτός ανάμεσα στα εκατοντάδες δισεκατομμύρια παρόμοια άστρα -
αλλά και διογκωμένους ερυθρούς γίγαντες, συρρικνωμένους λευκούς νάνους,
και ταχύτατα περιστρεφόμενους αστέρες νετρονίων.
Στους σπειροειδείς βραχίονες του Γαλαξία μας βρίσκονται διάσπαρτα λαμπρά νέφη,
που φιλοξενούν λαμπρά σμήνη νεογέννητων άστρων,
ενώ τα παλιά σφαιρικά σμήνη περιδιαβαίνουν το Γαλαξία.
Και ο Γαλαξίας μας είναι ένας από τους αναρίθμητους γαλαξίες στο αχανές Σύμπαν,
το οποίο διαστέλλεται από τη Μεγάλη Έκρηξη, πριν από περίπου 14 δις χρόνια.
Τα τελευταία πενήντα χρόνια, το ESO βοήθησε να βρούμε τη θέση μας στο Σύμπαν.
Κοιτάζοντας ψηλά, ανακαλύψαμε επίσης τις καταβολές μας.
Είμαστε μέρος της μεγάλης κοσμικής ιστορίας. Χωρίς άστρα, δε θα ήμασταν εδώ.
Το Σύμπαν ξεκίνησε με υδρογόνο και ήλιο, τα δύο ελαφρύτερα χημικά στοιχεία.
Τα άστρα, σαν πυρηνικοί φούρνοι, μετατρέπουν τα ελαφρύτερα σε βαρύτερα στοιχεία.
Και υπερκαινοφανείς όπως ο 1987A
διασπείρουν στο Σύμπαν τα προϊόντα αυτής της αστρικής αλχημείας.
Όταν το Ηλιακό Σύστημα δημιουργήθηκε, πριν από περίπου 4,6 δις χρόνια,
περιείχε μικρές ποσότητες τέτοιων βαρύτερων στοιχείων.
Μέταλλα και πυριτικά άλατα, αλλά και άνθρακα και οξυγόνο.
Ο άνθρακας στους μύες μας, το σίδηρο στο αίμα μας και το ασβέστιο στα οστά μας,
όλα σχηματίστηκαν σε μία νεότερη γενιά άστρων.
Εσείς και εγώ είμαστε κυριολεκτικά φτιαγμένοι στον ουρανό.
Αλλά οι απαντήσεις πάντα οδηγούν σε νέα ερωτήματα.
Όσο περισσότερα μαθαίνουμε, τόσο βαθαίνουν τα μυστήρια.
Ποιά είναι η προέλευση και η κατάληξη των γαλαξιών;
Υπάρχουν άλλα αστρικά συστήματα εκεί έξω και υπάρχει ζωή σε εξωγήινους κόσμους;
Και τι κρύβεται στη σκοτεινή καρδιά του Γαλαξία μας;
Είναι φανερό ότι οι αστρονόμοι χρειάζονταν πιο ισχυρά τηλεσκόπια.
Και το ESO τους παρείχε νέα επαναστατικά εργαλεία.
Παρατηρώντας με Ευκρίνεια
Όσο μεγαλύτερο τόσο καλύτερο - τουλάχιστον όσον αφορά τα κάτοπτρα των τηλεσκοπίων.
Όμως τα μεγαλύτερα κάτοπτρα πρέπει να είναι παχιά, ώστε να μη παραμορφώνονται από το ίδιο τους το βάρος.
Και τα πολύ μεγάλα κάτοπτρα παραμορφώνονται πάντα, όσο παχιά και βαριά κι αν είναι.
Η λύση; Λεπτά και ελαφρά κάτοπτρα - και ένα μαγικό κόλπο που λέγεται ενεργά οπτικά.
Το ESO υπήρξε πρωτοπόρο αυτής της τεχνολογίας τη δεκαετία του '80,
με το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας (New Technology Telescope).
Αυτή είναι η αιχμή της τεχνολογίας.
Τα κάτοπτρα του Πολύ Μεγάλου Τηλεσκοπίου (VLT) έχουν διάμετρο 8,2 μέτρων...
...αλλά πάχος μόλις 20 εκατοστών.
Και ιδού η μαγεία:
ένα σύστημα υποστήριξης ελεγχόμενο από υπολογιστή εξασφαλίζει
ότι το κάτοπτρο διατηρεί πάντα το επιθυμητό σχήμα, με ακρίβεια νανόμετρου.
Το VLT αποτελεί τη ναυαρχίδα των τηλεσκοπίων του ESO.
Τέσσερα ίδια τηλεσκόπια, ενώνουν τις δυνάμεις τους στη κορυφή του υψώματος Παρανάλ, στη βόρεια Χιλή.
Κατασκευασμένα στο τέλος της δεκαετίας του '90,
έθεσαν στη διάθεση των αστρονόμων τη πιο προηγμένη τεχνολογία.
Στη μέση της Ερήμου Ατακάμα, το ESO δημιούργησε τον παράδεισο των αστρονόμων.
Οι επιστήμονες μένουν στη Λα Ρεσιντένσια,
ένα ξενώνα, μερικώς θαμμένο κάτω από τη σκόνη και τις πέτρες
ενός από τα ξηρότερα μέρη του πλανήτη.
Όμως μέσα βρίσκονται καταπράσινοι φοίνικες, μία πισίνα και ... υπέροχα γλυκά της Χιλής.
Φυσικά,
το πλεονέκτημα του Πολύ Μεγάλου Τηλεσκοπίου δεν είναι η πισίνα,
αλλά η μοναδική θέα του προς το Σύμπαν.
Χωρίς λεπτά κάτοπτρα και ενεργά οπτικά, το VLT δε θα μπορούσε ποτέ να πραγματοποιηθεί.
Όμως υπάρχουν και άλλα θέματα.
Τα άστρα εμφανίζονται θολά, ακόμη και όταν παρατηρούνται με τα καλύτερα τηλεσκόπια.
Γιατί; Η Γήινη ατμόσφαιρα παραμορφώνει τις εικόνες.
