Dit is het verhaal van een historisch avontuur...
Een verhaal over nieuwsgierigheid, moed en doorzettingsvermogen...
Over hoe Europa naar het zuiden ging om de sterrenhemel te verkennen.
Naar het zuiden
Welkom bij ESO, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht.
50 jaar oud, maar vitaler dan ooit.
ESO is Europa's toegang tot de sterren.
Hier bundelen astronomen uit 15 landen hun krachten
om de geheimen van het heelal te ontrafelen.
Hoe?
Door de grootste telescopen op aarde te bouwen,
gevoelige camera's en instrumenten te ontwerpen,
en daarmee de hemel te bestuderen.
Zij kijken naar objecten, dichtbij en ver weg.
Naar kometen die het zonnestelsel doorkruisen
en verafgelegen sterrenstelsels aan de grenzen van ruimte en tijd.
Dat geeft ons nieuwe inzichten en een ongekende blik op het heelal.
Een heelal vol diepe mysteries en verborgen geheimen
Van een duizelingwekkende schoonheid.
Vanaf verafgelegen bergtoppen in Chili
reiken Europese astronomen naar de sterren
Maar waarom Chili?
Waarom gingen de astronomen naar het zuidelijk halfrond?
Het hoofdkwartier van ESO staat in Garching, Duitsland.
Maar vanuit Europa kun je maar een deel van de hemel zien.
Om meer te zien, moet je naar het zuiden reizen.
Eeuwenlang vertoonden kaarten van de zuidelijke hemel grote lege gebieden -
het Terra Incognita van de sterrenhemel.
1595.
Voor het eerst zeilen Nederlandse handelaren naar Oost-Indië.
En 's nachts legden de zeevaarders Pieter Keyser en Frederik de Houtman
de positie vast van meer dan 130 sterren aan de zuidelijke hemel.
En al snel toonden hemelglobes en kaarten twaalf nieuwe sterrenbeelden
die geen van alle ooit eerder door Europeanen waren gezien.
De Britten bouwden als eersten een permanente astronomische buitenpost
op het zuidelijk halfrond.
Deze Koninklijke Sterrenwacht op Kaap de Goede Hoop werd opgericht in 1820
Niet lang daarna bouwde John Herschel zijn privé-sterrenwacht,
vlak bij de beroemde Zuid-Afrikaanse Tafelberg.
Wat een uitzicht!
Een donkere hemel met heldere clusters en sterren hoog boven je hoofd.
Geen wonder dat de sterrenwachten van Harvard, Yale en Leiden
snel volgden met hun eigen zuidelijke stations.
Maar het verkennen van de zuidelijke hemel
vergde nog veel moed, passie en doorzettingsvermogen.
Tot 50 jaar geleden
stonden bijna alle grote telescopen ten noorden van de evenaar
Maar waarom is de zuidelijke hemel zo belangrijk?
Allereerst omdat hij grotendeels niet in kaart was gebracht.
Je ziet vanuit Europa simpelweg niet het hele uitspansel.
Een bekend voorbeeld is het centrum van onze eigen Melkweg.
Het is nauwelijks zichtbaar vanaf het noordelijk halfrond,
maar in het zuiden zie je de Melkweg hoog boven je hoofd.
En dan zijn er de Magelhaense Wolken -
twee kleine satelliet-sterrenstelsels die de Melkweg vergezellen.
Onzichtbaar vanuit het noorden maar zeer opvallend ten zuiden van de evenaar.
En tot slot,
werden Europese astronomen gehinderd door lichtvervuiling en slecht weer.
Naar het zuiden gaan was een oplossing voor de meeste problemen.
Een mooie boottocht in Nederland, juni 1953.
Hier, op het IJsselmeer
spraken de Duits/Amerikaanse astronoom Walter Baade
en de Nederlandse astronoom Jan Oort
met collega's over hun plan voor een Europese sterrenwacht
op het zuidelijk halfrond.
Geen enkel Europees land kon individueel concurreren met de Verenigde Staten.
Maar gezamenlijk was dat wel mogelijk.
Zeven maanden later, kwamen twaalf astronomen uit zes landen bij elkaar
in de statige senaatskamer van de Leidse Universiteit.
Ze ondertekenden een verklaring
met daarin de wens om een Europese sterrenwacht in Zuid-Afrika te stichten.
En dit effende het pad voor de geboorte van ESO.
Maar wacht even..! Zuid-Afrika?
Nou, dat klinkt logisch want
Zuid-Afrika had al het Cape Observatorium en, na 1909
het Transvaal Observatorium in Johannesburg
En de Leidse Sterrenwacht had zijn eigen zuidelijke station in Hartebeespoort.
In 1955,
zetten astronomen testapparatuur op om de beste plek voor een grote telescoop te vinden.
Zeekoegat in de Grote Karoo, of Tafelkopje in Bloemfontein.
Maar het weer was niet zo gunstig.
Rond 1960 verlegden zij hun aandacht naar het ruige landschap van Noord-Chili.
Amerikaanse astronomen maakten ook plannen
voor hun eigen zuidelijk observatorium hier.
Zware expedities te paard onthulden veel betere condities dan die in Zuid Afrika.