Και ιδού το δεύτερο μαγικό κόλπο: προσαρμοζόμενα οπτικά.
Στο Παρανάλ, ακτίνες λέιζερ δημιουργούν τεχνητά άστρα στο νυχτερινό ουρανό.
Ειδικοί αισθητήρες χρησιμοποιούν αυτά τ' άστρα για να μετρήσουν την ατμοσφαιρική διαταραχή.
Και εκατοντάδες φορές το δευτερόλεπτο,
η εικόνα διορθώνεται με ελεγχόμενα από υπολογιστή μεταβλητά κάτοπτρα.
Και το αποτέλεσμα; Σαν να μην υπάρχει καθόλου ατμοσφαιρική διαταραχή.
Απλά κοιτάξτε τη διαφορά!
Ο Γαλαξίας μας είναι ένας γιγάντιος σπειροειδής γαλαξίας.
Και στο κέντρο του - 27.000 έτη φωτός μακριά -
βρίσκεται ένα μυστήριο που ξετυλίχθηκε με τη βοήθεια του VLT του ESO.
Τεράστια νέφη σκόνης εμποδίζουν να δούμε το κέντρο του Γαλαξία μας.
Όμως ευαίσθητες υπέρυθρες κάμερες μπορούν να διαπεράσουν τη σκόνη
και να αποκαλύψουν τι υπάρχει πίσω της.
Με τη βοήθεια των προσαρμοζόμενων οπτικών αποκαλύφθηκαν δεκάδες κόκκινοι γίγαντες.
Και στη πάροδο του χρόνου φαίνονται να κινούνται!
Περιφέρονται γύρω από ένα αόρατο αντικείμενο στο κέντρο του Γαλαξία μας.
Κρίνοντας από τη κίνηση των άστρων, το αόρατο αντικείμενο πρέπει να έχει τεράστια μάζα.
Μία τερατώδης μελανή οπή, με μάζα περίπου 4,3 εκατομμύρια φορές αυτή του Ήλιου μας.
Οι αστρονόμοι έχουν παρατηρήσει επίσης ενεργητικές εκλάμψεις από νέφη αερίου
τα οποία πέφτουν μέσα στη μελανή οπή.
Όλα αποκαλύφθηκαν από τη φοβερή ισχύ των προσαρμοζόμενων οπτικών.
Έτσι τα λεπτά κάτοπτρα και τα ενεργά οπτικά στοιχεία έκαναν δυνατή τη κατασκευή γιγαντιαίων τηλεσκοπίων.
Και τα προσαρμοζόμενα οπτικά διόρθωσαν την ατμοσφαιρική διαταραχή,
παρέχοντάς μας εξαιρετικά ευκρινείς εικόνες.
Δεν τελειώσαμε όμως με τα μαγικά μας κόλπα.
Υπάρχει και ένα τρίτο. Και καλείται συμβολομετρία.
Το VLT αποτελείται από τέσσερα τηλεσκόπια.
Μαζί, μπορούν να λειτουργήσουν σαν ένα εικονικό τηλεσκόπιο διαμέτρου 130 μέτρων.
Το φως που συλλέγεται από κάθε τηλεσκόπιο διοχετεύεται μέσα από κανάλια κενού
και συντίθεται σε ένα υπόγειο εργαστήριο.
Εδώ, τα φωτεινά κύματα συνδυάζονται χρησιμοποιώντας μετρονομία λέιζερ και περίπλοκες γραμμές καθυστέρησης.
Το τελικό αποτέλεσμα είναι η δυνατότητα συλλογής φωτός τεσσάρων κατόπτρων 8.2 μέτρων,
και η ισχύς ενός εικονικού τηλεσκοπίου μεγέθους ανάλογου με πενήντα γήπεδα τένις.
Τέσσερα βοηθητικά τηλεσκόπια προσθέτουν επιπλέον ευελιξία στο δίκτυο.
Φαίνονται μικρά συγκρινόμενα με τους τέσσερις γίγαντες.
Όμως διαθέτουν κάτοπτρα διαμέτρου 1,8 μέτρων.
Διάμετρο μεγαλύτερη από αυτή του μεγαλύτερου επίγειου τηλεσκοπίου πριν από εκατό χρόνια!
Η οπτική συμβολομετρία μοιάζει με θαύμα.
Μαγεία του αστρικού φωτός που συμβαίνει στην έρημο.
Και τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά.
Το Συμβολόμετρο του Πολύ Μεγάλου Τηλεσκοπίου διαθέτει πενήντα φορές μεγαλύτερη ευκρίνεια
από το Διαστημικό Τηλεσκόπιο Χαμπλ.
Για παράδειγμα, μας έδωσε μία κοντινή άποψη ενός κανιβαλιστικού διπλού άστρου.
Το ένα άστρο κλέβει ύλη από το συνοδό του.
Ακανόνιστες συγκεντρώσεις αστρικής σκόνης έχουν εντοπιστεί γύρω από το Μπετελγκέζ -
ένα άστρο γίγαντα έτοιμο να γίνει υπερκαινοφανές.
Και στους δίσκους σκόνης γύρω από νεογέννητα άστρα, οι αστρονόμοι έχουν βρει ...
... τις πρώτες ύλες για μελλοντικούς πλανήτες όπως η Γη.
Το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο είναι το πιο ευκρινές μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό.
Όμως οι αστρονόμοι έχουν και άλλους τρόπους να διευρύνουν τους ορίζοντές τους
και να επεκτείνουν τις παρατηρήσεις τους.
Στο Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο,
έμαθαν να κοιτούν το Σύμπαν με ένα τελείως διαφορετικό είδος φωτός.
Αλλάζοντας Οπτική
Υπέροχη μουσική, έτσι;
Αλλά αν είχατε πρόβλημα ακοής;
Αν δε μπορούσατε να ακούσετε τις χαμηλές συχνότητες;
Ή τις υψηλές συχνότητες;
Οι αστρονόμοι βρίσκονταν σε μία παρόμοια κατάσταση.
Το ανθρώπινο μάτι είναι ευαίσθητο σε μικρό μόνο μέρος της συνολικής ακτινοβολίας του Σύμπαντος.