In 1963 viel het besluit: Chili moest het worden.
6 maanden later, werd de berg La Silla gekozen
als de toekomstige plek voor de Europese Zuidelijke Sterrenwacht.
ESO was niet langer een verre droom.
Uiteindelijk tekenden 5 Europese landen het ESO-verdrag, op 5 oktober 1962 -
de officiële geboortedag van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht.
België, Duitsland, Frankrijk, Nederland en Zweden
waren vastbesloten om gezamenlijk de zuidelijke sterren te ontdekken.
La Silla en omgeving werden gekocht van de Chileense regering.
'In the middle of nowhere' werd een weg aangelegd.
De eerste ESO-telescoop kreeg vorm bij een Rotterdams staalbedrijf.
En in december 1966
wierp de Europese Zuidelijke Sterrenwacht zijn eerste blik op de hemel.
Europa was begonnen aan een grote reis vol kosmische ontdekkingen
De blik omhoog
167.000 jaar geleden explodeerde een ster in een klein sterrenstelsel rond de Melkweg.
Op het moment van de explosie,
was homo sapiens net begonnen met rondtrekken over de Afrikaanse savanne.
Maar niemand kon het kosmisch vuurwerk zien,
omdat het licht van de explosie nog maar net aan zijn reis naar de aarde was begonnen.
Tegen de tijd dat het licht van de supernova 98% van zijn reis had afgelegd,
waren Griekse filosofen nog maar net aan het nadenken over de aard van de komsos.
Net voordat het licht de aarde bereikte,
richtte Galileo Galileï voor het eerst een eenvoudige telescoop op de hemel.
En op 24 februari 1987
toen de lichtdeeltjes van de explosie eindelijk onze planeet bereikten,
konden astronomen de supernova heel precies waarnemen.
Supernova 1987A
lichtte de zuidelijke hemel op -
maar was niet te zien vanuit Europa of de Verenigde Staten.
ESO had toen zijn eerste grote telescopen in Chili gebouwd,
waardoor sterrenkundigen het kosmische spektakel vanaf de eerste rij konden aanschouwen.
De telescoop is het belangrijkste gereedschap
om de raadsels van het universum op te lossen.
Telescopen verzamelen veel meer licht dan het menselijk oog,
waardoor ze ook zwakke sterren kunnen zien en we verder de ruimte in kunnen kijken.
Net als vergrootglazen tonen telescopen veel meer details.
En, uitgerust met gevoelige camera's en spectrografen,
voorzien ze ons van een schat aan informatie over planeten, sterren en sterrenstelsels.
De eerste ESO-telescopen op La Silla vormden een bonte verzameling,
van kleine, nationale instrumenten
tot grote astrografen en groothoek-camera's.
De 2,2-meter telescoop - nu bijna 30 jaar oud -
produceert nog steeds de prachtigste beelden van de kosmos.
Op het hoogste punt van Cerro La Silla
staat het grootste wapenfeit uit de vroege ESO-jaren - de 3,6-meter telescoop.
Met zijn 35 jaar leidt hij nu een tweede leven als planetenjager.
Zweedse astronomen bouwden een glimmende spiegel van 15 meter doorsnede
om de microgolven te meten van koude wolken in het heelal.
Samen hebben deze telescopen het universum helpen te ontrafelen waarin wij leven.
De aarde is slechts een van de acht planeten in het zonnestelsel.
Van de kleine Mercurius tot de reusachtige Jupiter,
zijn deze rotsachtige werelden en gas-bollen de overblijfselen van de vorming van onze zon.
De zon, op zijn beurt, is een dertien-in-een-dozijn-sterretje in de Melkweg.
Een speldenprikje licht tussen honderden miljarden vergelijkbare sterren -
zowel opgezwollen rode reuzen, geïmplodeerde witte dwergen
als snel draaiende neutronensterren.
De spiraalarmen van de Melkweg zijn bezaaid met gloeiende nevels,
die heldere clusters van pasgeboren sterren produceren,
terwijl oudere sterrenhopen langzaam door ons melkwegstelsel zwermen.
En de Melkweg is slechts één van de ontelbare sterrenstelsels in het universum,
dat sinds de oerknal, bijna 14 miljard jaar geleden, aan het uitdijen is.
ESO heeft de afgelopen 50 jaar meegeholpen onze plek in het heelal te ontdekken.
Door naar boven te kijken, hebben we ook onze eigen oorsprong ontdekt.
We zijn een onderdeel van een groot kosmisch verhaal. Zonder sterren, zouden wij er niet zijn.
Het universum begon met waterstof en helium, de twee lichtste elementen.
Maar sterren zijn kerncentrales, waarin lichte elementen worden omgezet in zwaardere.
En supernova's, zoals 1987A
voeden het universum met de producten van deze stellaire alchemie.
Toen het zonnestelsel werd gevormd, zo'n 4,6 miljard jaar geleden,
Bevatte het sporen van deze zwaardere elementen.
Metalen en silicaten, maar ook koolstof en zuurstof.
De koolstof in onze spieren, het ijzer in ons bloed en de calcium in onze botten
zijn allemaal gemaakt in een eerdere generatie sterren.