Δε μπορεί να δει φως με μήκη κύματος μικρότερα του ιώδους,
ή μεγαλύτερο του ερυθρού.
Απλά δε μπορούμε να αντιληφθούμε ολόκληρη τη κοσμική συμφωνία.
Η υπέρυθρη, ή θερμική ακτινοβολία ανακαλύφθηκε από τον Ουίλιαμ Χέρσελ, το 1800.
Σε ένα σκοτεινό δωμάτιο, δε μπορείτε να με δείτε.
Αλλά αν φορέσετε γυαλιά υπερύθρων, θα "δείτε" τη θερμότητα του σώματός μου.
Έτσι, τα υπέρυθρα τηλεσκόπια αποκαλύπτουν κοσμικά αντικείμενα πολύ ψυχρά για να εκπέμψουν ορατό φως,
όπως σκοτεινά νέφη αερίου και σκόνης όπου γεννιούνται άστρα και πλανήτες.
Για δεκαετίες,
οι αστρονόμοι του ESO επιθυμούσαν να εξερευνήσουν το Σύμπαν
στα υπέρυθρα μήκη κύματος.
Όμως τα πρώτα όργανα ήταν μικρά και άρα ανεπαρκή.
Μας έδιναν μία θολή εικόνα του υπέρυθρου ουρανού.
Οι σύγχρονες υπέρυθρες κάμερες είναι τεράστιες και πανίσχυρες.
Ψύχονται σε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες για να αυξηθεί η ευαισθησία τους.
Και το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο του ESO έχει σχεδιαστεί για να τις αξιοποιήσει.
Μάλιστα, ορισμένες τεχνικές, όπως η συμβολομετρία, εφαρμόζονται μόνο στο υπέρυθρο.
Επεκτείναμε την οπτική μας, για να αποκαλύψουμε το Σύμπαν με νέο φως.
Αυτός ο σκοτεινός θρόμβος είναι ένα νέφος κοσμικής σκόνης. Καλύπτει τα άστρα πίσω του.
Αλλά στο υπέρυθρο, μπορούμε να δούμε πίσω από τη σκόνη.
Και ιδού το Νεφέλωμα του Ωρίωνα, ένα αστρικό μαιευτήριο.
Τα περισσότερα από τα νεογέννητα άστρα κρύβονται από νέφη σκόνης.
Το υπέρυθρο μας βοηθά, αποκαλύπτοντάς μας τα άστρα τη στιγμή της δημιουργίας τους!
Στο τέλος της ζωής τους, τ' άστρα εκτινάσσουν φυσαλίδες αερίου.
Κοσμικά αξιοθέατα στα ορατά μήκη κύματος
- όμως οι υπέρυθρες εικόνες αναδεικνύουν περισσότερες λεπτομέρειες.
Ας μη ξεχνάμε τα άστρα και νέφη σκόνης
που παγιδεύονται από τη γιγάντια μελανή οπή στο κέντρο του Γαλαξία μας.
Χωρίς υπέρυθρες κάμερες δε θα μπορούσαμε ποτέ να τα δούμε.
Σε άλλους γαλαξίες,
μελέτες στο υπέρυθρο αποκαλύπτουν τη πραγματική κατανομή άστρων όπως ο Ήλιος μας.
Οι πιο απόμακροι γαλαξίες μπορούν να μελετηθούν μόνο στο υπέρυθρο.
Το φως τους έχει μετατοπιστεί σε αυτά τα μήκη κύματος
λόγω της διαστολής του Σύμπαντος.
Κοντά στο Παρανάλ πάνω σε μια μικρή βουνοκορφή βρίσκεται ένα απομονωμένο κτήριο.
Μέσα σε αυτό βρίσκεται το 4,1 μέτρων τηλεσκόπιο VISTA.
Κατασκευάστηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο, το δέκατο μέλος του ESO.
Για τώρα, το VISTA παρατηρεί μόνο στο υπέρυθρο.
Χρησιμοποιεί μια γιγάντια κάμερα, με βάρος όσο ένα φορτηγό.
Και πράγματι το VISTA προσφέρει ανεπανάληπτες εικόνες του υπέρυθρου Σύμπαντος.
Το ESO κάνει οπτική αστρονομία από τη δημιουργία του, πριν από πενήντα χρόνια.
Και υπεριώδη αστρονομία για περίπου τριάντα χρόνια.
Όμως υπάρχουν και άλλοι συντελεστές της κοσμικής συμφωνίας.
Πέντε χιλιάδες μέτρα πάνω από τη θάλασσα, ψηλά στις Χιλιανές Άνδεις,
βρίσκεται το υψίπεδο Τσαχναντόρ.
Η Αστρονομία δε θα μπορούσε να πάει ψηλότερα.
Το Τσαχναντόρ φιλοξενεί το ALMA
- τη Μεγάλη Συστοιχία Χιλιοστομετρικών/υποχιλιοστομετρικών παρατηρήσεων της Ατακάμα.
Το ALMA βρίσκεται ακόμα υπό κατασκευή.
Σε ένα τόπο τόσο εχθρικό, ώστε είναι δύσκολο ακόμη και να αναπνεύσεις!
Με μόλις δέκα από τις 66 κεραίες εγκατεστημένες,
το ALMA ξεκίνησε τις παρατηρήσεις του το φθινόπωρο του 2011.
Χιλιοστομετρικά κύματα από το διάστημα. Για να τα παρατηρήσεις πρέπει να είσαι ψηλά και σε ξηρό μέρος.
Το Τσαχναντόρ είναι ένα από τα καλύτερα μέρη του κόσμου γι αυτό.
Νέφη ψυχρού αερίου και σκοτεινή σκόνη γίνονται ορατά σε ένα ζεύγος συγκρουόμενων γαλαξιών.
Εδώ δε γεννιούνται τα άστρα, όμως εδώ συλλαμβάνονται.
Και αυτοί οι σπειροειδείς κυματισμοί που εκρέουν από ένα άστρο που πεθαίνει
— ίσως οφείλονται σε ένα πλανήτη σε τροχιά γύρω του;
Αλλάζοντας το τρόπο που κοιτάμε,
πλησιάζουμε περισσότερο στις καταβολές των πλανητών, των άστρων και των γαλαξιών.
Την ολοκληρωμένη Κοσμική Συμφωνία.
Επικοινωνώντας
Ο Στεφάν Γκιζάρ λατρεύει τ' άστρα.
Για αυτό αγαπάει και τη βόρεια Χιλή.
Εδώ, η θέα στο Σύμπαν είναι από τις καλύτερες στο κόσμο.
Και για αυτό λατρεύει και το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο
- το μάτι της Ευρώπης στον ουρανό.
Ο Στεφάν είναι βραβευμένος Γάλλος φωτογράφος και συγγραφέας.
Είναι επίσης ένας Φωτογράφος Πρεσβευτής του ESO.
Συλλαμβάνει σε εκπληκτικές φωτογραφίες τη μοναξιά της ερήμου Ατακάμα,
τη τεχνολογική τελειότητα των γιγάντιων τηλεσκοπίων,
και το μεγαλείο του νυχτερινού ουρανού.
Όπως και οι άλλοι Φωτογράφοι Πρεσβευτές από όλο το κόσμο,
ο Στεφάν διαδίδει το μήνυμα του ESO.
Ένα μήνυμα περιέργειας, θαυμασμού και έμπνευσης,
που διαδίδεται μέσω της συνεργασίας και της επικοινωνίας.
Η συνεργασία αποτελούσε πάντα τη βάση της επιτυχίας του ESO.
Πενήντα χρόνια πριν,
το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο
ξεκινούσε με πέντε μόνο ιδρυτικά κράτη μέλη:
το Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ολλανδία και τη Σουηδία..
Σύντομα ακολούθησαν και άλλες Ευρωπαϊκές χώρες.
Η Δανία το 1967. Η Ιταλία και η Ελβετία το 1982. Η Πορτογαλία το 2001.
Το Ηνωμένο Βασίλειο το 2002.
Τη τελευταία δεκαετία, Φινλανδία, Ισπανία, Τσεχία και Αυστρία
εντάχθηκαν στο μεγαλύτερο οργανισμό αστρονομίας της Ευρώπης.
Πρόσφατα, η Βραζιλία έγινε το 15ο κράτος μέλος,
και η πρώτη μη ευρωπαϊκή χώρα που συμμετέχει.
Ποιός γνωρίζει τι μας επιφυλλάσει το μέλλον;
Μαζί, τα Κράτη Μέλη πραγματοποιούν τη βέλτιστη αστρονομική έρευνα
στα μεγαλύτερα παρατηρητήρια του κόσμου.
Είναι επωφελές και για τις οικονομίες τους.
Το ESO συνεργάζεται στενά με τη βιομηχανία, στην Ευρώπη και τη Χιλή.
Έπρεπε να κατασκευαστούν οδικές προσβάσεις.
Βουνοκορφές έπρεπε να ισοπεδωθούν.
Η Ιταλική κοινοπραξία AES
κατασκεύασε τη βασική υποδομή για τα τέσσερα τηλεσκόπια VLT.
Κάθε τηλεσκόπιο έχει βάρος περίπου 430 τόννους.
Επίσης κατασκεύασαν τα γιγάντια περιβλήματά τους, καθένα με ύψος όσο ένα δεκαόροφο κτήριο.
Η γερμανική υαλοβιομηχανία Schott κατασκεύασε τα ευαίσθητα κάτοπτρα του VLT
— μεγαλύτερα των οκτώ μέτρων σε διάμετρο και πάχους μόλις είκοσι εκατοστών.
Στη REOSC στη Γαλλία,
τα κάτοπτρα γυαλίστηκαν με ακρίβεια ενός εκατομμυριοστού του χιλιοστού,
πριν ξεκινήσουν το μακρύ ταξίδι τους για το Παρανάλ.
Παράλληλα, πανεπιστήμια και ερευνητικά ινστιτούτα στην Ευρώπη
ανέπτυξαν ευαίσθητες κάμερες και φασματόμετρα.
Τα τηλεσκόπια του ESO κατασκευάζονται με τα χρήματα των φορολογουμένων.
Τα χρήματά σας.
Κι έτσι μπορείτε να συμμετέχετε και εσείς.
Για παράδειγμα, ο ιστότοπος του ESO αποτελεί πλούσια πηγή αστρονομικής πληροφόρησης,
περιλαμβάνοντας χιλιάδες όμορφες εικόνες και βίντεο.
Επίσης, το ESO εκδίδει περιοδικά, δελτία τύπου,
και παράγει ντοκιμαντέρ όπως αυτό που παρακολουθείτε τώρα.
Και σε όλο το κόσμο,
το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο συμμετέχει σε εκθέσεις και επιστημονικές εκδηλώσεις.
Αμέτρητοι τρόποι συμμετοχής στην ανακάλυψη του Σύμπαντος!
Γνωρίζατε ότι τα ονόματα των τεσσάρων τηλέσκοπίων του VLT
τα σκέφθηκε ένα νεαρό κορίτσι από τη Χιλή;
Η 17-χρονη Χόρζι Αλμπανέζ Καστίγια
πρότεινε τα ονόματα Αντού, Κουεγιέν, Μελιπάλ και Γιεπούν
– τα οποία σημαίνουν Ήλιος, Φεγγάρι, Νότιος Σταυρός και Αφροδίτη στη γλώσσα των ιθαγενών.
Η συμμετοχή μαθητών και φοιτητών όπως η Χόρζι είναι σημαντική.
Και εδώ συμβάλλουν οι εκπαιδευτικές δραστηριότητες του ESO,
όπως σχολικές ασκήσεις και διαλέξεις.
Όταν ο πλανήτης Αφροδίτη διέβει μπροστά από τον Ήλιο το 2004,
οργανώθηκε ένα ειδικό πρόγραμμα για τους Ευρωπαίους μαθητές και δασκάλους.
Και το 2009, στη διάρκεια του Διεθνούς Έτους Αστρονομίας,
το ESO επικοινώνησε με εκατομμύρια μαθητές και φοιτητές από όλο το κόσμο.