Jij en ik zijn letterlijk 'made in heaven'.
Maar antwoorden werpen weer nieuwe vragen op.
Hoe meer we te weten komen, des te groter wordt het mysterie.
Wat is de oorsprong en het uiteindelijke lot van sterrenstelsels?
Zijn er andere zonnestelsels in het heelal, en kan daar (buitenaards) leven zijn?
En wat voedt zich in het donkere centrum van onze Melkweg?
Astronomen hadden duidelijk behoefte aan krachtiger telescopen.
En ESO voorzag hen van revolutionair nieuw gereedschap.
Scherp zicht
Groter is beter - althans als het gaat om telescoopspiegels.
Maar grote spiegels moeten dik zijn, zodat ze niet vervormen onder hun eigen gewicht.
En echt grote spiegels vervormen sowieso, hoe dik en zwaar ze ook zijn.
De oplossing? Dunne, lichtgewicht spiegels - en een truc die actieve optiek wordt genoemd.
ESO pionierde met deze technologie aan het eind van de jaren '80,
met de New Technology Telescope.
En dit is de huidige stand van zaken.
De spiegels van de Very Large Telescope - de VLT - zijn 8,2 meter in doorsnee...
...maar slechts 20 centimeter dik.
En dit is magisch:
een computer-gecontroleerd systeem zorgt ervoor
dat de spiegel altijd zijn gewenste vorm behoudt, met nanometer-precisie.
De VLT is het vlaggenschip van ESO.
Vier identieke telescopen bundelen hun krachten op de top van Cerro Paranal in Noord-Chili.
Gebouwd aan het eind van de jaren '90,
stelden ze astronomen de best beschikbare technologie ter beschikking.
ESO creëerde een astronomen-paradijs midden in de Atacama-woestijn.
Wetenschappers verblijven in La Residencia,
een gastenverblijf dat deels ligt begraven onder de grond
van een van de droogste plekken op aarde.
Maar binnen zijn weelderige palmbomen, een zwembad, en.... heerlijke Chileense zoetigheden.
Natuurlijk
is het zwembad niet het meest bijzondere van de Very Large Telescope,
maar zijn ongeëvenaarde blik op het heelal.
Zonder dunne spiegels en adaptieve optiek, zou de VLT niet kunnen bestaan.
Maar er is meer.
Sterren lijken wazig, zelfs wanneer ze worden geobserveerd met de beste en grootste telescopen.
De reden daarvoor? De aardse dampkring vervormt de beelden.
De tweede truc is: adaptieve optiek.
Op Paranal worden laserstralen gebruikt om kunst-sterren te maken aan de hemel.
Sensoren gebruiken deze kunststerren om de atmosferische verstoringen te meten.
Honderden keren per seconde
wordt het beeld gecorrigeerd door computergestuurde vervormbare spiegels.
En het effect? Alsof de turbulente atmosfeer er niet meer is.
Kijk eens naar het verschil!
De Melkweg is een gigantisch spiraalstelsel.
En in de kern - 27.000 lichtjaar ver -
ligt een mysterie dat ESO's Very Large Telescope heeft helpen te ontrafelen.
Zware stofwolken ontnemen ons het zicht op het centrum van de Melkweg.
Maar gevoelige infrarood-camera's kunnen door het stof heen kijken
en laten zien wat erachter ligt.
Geholpen door adaptieve optiek laten ze dozijnen rode reuzensterren zien
En door de jaren heen zien we de sterren bewegen!
Ze beschrijven een baan rond een onzichtbaar object in het centrum van de Melkweg.
Afgaand op de beweging van de sterren, moet het onzichtbare object extreem zwaar zijn.
Een monsterachtig zwart gat, 4,3 miljoen keer zo zwaar als onze zon.
Astronomen hebben zelf energierijke vlammen gezien van gaswolken
die in het zwarte gat vielen.
Allemaal te zien dankzij de kracht van adaptieve optiek.
Dus dunne spiegels en actieve optiek maken het mogelijk gigantische telescopen te bouwen.
En adaptieve optiek rekent af met de astmosferische verstoringen,
waardoor we extreem scherpe beelden krijgen.
Maar de trukendoos is nog niet leeg.
Er is een derde truc. En die heet interferometrie.
De VLT bestaat uit vier telescopen.
Samen kunnen ze opereren als een virtuele telescoop met een doorsnede van 130 meter.
Het licht van de individuele telescopen wordt door vacuümtunnels geleid
en samengebracht in een ondergronds laboratorium.
Hier worden lichtgolven samengebracht met behulp van lasertechnologie en zogeheten 'delay lines'.
Het nettoresultaat is het lichtverzamelend vermogen van vier 8,2-meter spiegels,
en het precisie-oog van een denkbeeldige telescoop zo groot als 50 tennisvelden.
Vier hulp-telescopen geven het netwerk meer flexibiliteit.
Ze lijken klein vergeleken met de vier reuzen.
Maar ze hebben alle een spiegel van 1,8 meter middellijn.
Dat is altijd nog groter dan de grootste telescoop van een eeuw geleden!
Optische interferometrie is wonderlijk.
Sterren-magie in de woestijn.
En de resultaten zijn indrukwekkend.
De Very Large Telescope Interferometer onthult 50 keer meer detail
dan de Hubble Ruimtetelescoop.
Kijk bijvoorbeeld naar deze close-up van een vampier-dubbelster.
De ene ster steelt materiaal van zijn begeleider.
Onregelmatige pufjes sterrenstof zijn ontdekt rond Betelgeuze --
Een reuzenster die als supernova gaat ontploffen.
In de stofschijven rond pasgeboren sterren, hebben astronomen ...
... het ruwe materiaal gevonden van toekomstige aardachtige werelden.
De Very Large Telescope is het scherpste oog op de hemel.
Maar astronomen hebben ook andere middelen om hun horizon te verbreden
en hun blik te verruimen.
Op de Europese Zuidelijke Sterrenwacht
hebben ze het heelal in een compleet nieuw licht leren zien.
Anders kijken
Prachtige muziek, hè?
Maar stel je voor dat je slechthorend bent.
En dat je de lage frequenties niet kunt horen?
Of de hoge frequenties?
Astronomen bevonden zich in een vergelijkbare situatie
Het menselijk oog is alleen gevoelig voor een klein deel van alle straling uit het heelal.
We kunnen geen licht zien op een kortere golflengte dan violette golven,
of langere dan rode golven.
We kunnen gewoon niet de hele kosmische symfonie ontvangen.
Infrarood, of warmtestraling, werd ontdekt door William Herschel, in 1800.
In een donkere kamer, je kunt me niet zien.
Maar zet je infraroodbril op, en je kunt mijn lichaamswarmte 'zien'.
Op die manier onthullen infrarood-telescopen kosmische objecten die te koud zijn om zichtbaar licht uit te stralen,
zoals donkere wolken van gas en stof waarin sterren en planeten worden geboren.
Al decennia lang,
willen ESO-astronomen het heelal graag onderzoeken
op infrarood-golflengten.
Maar de eerste ontvangers waren klein en daardoor weinig efficiënt.
Ze gaven een vertroebeld beeld van de infrarood-hemel.
De huidige infrarood-camera's zijn enorm en krachtig.
Ze worden gekoeld tot zeer lage temperaturen om hun gevoeligheid te verbeteren.
En ESO's Very Large Telescope is ontworpen om goed gebruik te maken van deze camera's.
Sommige technologische snufjes, zoals interferometrie, werken zelfs alleen in het infrarood.
We hebben onze blik verruimd, en het universum in een nieuw licht geplaatst.
De donkere bobbel is een wolk van kosmisch stof. Hij bedekt de sterren op de achtergrond.
Maar in het infrarood kunnen we dwars door het stof heen kijken.
En hier is de Orionnevel, een stellaire kraamkamer.
De meeste pasgeboren sterren worden verborgen door stofwolken.
En opnieuw schiet infrarood te hulp. Het onthult sterren die worden gevormd!
Aan het eind van hun leven blazen sterren gasbellen uit.
Kosmische pronkstukken in zichtbaar licht
--- maar het infrarood-beeld laat veel meer detail zien.
Vergeet ook niet de sterren en gaswolken
die worden opgeslokt door het gigantische zwarte gat in het hart van de Melkweg.
Zonder infrarood-camera's zouden we die nooit kunnen zien.
In andere sterrenstelsels
hebben infrarood-onderzoeken laten zien wat de verdeling van zon-achtige sterren is.
De verste sterrenstelsels kunnen alleen worden bestudeerd in het infrarood.
Hun licht is verschoven naar deze lange golflengten
door de uitdijing van het heelal.
Dicht bij Paranal is een kleine bergpiek met een enkel gebouw op de top.
In dat gebouw staat de 4,1-meter VISTA-telescoop.
Hij is gebouwd in het Verenigd Koninkrijk, ESO's tiende lidstaat.
Op dit moment kijkt VISTA alleen in het infrarood.
Hij gebruikt een reusachtige camera, die meer weegt dan een pickup truck.
En ja, VISTA biedt niet eerder getoonde blikken op het infrarode heelal.
ESO doet optische sterrenkunde, sinds zijn oprichting, 50 jaar geleden.
En infrarood-sterrenkunde sinds zo'n 30 jaar.
Maar de kosmische symfonie heeft meer registers.
Op 5000 meter boven de zeespiegel, hoog in de Chileense Andes,
ligt de Chajnantor hoogvlakte.
Astronomie gaat niet naar nog grotere hoogte.
Chajnantor is de thuisbasis van ALMA
-- de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array.
ALMA wordt nu gebouwd.
Op een plek die zo onaangenaam is dat zelfs ademhalen er moeilijk is!
Met slechts tien van de 66 ontvangers op hun plaats,
deed ALMA zijn eerste waarnemingen in het najaar van 2011.
Millimeter-golven uit de ruimte. Om die te observeren, moet het hoog en droog zijn.
Chajnantor is een van de beste plekken ter wereld hiervoor.
Wolken van koud gas en donker stof worden zichtbaar in twee botsende sterrenstelsels.
Dit is niet de plek waar sterren worden geboren, maar waar ze worden verwekt.
En deze spiraliserende golven in de uitstoot van een stervende ster
--- kunnen die van een planeet afkomstig zijn?