Άλλωστε οι σημερινοί μαθητές είναι οι αυριανοί αστρονόμοι.
Αλλά σε επίπεδο επικοινωνίας, τίποτα δε ξεπερνά το ίδιο το Σύμπαν.
Η Αστρονομία είναι οπτική επιστήμη.
Εικόνες γαλαξιών, αστρικών σμηνών και κοσμικών μαιευτηρίων εξάπτουν τη φαντασία μας.
Όταν δε κάνουν έρευνα,
τα τηλεσκόπια του ESO χρησιμοποιούνται μερικές φορές για το πρόγραμμα Κοσμικά Πετράδια
— λαμβάνοντας εικόνες με μόνο σκοπό την εκπαίδευση και την επικοινωνία με το κοινό.
Άλλωστε, μία εικόνα είναι χίλιες λέξεις.
Το κοινό μπορεί ακόμη και να συμμετάσχει στη δημιουργία αυτών των εκπληκτικών εικόνων,
μέσω των διαγωνισμών "Κρυμμένοι Θησαυροί".
Ο Ρώσος ερασιτέχνης αστρονόμος Ιγκόρ Τσεκάλιν κέρδισε το διαγωνισμό του 2010.
Οι υπέροχες εικόνες του βασίζονται σε πραγματικά επιστημονικά δεδομένα.
Χώρες μέλη, βιομηχανία και πανεπιστήμια.
Με τη συνεργασία τους σε όλα τα επίπεδα,
το ESO εξελιχθηκε σε έναν από τους πλέον επιτυχημένους αστρονομικούς οργανισμούς στο κόσμο.
Και μέσω της επικοινωνίας με το κοινό, μπορείτε και σεις να συμμετέχετε στην περιπέτεια.
Το Σύμπαν είναι δικό σας να το ανακαλύψετε.
Συλλέγοντας Φως
Για μισό αιώνα,
το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο έχει αναδείξει το μεγαλείο του Σύμπαντος.
Το αστρικό φως διαβρέχει τη Γη.
Τεράστια τηλεσκόπια συλλέγουν τα κοσμικά φωτόνια,
και τα διοχετεύουν σε υψηλής τεχνολογίας κάμερες και φασματογράφους.
Οι σύγχρονες αστρονομικές εικόνες διαφέρουν πολύ από αυτές της δεκαετίας του '60.
Όταν το ESO ξεκινούσε, το 1962,
οι αστρονόμοι χρησιμοποιούσαν μεγάλες γυάλινες φωτογραφικές πλάκες.
Όχι πολύ ευαίσθητες, ανακριβείς και δύσκολες στο χειρισμό.
Τεράστια η διαφορά με τα σύγχρονα ηλεκτρονικά καταγραφικά!
Συλλέγουν σχεδόν όλα τα φωτόνια.
Οι εικόνες είναι άμεσα διαθέσιμες.
Και το πιο σημαντικό,
μπορούν να επεξεργαστούν και να αναλυθούν με λογισμικό υπολογιστή.
Η αστρονομία εξελίχθηκε σε μία πραγματικά ψηφιακή επιστήμη.
Τα τηλεσκόπια του ESO χρησιμοποιούν μερικά από τα μεγαλύτερα
και πιο ευαίσθητα καταγραφικά στο κόσμο.
Η κάμερα του VISTA διαθέτει 16 τέτοια, με συνολικά 67 εκατομμύρια εικονοστοιχεία.
Αυτό το τεράστιο όργανο συλλέγει υπέρυθρο φως από νέφη κοσμικής σκόνης,
νεογέννητα άστρα
και μακρινούς γαλαξίες.
Υγρό ήλιο διατηρεί τη θερμοκρασία του καταγραφέα στους μείον 269 βαθμούς.
Το VISTA κάνει μία καταγραφή του νότιου ουρανού,
όπως θα εξερευνούσαμε μία άγνωστη ήπειρο.
Το Τηλεσκόπιο Επισκοπήσεων VLT είναι άλλη μία μηχανή ανακαλύψεων,
αλλά αυτή λειτουργεί στα ορατά μήκη κύματος.
Η κάμερά του, η OmegaCAM, είναι ακόμη μεγαλύτερη.
32 μονάδες CCD συνδυάζονται για να παραχθούν εντυπωσιακές εικόνες
με την εξωφρενική ανάλυση των 268 εκατ. εικονοστοιχείων.
Το οπτικό της πεδίο καλύπτει μία τετραγωνική μοίρα
— έκταση τέσσερις φορές μεγαλύτερη από την πανσέληνο.
Η OmegaCAM παράγει πενήντα gigabytes δεδομένων κάθε νύχτα.
Και είναι υπέροχα gigabytes.
Τα τηλεσκόπια επισκοπήσεων όπως το VISTA και το VST
αναζητούν επίσης στο ουρανό σπάνια και ενδιαφέροντα αντικείμενα.
Οι αστρονόμοι στη συνέχεια χρησιμοποιούν την ισχύ του VLT
για να μελετήσουν αυτά τα αντικείμενα λεπτομερώς.
Καθένα από τα τέσσερα τηλεσκόπια του VLT
διαθέτει τα δικά του μοναδικά όργανα,
καθένα με τη δική του ιδιαίτερη ικανότητα.
Χωρίς αυτά τα όργανα, το γιγάντιο μάτι του ESO προς τον ουρανό, θα ήταν ...τυφλό.
Διαθέτουν εντυπωσιακά ονόματα όπως ISAAC, FLAMES, HAWK-I και SINFONI.
Τεράστιες συσκευές υψηλής τεχνολογίας, καθεμιά με μέγεθος ενός μικρού αυτοκινήτου.
Ο σκοπός τους:
να καταγράφουν τα κοσμικά φωτόνια και να συλλέγουν κάθε δυνατή πληροφορία.
Όλα τα όργανα είναι μοναδικά, αλλά μερικά είναι πιο ξεχωριστά από τα άλλα.
Για παράδειγμα, το NACO εδώ και το SINFONI, χρησιμοποιούν τα προσαρμοζόμενα οπτικά του VLT.