Door de manier waarop we kijken te veranderen,
komen we meer te weten over het ontstaan van planeten, sterren en melkwegstelsels.
In de hele symphonie van de kosmos.
Naar de samenleving
Stephane Guisard houdt van sterren.
Niet zo vreemd dat hij ook van Noord-Chili houdt.
Hier behoort de blik op de sterrenhemel tot de beste ter wereld.
En ook niet gek dat hij van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht houdt
--- Europa's oog op de hemel.
Stephane is een Franse fotograaf en auteur die veel prijzen heeft gewonnen.
Hij is ook een van ESO's Foto-ambassadeurs.
In adembenemende afbeeldingen vat hij de eenzaamheid van de Atacama-woestijn,
de high-tech perfectie van de gigantische telescopen,
en de pracht van de nachtelijke hemel.
Net als zijn mede-Foto-ambassadeurs van overal ter wereld,
helpt Stephane de ESO-boodschap te verspreiden.
Een boodschap van nieuwsgierigheid, verwondering en inspiratie,
die wordt verkondigd door samenwerking en 'outreach'.
Samenwerking staat aan de basis van ESO's succes.
Vijftig jaar geleden,
startte de Europese Zuidelijke Sterrenwacht
met vijf lidstaten:
België, Frankrijk, Duitsland, Nederland en Zweden.
Weldra volgden andere Europese landen.
Denemarken in 1967, Italië en Zwitserland in 1982, en Portugal in 2001.
Het Verenigd Koninkrijk in 2002.
Afgelopen decennium sloten ook Finland, Spanje, Tsjechië en Oostenrijk
zich aan bij Europa's grootste astronomische organisatie.
Recentelijk werd Brazilië ESO's 15de lidstaat,
als eerste niet-Europese land.
Wie weet wat de toekomst zal brengen?
Samen maken de lidstaten de best mogelijke astronomische wetenschap mogelijk
op 's werelds grootste observatoria.
Het is ook goed voor hun economieën.
ESO werkt nauw samen met de industrie, in zowel Europa als Chili.
Er moeten toegangswegen worden aangelegd.
Bergtoppen moeten worden geëgaliseerd.
Het Italiaanse industriële consortium AES
bouwde de hoofdconstructie van de vier VLT-telescopen.
Elke telescoop weegt ongeveer 430 ton.
Ze bouwden ook de gigantische ombouw van de telescopen, elk zo hoog als een gebouw van tien verdiepingen.
Het Duitse glas-bedrijf Schott produceerde de gevoelige spiegels van de VLT
--- ruim acht meter groot en slechts 20 cm dik.
Bij REOSC in Frankrijk
werden de spiegels gepolijst tot op een nauwkeurigheid van een miljoenste millimeter,
voordat ze de lange tocht naar Paranal maakten.
In de tussentijd ontwikkelden universiteiten en onderzoeksinstituten
in heel Europa gevoelige camera's en spectrografen.
De ESO-telescopen zijn gebouwd met geld van de belastingbetaler.
Uw geld.
En dus kunt u deel uitmaken van de opwinding.
ESO's website is bijvoorbeeld een rijke bron van astronomische informatie,
inclusief duizenden prachtige foto's en video's.
ESO maakt ook tijdschriften, persberichten,
en videodocumentaires zoals deze, waar u nu naar kijkt.
En wereldwijd neemt
de Europese Zuidelijke Sterrenwacht deel aan tentoonstellingen en wetenschapsfestivals.
Ontelbare manieren om deel te nemen aan de ontdekking van de kosmos!
Wist u dat de namen van de vier VLT-telescopen
zijn bedacht door een Chileens meisje?
De 17 jaar oude Jorssy Albanez Castilla
suggereerde de namen Antu, Kueyen, Melipal en Yepun
-- die Zon, Maan, Zuiderkruis en Venus betekenen in de Mapuche-taal.
Kinderen en scholieren zoals Jorssy betrekken, is belangrijk.
Het gaat hier dan ook over de educatieve activiteiten van ESO,
zoals scholierenexcursies en lezingen op scholen.
Toen de planeet Venus voor de zon langs ging in 2004,
werd een speciaal programma ontwikkeld voor Europese studenten en docenten.
En in 2009, tijdens het Internationale Jaar van de Sterrenkunde,
bereikte ESO miljoen schoolkinderen en studenten wereldwijd.
De kinderen van nu zijn immers de astronomen van morgen.
Maar in termen van outreach, kan niets tegen het heelal zelf op.
Sterrenkunde is een visuele wetenschap.
Afbeeldingen van sterrenstelsels, sterrenhopen en stervormingsbebieden prikkelen onze fantasie.
Als ze niet worden gebruikt voor wetenschap,
worden de ESO-telescopen soms ingezet voor het Cosmic Gems Programme
--- er worden dan foto's genomen voor educatieve en outreach-doeleinden.
Een foto zegt immers meer dan duizend woorden.
Het algemene publiek kan zelfs meedoen met het creëren van deze duizelingwekkende afbeeldingen,
door mee te doen met de 'Hidden Treasures'-wedstrijden.