Λέιζερ παράγουν τεχνητά άστρα
που βοηθούν τους αστρονόμους να διορθώσουν τις ατμοσφαιρικές διαταραχές.
Οι εικόνες του NACO είναι τόσο ευκρινείς σαν να ελήφθησαν από το διάστημα.
Και ύστερα είναι τα MIDI και AMBER. Δύο συμβολομετρικά όργανα.
Εδώ, φωτεινά κύματα από δύο ή περισσότερα τηλεσκόπια συνδυάζονται,
σα να είχαν ληφθεί από ένα τεράστιο ενιαίο κάτοπτρο.
Το αποτέλεσμα:
οι πιο ευκρινείς εικόνες που θα μπορούσαμε να φανταστούμε.
Όμως η αστρονομία δεν είναι μόνο λήψη εικόνων.
Αν όμως χρειαζόμαστε τις λεπτομέρειες,
πρέπει να αναλύσουμε το αστρικό φως και να μελετήσουμε τη σύνθεσή του.
Η φασματοσκοπία είναι ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία.
Γι αυτό το ESO διαθέτει μερικούς από τους πλέον προηγμένους φασματογράφους,
όπως ο πανίσχυρος X-Shooter.
Οι εικόνες διαθέτουν ομορφιά, όμως τα φάσματα αποκαλύπτουν περισσότερες πληροφορίες.
Σύνθεση.
Κινήσεις.
Ηλικίες.
Ατμόσφαιρες εξωπλανητών, σε τροχιά γύρω από μακρινά άστρα.
Ή νεαρούς γαλαξίες στα όρια του παρατηρήσιμου Σύμπαντος.
Χωρίς τη φασματοσκοπία, θα ήμασταν σαν εξερευνητές που απλά θαυμάζουν ένα όμορφο τοπίο.
Με τη φασματοσκοπία,
μαθαίνουμε για τη τοπογραφία, τη γεωλογία, την εξέλιξη και τη σύνθεση του τοπίου.
Και υπάρχει και κάτι ακόμα.
Παρά τη γαλήνια ομορφιά του, το Σύμπαν είναι βίαιο.
Πολλά συμβαίνουν κάθε βράδυ,
και οι αστρονόμοι θέλουν να καταγράψουν κάθε γεγονός.
Γιγάντια άστρα πεθαίνουν μέσα σε τιτάνιες εκρήξεις υπερκαινοφανών.
Κάποιες κοσμικές εκρήξεις είναι τόσο ισχυρές
που υπερκαλύπτουν σε λαμπρότητα τους γαλαξίες στους οποίους συμβαίνουν,
πλημμυρίζοντας το μεσογαλαξιακό χώρο με αόρατες ακτίνες-γ υψηλής ενέργειας.
Μικρά ρομποτικά τηλεσκόπια αποκρίνονται σε αυτόματα σήματα από δορυφόρους.
Σε δευτερόλεπτα, είναι έτοιμα να παρατηρήσουν την εξέλιξη τέτοιων εκρήξεων.
Άλλα ρομποτικά τηλεσκόπια ασχολούνται με λιγότερο δραματικά γεγονότα,
όπως τη διέλευση μακρινών πλανητών μπροστά από το μητρικό τους άστρο.
Το Σύμπαν βρίσκεται σε μία διαρκή μεταβολή.
Το ESO προσπαθεί να μη χάσει κανένα στιγμιότυπο.
Η Κοσμολογία είναι η μελέτη του Σύμπαντος ως σύνολο.
Η δομή, η εξέλιξη και η προέλευσή του.
Εδώ είναι σημαντικό να συλλεχθεί όσο το δυνατόν περισσότερο φως.
Αυτοί οι γαλαξίες βρίσκονται τόσο μακριά ώστε μόνο μερικά φωτόνιά τους φτάνουν στη Γη.
Όμως αυτά τα φωτόνια είναι στοιχεία του κοσμικού παρελθόντος.
Έχουν ταξιδέψει για δισεκατομμύρια χρόνια.
Δημιουργούν μία εικόνα των πρώιμων ημερών του Σύμπαντος.
Γι αυτό είναι σημαντικά τα μεγάλα τηλεσκόπια και τα ευαίσθητα καταγραφικά.
Τα τελευταία πενήντα χρόνια,
τα τηλεσκόπια του ESO αποκάλυψαν μερικούς από τους πιο μακρινούς γαλαξίες και ημιαστέρες
που παρατηρήθηκαν ποτέ.
Συνέβαλαν στη χαρτογράφηση της κατανομής της σκοτεινής ύλης,
η φύση της οποίας εξακολουθεί να αποτελεί μυστήριο.
Ποιός ξέρει τι μας επιφυλάσσουν τα επόμενα πενήντα χρόνια;
Ανακαλύπτοντας Ζωή
Έχετε ποτέ αναρωτηθεί σχετικά με τη ζωή στο Σύμπαν;
Κατοικημένοι πλανήτες σε τροχιά γύρω από μακρινά άστρα;
Οι αστρονόμοι έχουν - εδώ και αιώνες.
Άλλωστε, με τόσους πολλούς γαλαξίες και τόσα πολλά άστρα σε καθένα τους,
πως θα μπορούσε η Γη να είναι μοναδική;
Το 1995, οι Ελβετοί αστρονόμοι Μισέλ Μαγιόρ και Ντιντιέ Κελό
ήταν οι πρώτοι που ανακάλυψαν ένα εξωπλανήτη σε τροχιά γύρω από ένα κανονικό άστρο.
Από τότε, οι κυνηγοί πλανητών έχουν ανακαλύψει εκατοντάδες μακρινούς κόσμους.
Μεγάλους και μικρούς, θερμούς και ψυχρούς, και σε ποικίλες τροχιές.
Σήμερα, βρισκόμαστε στα πρόθυρα ανακάλυψης πλανητών διδύμων της Γης.
Και για το μέλλον: ένα πλανήτη με ζωή - το Άγιο Δισκοπότηρο των αστροβιολόγων.
Το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο συμβάλλει σημαντικά
στην αναζήτηση εξωπλανητών.