De Russische sterrenkunde-liefhebber Igor Chekalin won de competitie in 2010.
Zijn prachtige afbeeldingen zijn gebaseerd op echte wetenschappelijke data.
Lidstaten, de industrie en universiteiten.
Door op alle mogelijke niveaus samen te werken,
is ESO een van de succesvolste astronomische organisaties ter wereld geworden.
En door zijn betrokkenheid bij het publiek, bent u uitgenodigd om deel te nemen aan het avontuur.
Ontdek het heelal zelf.
Sterlicht op de korrel
Al een halve eeuw
presenteert de Europese Zuidelijke Sterrenwacht de pracht van het universum.
Sterlicht regent op de aarde.
Gigantische telescopen vangen de kosmische lichtdeeltjes,
en voeden daarmee de state-of-the-art camera's en spectrografen.
De tegenwoordige astronomische afbeeldingen zijn heel anders dan die uit de jaren '60.
Toen ESO begon, in 1962,
gebruikten astronomen grote fotografische platen.
Niet erg gevoelig, niet precies en moeilijk te hanteren.
Wat een verschil maken de huidige elektronische detectoren!
Ze vangen vrijwel elk foton op.
De afbeeldingen zijn direct beschikbaar.
En, het allerbelangrijkste,
ze kunnen worden verwerkt en geanalyseerd door computer-software.
Astronomie is een digitale wetenschap geworden.
ESO-telescopen gebruiken enkele van de grootste
en meest gevoelige detectoren ter wereld.
De VISTA-camera heeft er 16, met in totaal 67 miljoen pixels.
Dit enorme instrument vangt infrarood licht van kosmische stofwolken,
pasgeboren sterren
en verre melkwegstelsels.
Vloeibaar helium houdt de detectoren gekoeld op -269 graden.
VISTA inventariseert de zuidelijke sterrenhemel,
zoals een ontdekkingsreiziger een onbekend continent in kaart brengt.
De VLT Survey Telescope is een andere ontdekkingsmachine,
maar deze werkt op zichtbare golflengten.
Zijn camera, OmegaCAM, is nog groter.
32 CCD's werken samen om spectaculaire afbeeldingen te produceren
met een duizelingwekkend aantal van 268 miljoen pixels.
Het blikveld is een vierkante graad
--- vier keer zo groot als de volle maan.
OmegaCAM genereert iedere nacht 50 Gigabytes aan data.
Het zijn wel beeldschone Gigabytes.
Survey-telescopen als VISTA en VST
struinen de hemel ook af op zoek naar zeldzame en interessante objecten.
Astronomen gebruiken vervolgens de pure kracht van de VLT
om deze objecten in verfijnd detail te bestuderen.
Elke van de vier telescopen van de VLT
heeft zijn eigen unieke verzameling instrumenten,
elke met zijn eigen speciale kracht.
Zonder deze instrumenten, zou ESO's grote oog op de hemel feitelijk blind zijn.
Ze hebben fantasierijke namen als ISAAC, FLAMES, HAWK-I en SINFONI.
Reusachtige high-tech-machines, elk ter grootte van een kleine auto.
Hun doel:
kosmische fotonen registreren en er zo veel mogelijk informatie uit halen.
Al deze instrumenten zijn uniek, maar sommige zijn iets specialer dan andere.
NACO bijvoorbeeld, en SINFONI, maken gebruik van de adaptieve optiek van de VLT.
Lasers produceren nep-sterren
die astronomen helpen te corrigeren voor atmosferische verstoringen.
NACO's afbeeldingen zijn even scherp als opnames van buiten de atmosfeer.
En dan zijn er ook nog MIDI en AMBER. Twee interferometrie-instrumenten.
Hier worden lichtgolven van twee of meer telescopen samengebracht,
alsof ze opgevangen zijn door een enkele, gigantische spiegel.
Het resultaat:
de scherpste blik die je je kunt voorstellen.
Maar sterrenkunde draait niet alleen om foto's maken.
Als je de details wilt ontdekken,
moet je het sterlicht uiteenrafelen en de samenstelling ervan bestuderen.
Spectroscopie is een van de krachtigste gereedschappen van de sterrenkunde.
Geen wonder dat ESO prat gaat op enkele van 's werelds meest geavanceerde spectrografen,
zoals de krachtige X-shooter.
Afbeeldingen dragen meer schoonheid, maar spectra onthullen meer informatie.
Compositie.
Bewegingen.
Leeftijden.
De atmosferen van exoplaneten, die rond verre sterren draaien.
Of pasgeboren sterrenstelsels aan de 'rand' van het zichtbare heelal.
Zonder spectroscopie zouden we slechts onderzoekers zijn die naar een prachtig landschap staren.
Met spectroscopie,
leren we over de topgrafie, de geologie, de evolutie en de samenstelling.
En er is nog iets.
Ondanks zijn serene schoonheid is het heelal een gewelddadige plek.
's Nachts knalt en ontploft er van alles,
en astronomen willen alles registreren.
Zware sterren eindigen hun leven in titanische supernova-explosies.
Sommige kosmische ontploffingen zijn zo zwaar
dat ze soms korte tijd hun sterrenstelsel overstralen,
en de intergalactische ruimte vullen met onzichtbare gammastralen.