Η ομάδα του Μισέλ Μαγιόρ ανακάλυψε εκατοντάδες από το Λα Σίγια,
τη πρώτη εγκατάσταση του ESO στη Χιλή.
Εδώ βρίσκεται ο φασματογράφος CORALIE,
στο Ελβετικό Τηλεσκόπιο Λέοναρντ Όιλερ.
Μετράει τις ελάχιστες διαταραχές των άστρων, λόγω της βαρυτικής αλληλεπίδρασης πλανητών σε τροχιά γύρω τους.
Το 3,6 μέτρων τηλεσκόπιο του ESO επίσης κυνηγά εξωπλανήτες.
Ο φασματογράφος HARPS είναι ο πιο ακριβής στον κόσμο.
Μέχρι στιγμής έχει ανακαλύψει περισσότερους από 150 πλανήτες.
Το σημαντικότερο τρόπαιό του:
ένα πλούσιο σύστημα με τουλάχιστον πέντε και ίσως επτά εξωπλανητικούς κόσμους.
Υπάρχουν όμως και άλλοι τρόποι ανίχνευσης εξωπλανητών.
Το 2006, το 1,5 μέτρων τηλεσκόπιο της Δανίας συνέβαλε στην ανακάλυψη ενός μακρινού πλανήτη
με μάζα μόλις πέντε φορές μεγαλύτερη της Γης.
Η μέθοδος; Ο βαρυτικός μικροφακός.
Ο πλανήτης και το μητρικό του άστρο διήλθαν μπροστά από ένα λαμπρότερο άστρο στο υπόβαθρο,
μεγεθύνοντας την εικόνα του.
Σε μερικές περιπτώσεις μπορείς να εντοπίσεις ένα εξωπλανήτη με κάμερα.
Το 2004, η κάμερα προσαρμοζόμενων οπτικών NACO του Πολύ Μεγάλου Τηλεσκοπίου,
έλαβε τη πρώτη στην ιστορία εικόνα ενός εξωπλανήτη.
Η ερυθρά κηλίδα στην εικόνα είναι ένας γιγάντιος πλανήτης σε τροχιά γύρω από ένα καφέ νάνο.
Το 2010, η NACO προχώρησε ακόμη περισσότερο.
Αυτό το άστρο βρίσκεται σε απόσταση 130 ετών φωτός από τη Γη.
Είναι νεότερο και λαμπρότερο από τον Ήλιο, και τέσσερις πλανήτες βρίσκονται σε μακρινές τροχιές γύρω του.
Η εξαιρετική ανάλυση της NACO έκανε δυνατή τη καταγραφή του φωτός από τον πλανήτη C
— ένα αέριο γίγαντα δέκα φορές μεγαλύτερο από το Δία.
Παρά τη λάμψη του μητρικού του άστρου,
το ασθενές φως του πλανήτη μπόρεσε να αναλυθεί σε ένα φάσμα,
αποκαλύπτοντας λεπτομέρειες για την ατμόσφαιρά του.
Σήμερα, πολλοί εξωπλανήτες ανακαλύπτονται όταν διέρχονται μπροστά από τα μητρικά τους άστρα.
Αν τύχει να δούμε το πλανήτη στο επίπεδο της τροχιάς του,
αυτός θα διέρχεται μπροστά από το άστρο σε κάθε περιφορά του.
Έτσι οι μικρές τακτικές διακυμάνσεις της λαμπρότητας του άστρου
προδίδουν την ύπαρξη ενός πλανήτη σε τροχιά.
Το τηλεσκόπιο TRAPPIST στη Λα Σίγια θα βοηθήσει στην αναζήτηση τέτοιων σπάνιων διελεύσεων.
Εν τω μεταξύ,
το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο έχει λεπτομερώς μελετήσει έναν διαβαίνοντα πλανήτη.
Ιδού ο GJ1214b, μία υπεργαία 2,6 φορές μεγαλύτερη από τον πλανήτη μας.
Στη διάρκεια των διελεύσεων, η ατμόσφαιρα του πλανήτη απορροφά μερικώς το φως του μητρικού του άστρου.
Ο ευαίσθητος φασματογράφος FORS του ESO ανακάλυψε ότι ο GJ1214b
πιθανόν να είναι ένας θερμός ατμώδης κόσμος.
Οι αέριοι γίγαντες και οι ατμώδεις πλανήτες είναι εχθρικοί για τη ζωή.
Όμως το κυνήγι δεν έχει ολοκληρωθεί.
Σύντομα, το νέο όργανο SPHERE θα εγκατασταθεί στο VLT.
Το SPHERE θα μπορεί να εντοπίζει αμυδρούς πλανήτες μέσα από τη λάμψη των μητρικών τους άστρων.
Το 2016, ο φασματογράφος ESPRESSO θα εγκατασταθεί στο VLT
ξεπερνώντας κατά πολύ το σημερινό όργανο HARPS.
Και το Εξαιρετικά Μεγάλο Τηλεσκόπιο του ESO, με την ολοκλήρωσή του,
θα μπορεί να εντοπίζει ίχνη εξωγήινων βιόσφαιρων.
Στη Γη, η ζωή αφθονεί.
Στη βόρεια Χιλή βρίσκονται κόνδορες, βικούνιας, βιζκάχας και γιγάντιοι κάκτοι.
Ακόμη και το άγονο έδαφος της ερήμου Ατακάμα βρίθει από ανθεκτικά μικρόβια.
Ανακαλύψαμε τα δομικά στοιχεία της ζωής στον μεσοαστρικό διάστημα.
Μάθαμε ότι οι πλανήτες αφθονούν.
Δισεκατομμύρια χρόνια πριν, οι κομήτες μετέφεραν νερό και οργανικά μόρια στη Γη.
Δε θα περιμέναμε να συμβεί το ίδιο και αλλού;
Ή μήπως είμαστε μόνοι μας;
Αυτή είναι η σημαντικότερη ερώτηση που έχει τεθεί.
Και η απάντηση είναι σχεδόν έτοιμη να δοθεί.
Μεγάλες Κατασκευές
Η Αστρονομία είναι μία μεγάλη επιστήμη.
Το Σύμπαν είναι τεράστιο,
και η εξερεύνησή του απαιτεί τεράστια όργανα.
Αυτό είναι το 5 μέτρων κατοπτρικό τηλεσκόπιο Χέιλ στο όρος Πάλομαρ.
Όταν δημιουργήθηκε το το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο, πενήντα χρόνια πριν,
αυτό ήταν το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο στο κόσμο.
Το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο του ESO στο Παρανάλ αποτελεί την αιχμή τη τεχνολογίας σήμερα.
Ως το πλέον ισχυρό παρατηρητήριο στην ιστορία,
έχει αποκαλύψει σε όλο του το μεγαλείο το Σύμπαν στο οποίο ζούμε.
Όμως οι αστρονόμοι οραματίζονται ακόμα μεγαλύτερα όργανα.
Και το ESO πραγματοποιεί τα όνειρά τους.
Σαν Πέδρο στην Ατακάμα.
Περιβαλλόμενη από εντυπωσιακό τοπίο και θαύματα της φύσης,
αυτή η γραφική πόλη φιλοξενεί τους ιθαγενείς Ατακαμένιος
αλλά και ταξιδιώτες που κυνηγούν τη περιπέτεια.
Και αστρονόμους και τεχνικούς του ESO.
Όχι μακριά από το Σαν Πέδρο, υλοποιείται η πρώτη μηχανή-όνειρο του ESO.
Ονομάζεται ALMA - η Μεγάλη Συστοιχία Χιλιοστομετρικών/υποχιλιοστομετρικών παρατηρήσεων της Ατακάμα.
Το ALMA είναι κοινό έργο της Ευρώπης, της Βόρειας Αμερικής και της Ανατολικής Ασίας.
Λειτουργεί σαν ένας τεράστιος μεγεθυντικός φακός.
Όταν βρίσκονται κοντά, οι 66 κεραίες δίνουν παρατηρήσεις ευρέως πεδίου.
Όταν όμως διασπείρονται, παρατηρούν λεπτομερώς μία μικρότερη περιοχή του ουρανού.
Στα υποχιλιοστομετρικά μήκη κύματος, το ALMA βλέπει το Σύμπαν με άλλο φως.
Τι θα μας αποκαλύψει όμως;
Τη δημιουργία των πρώτων γαλαξιών στο Σύμπαν, στον απόηχο της Μεγάλης Έκρηξης.
Ψυχρά νέφη σκόνης και μοριακού αερίου
— τα αστρικά μαιευτήρια όπου γεννιούνται νέοι ήλιοι και πλανήτες.
Και: τη χημεία του Σύμπαντος.
Το ALMA θα εντοπίσει οργανικά μόρια - τα δομικά στοιχεία της ζωής.
Η κατασκευή των κεραιών του ALMA είναι σε πλήρη εξέλιξη.
Δύο γιγάντιοι μεταφορείς με τα ονόματα Όττο και Λόρε,
μετακινούν τις έτοιμες κεραίες ψηλά στο υψίπεδο Τσαχναντόρ.
Στα 5000 μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας,
το σύμπλεγμα μας παρέχει ανεπανάληπτη θέα στο μικροκυματικό Σύμπαν.
Καθώς το ALMA έχει σχεδόν ολοκληρωθεί,
η επόμενη μηχανή-όνειρο του ESO απέχει μερικά χρόνια ακόμη.
Βλέπετε εκείνο το βουνό;
Είναι το ύψωμα Αρμαζόνες.
Όχι μακριά από το Παρανάλ,
θα φιλοξενήσει το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Ιδού το Ευρωπαϊκό Εξαιρετικά Μεγάλο Τηλεσκόπιο.
Το μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό.
Διαθέτοντας ένα κάτοπτρο διαμέτρου περίπου σαράντα μέτρων,
το E-ELT θα κάνει τα άλλα τηλεσκόπια να δείχνουν μικρά.
Ένα κάτοπτρο που αποτελείται από περίπου οκτακόσια ελεγχόμενα από υπολογιστή τμήματα.
Πολύπλοκα οπτικά για να δώσουν τις πιο ευκρινείς εικόνες.
Ένας θόλος τόσο ψηλός όσο ένα καμπαναριό.
Το E-ELT είναι ένα έργο σε υπερθετικό βαθμό.
Όμως το πραγματικό θαύμα, φυσικά, είναι το ίδιο Σύμπαν.
Το E-ELT θα αποκαλύψει πλανήτες σε τροχιά γύρω από άλλα άστρα.
Οι φασματογράφοι του θα αναλύσουν τις ατμόσφαιρες αυτών των εξωγήινων κόσμων,
αναζητώντας βιο-υπογραφές.
Ακόμη πιο μακριά, το E-ELT θα παρατηρήσει μεμονωμένα άστρα σε άλλους γαλαξίες.
Είναι σα να γνωρίζεις τους κατοίκους γειτονικών πόλεων για πρώτη φορά.
Λειτουργώντας σα μία κοσμική μηχανή του χρόνου,
το γιγάντιο τηλεσκόπιο θα μας επιτρέψει να δούμε πριν από δισεκατομμύρια χρόνια,
ώστε να μάθουμε πως ξεκίνησαν όλα.
Και ίσως λύσει το γρίφο του διαστελλόμενου Σύμπαντος
— τη μυστηριώδους απομάκρυνσης των γαλαξιών μεταξύ τους
ολοένα και γρηγορότερα.
Η Αστρονομία είναι μεγάλη επιστήμη και η επιστήμη των μεγάλων μυστηρίων.
Υπάρχει ζωή πέρα από τη Γη;
Ποια είναι η προέλευση του Σύμπαντος;
Το νέο τεράστιο τηλεσκόπιο του ESO θα συμβάλλει στην αναζήτηση μας να κατανοήσουμε.
Δεν έχουμε φτάσει ακόμη, όμως κοντεύουμε.
Τι θα ακολουθήσει;
Κανείς δε γνωρίζει.
Όμως το ESO είναι έτοιμο για τη περιπέτεια.