Kleine robotische telescopen reageren automatisch op waarschuwingen van satellieten.
Binnen luttele seconden draaien ze in de juiste richting om de nagloeiers van deze explosies te bestuderen.
Andere robotische telescopen concentreren zich op minder dramatische gebeurtenissen,
zoals verre planeten, die voor hun moederster langs bewegen.
De komsos is constant in beweging.
ESO probeert geen enkele hartslag te missen.
Kosmologie is de wetenschap van het universum als geheel.
Zijn structuur, evolutie en oorsprong.
Hier is het opvangen van zo veel mogelijk licht essentieel.
Deze sterrenstelsels staan zo ver weg, dat slechts een handvol fotonen de aarde bereiken.
Maar deze fotonen bevatten boodschappen over ons kosmische verleden.
Ze hebben miljarden jaren gereisd.
Ze schilderen een beeld van de eerste dagen van ons heelal.
Daarom zijn grote telescopen en gevoelige ontvangers zo belangrijk.
In de afgelopen 50 jaar,
hebben ESO-telescopen enkele van de verste sterrenstelsels en quasars ontdekt
en waargenomen.
Ze hebben zelfs bijgedragen aan het onthullen van de verdeling van donkere materie,
die nog steeds een raadsel is.
Wie weet wat de volgende 50 jaar zal brengen?
Speuren naar leven
Ooit nagedacht over leven in het heelal?
Bewoonde planeten die om verre sterren draaien?
Astronomen doen dat --- al eeuwenlang.
Want: met zo veel melkwegstelsels, met elk zo veel sterren,
hoe kan de aarde dan uniek zijn?
In 1995 ontdekten de Zwitserse astronomen Michel Mayor en Didier Queloz
de eerste exoplaneet rond een normale ster.
Sindsdien hebben planetenjagers vele honderden van deze werelden ontdekt.
Groot en klein, heet en koud, en in verscheidene soorten omloopbanen.
Nu staan we op het punt een tweelingbroertje van de aarde te ontdekken.
En in de toekomst: een planeet met leven ---- de heilige graal van astrobiologen.
De Europese Zuidelijke Sterrenwacht speelt een belangrijke rol
in de zoektocht naar exoplaneten.
Michel Mayors team vond er al honderden vanaf Cerro La Silla,
ESO's eerste standplaats in Chili.
Hier is de CORALIE spectrograaf,
een instrument op de Zwitserse Leonhard Euler Telescoop.
Het meet piepkleine schommelingen van sterren, veroorzaakt door de zwaartekracht van eromheen draaiende planeten.
ESO's eerbiedwaardige 3,6-meter telescoop jaagt ook op exoplaneten.
De HARPS-spectrograaf is de meest nauwkeurige ter wereld.
Tot nu toe heeft hij meer dan 150 planeten ontdekt.
Zijn grootste trofee:
een rijk systeem dat ten minste vijf en misschien zelfs zeven buitenaardse werelden telt.
Maar er zijn meer manieren om exoplaneten te vinden.
De Deense telescoop van 1,5-meter hielp een verre planeet ontdekken
die slechts vijf keer zwaarder is dan de aarde.
De truc? Zwaartekrachtslenzen.
De planeet en zijn moederster passeren voor een heldere achtergrondster langs,
die het beeld vergroot.
En in een enkel geval, kun je zelfs een exoplaneet in beeld krijgen.
In 2004 nam NACO, de adaptieve-optiekcamera op de Very Large Telescope,
de eerste foto ooit van een exoplaneet.
De rode stip op deze afbeelding is een reuzenplaneet die rond een bruine dwergster draait.
In 2010 ging NACO nog een stap verder.
Deze ster staat op 130 lichtjaar van de aarde.
Hij is jonger en helderder dan de zon, en heeft vier planeten in wijde omloopbanen.
NACO's arendsoog maakte het mogelijk om het licht van planeet c te meten.
--- een gasreus die tien keer zo zwaar is als Jupiter.
Ondanks de gloed van zijn moederster,
kon een spectrum worden gemaakt van het zwakke licht van de planeet,
dat details van zijn atmosfeer onthulde.
Tegenwoordig worden veel exoplaneten ontdekt wanneer ze hun moederster passeren.
Als we precies tegen de zijkant van de planeetbaan kijken,
passeert de planeet bij elke omloop voor de ster langs.
De kleine, regelmatige 'dipjes' in de helderheid van het sterlicht
verraden de aanwezigheid van een ronddraaiende planeet.
De TRAPPIST telescoop op La Silla helpt bij de zoektocht naar deze overgangen.
En in de tussentijd
heeft de Very Large Telescope een planeetovergang in groot detail bestudeerd.
Hier is GJ1214b, een superaarde die 2,6 keer zo groot is als onze thuisplaneet.
Tijdens een overgang absorbeert de atmosfeer van de planeet licht van zijn moederster.
ESO's gevoelige FORS-spectrograaf toonde aan dat GJ1214b
een hete en stomende sauna-wereld kan zijn.
Gasreuzen en sauna-planeten zijn ongastvrij voor leven.
Maar de jacht is nog niet gestaakt.
Binnenkort wordt het nieuwe SPHERE-instrument geïnstalleerd op de VLT.
SPHERE zal zwakke planeten kunnen onderscheiden in de gloed van hun moederster.
In 2016 komt de ESPRESSO-spectrograaf aan bij de VLT
om het huidige HARPS-instrument te overtreffen.
En ESO's Extremely Large Telescope zal, zodra hij gereed is,
wellicht bewijs vinden voor buitenaardse biosferen.
Op aarde hebben we leven in overvloed.
Noord-Chili draagt bij met condors, vicuña's, vischacha's en gigantische cactussen.
Zelfs de dorre Atacama-woestijngrond wemelt van de taaie microben.
We hebben de bouwstenen van leven gevonden in de interstellaire ruimte.
We hebben ontdekt dat er planeten in overvloed zijn.
Miljarden jaren geleden brachten kometen water en organische moleculen naar de aarde.
Zouden we niet kunnen aannemen dat hetzelfde ook elders gebeurt?
Of zijn we alleen?
Het is de grootste vraag ooit.
En het antwoord ligt binnen handbereik.
Groter en groter
Astronomie is 'big science'.
Het heelal is uitgestrekt,
en de exploratie van de kosmos vergt reusachtige instrumenten.
Dit is de 5-meter Hale spiegeltelescoop op Palomar Mountain.
Toen de Europese Zuidelijke Sterrenwacht ontstond, 50 jaar geleden,
was dit de grootste telescoop ter wereld.
Eso's Very Large Telescope op Cerro Paranal is tegenwoordig 'state of the art'.
Als het meest krachtige observatorium in de geschiedenis,
heeft het het heelal waarin wij leven in volle glorie onthuld.
Maar astronomen hebben hun zinnen gezet op nog grotere instrumenten.
En ESO realiseert die dromen.
San Pedro de Atacama.
Verscholen tussen adembenemende uitzichten en wonderen van de natuur,
is dit pittoreske stadje de thuisbasis van inheemse Atacameños
en avontuurlijke rugzaktoeristen.
En ESO-astronomen en -technici.
Niet ver van San Pedro krijgt ESO's eerste 'droom-machine' vorm.
Hij heet ALMA, de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array.
ALMA is een gezamenlijk project van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië.
ALMA werkt als een gigantische zoom-lens.
Dicht bij elkaar hebben de 66 ontvangers een grote kijkhoek.
Maar verder uit elkaar, laten ze veel meer detail zien van een kleiner stuk van de hemel.
Op submillimeter-golflengten ziet ALMA het universum in een ander licht.
Maar wat gaat ALMA onthullen?
De geboorte van de eerste sterrenstelsels in het heelal, in het kielzog van de oerknal.
Koude en stoffige wolken van moleculair gas
--- de stellaire kraamkamers waarin nieuwe zonnen en planeten worden geboren.
En: de chemie van de kosmos.
ALMA zal organische moleculen opsporen --- de bouwstenen van leven.
De bouw van de ALMA-ontvangers is in volle gang.
Twee gigantische transportvoertuigen, Otto en Lore genaamd,
brengen de antennes omhoog, naar het Chajnantor-plateau.
Op 5000 meter boven zeeniveau
geven de ontvangers een ongekende blik op het microgolf-universum.
Terwijl ALMA bijna gereed is,
is ESO's volgende 'droom-machine' nog een paar jaar weg.
Ziet u die berg?
Dat is Cerro Armazones.
Niet ver van Paranal
wordt dit de thuisbasis van de grootste telescoop in de geschiedenis van de mensheid.
De European Extremely Large Telescope.
's Werelds grootste oog op het heelal.
Met een spiegel van bijna 40 meter middellijn,
wordt de E-ELT groter dan elke telescoop voordien.
Bijna 800 computer-gestuurde spiegel-segmenten.
Complexe optiek om de scherpst mogelijke afbeeldingen te maken.
Een koepel zo groot als een kerktoren.
De E-ELT is een oefening in superlatieven.
Maar het echte wonder is natuurlijk het universum om ons heen.
De E-ELT zal planeten rond andere sterren vinden.
Zijn spectrografen zullen de atmosferen van deze buitenaardse werelden besnuffelen,
en zoeken naar biosignaturen.
Verder weg zal de E-ELT individuele sterren bestuderen in andere sterrenstelsels.
Zoals het voor de eerste keer ontmoeten van inwoners van naburige steden.
Als een kosmische tijdmachine
zal de gigantische telescoop ons miljarden jaren laten terugkijken,
om te leren hoe alles begon.
En misschien lost de E-ELT het raadsel van het versneld uitdijende heelal op
--- het mysterieuze feit dat sterrenstelsels van elkaar af bewegen,
steeds sneller.
Atsronomie is 'big science', en een wetenschap van grote mysteries.
Is er leven buiten de aarde?
Wat is de herkomst van het universum?
ESO's nieuwe monstertelescoop zal ons helpen bij onze speurtocht om het heelal te begrijpen.
We zijn er nog niet, maar het duurt niet lang meer.
Dus, wat komt hierna?
Dat weet niemand.
Maar ESO is klaar voor het avontuur.