Jest to opowieść o epickiej przygodzie...
Opowieść o kosmicznej ciekawości, odwadze i wytrwałości...
Opowieść o tym jak Europa udała się na południe na odkrywanie gwiazd.
Idąc na południe
Witamy w ESO, Europejskim Obserwatorium Południowym.
Ma 50 lat, ale znacznie więcej sił niż kiedykolwiek.
ESO to europejski portal do gwiazd.
Tutaj astronomowie z 15 krajów łączą
swoje siły, aby odkrywać sekrety Wszechświata.
Jak?
Budując największe teleskopy na Ziemi.
Projektując czułe kamery i instrumenty.
Szczegółowo badając niebo.
Ich praca polega na obserwacjach obiektów bliskich i dalekich,
od komet przemierzających Układ Słoneczny,
po odległe galaktyki na krańcach przestrzeni i czasu,
dając nam nowe spojrzenie na Wszechświat.
Wszechświat głębokich tajemnic i ukrytych sekretów.
I oszałamiającego piękna.
Z odległych szczytów górskich w Chile
europejscy astronomowie sięgają gwiazd.
Ale dlaczego Chile?
Czemu astronomowie skierowali się na południe?
Europejskie Obserwatorium Południowe ma swoją siedzibę w Garching w Niemczech.
Niestety z Europy widać jedynie fragment nieba.
Aby wypełnić dziury, trzeba pojechać na południe.
Przez stulecia mapy nieba południowego miały wielkie puste obszary -
Terra Incognita niebios.
Rok 1595.
Holenderscy kupcy po raz pierwszy wyruszyli do Indii Wschodnich.
W nocy, nawigatorzy Pieter Keyser i Frederik de Houtman
zmierzyli pozycje ponad 130 gwiazd na niebie południowym.
Wkrótce globusy i mapy nieba pokazywały dwanaście nowych konstelacji,
z których żadna nie była widziana wcześniej przez Europejczyków.
Brytyjczycy jako pierwsi zbudowali stałą placówkę astronomiczną
na półkuli południowej.
Królewskie Obserwatorium na Przylądku Dobrej Nadziei powstało w 1820 r.
Niewiele później John Herschel zbudował swoje prywatne obserwatorium,
niedaleko słynnej południowoafrykańskiej Góry Stołowej.
Co za widok!
Ciemne niebo. Jasne gromady i mrowie gwiazd nad głową.
Nic dziwnego, że Harvard, Yale i Leiden
utworzyły swoje własne stacje obserwacyjne.
Ale eksplorowanie nieba południowego
nadal wymagało wiele odwagi, pasji i wytrwałości.
Jeszcze pięćdziesiąt lat temu
prawie wszystkie większe teleskopy znajdowały się na północ od równika.
Dlaczego niebo południowe jest tak ważne?
Po pierwsze, ponieważ było niezbadanym terytorium.
Z Europy nie można zobaczyć całego nieba.
Przykładem jest centrum Drogi Mlecznej, naszej rodzinnej galaktyki.
Trudno je zaobserwować z półkuli północnej,
ale na południowej przechodzi wysoko nad głowami.
Dalej są Obłoki Magellana -
dwie małe galaktyki towarzyszące Drodze Mlecznej.
Niewidoczne z północy, ale przykuwające uwagę, gdy jest się na południe od równika.
W końcu,
europejscy astronomowie cierpią z powodu zanieczyszczenia sztucznym światłem oraz kiepskiej pogody.
Wyruszenie na południe rozwiązuje większość problemów.
Malowniczy rejs statkiem w Holandii w czerwcu 1953 r.
To tutaj, na jeziorze IJsselmeer
niemiecko-amerykański astronom Walter Baade
oraz holenderski astronom Jan Oort
opowiedzieli kolegom o planach europejskiego obserwatorium
na półkuli południowej.
Żaden z europejskich krajów nie może samodzielnie konkurować ze Stanami Zjednoczonymi.
Ale wspólnie mogą.
Siedem miesięcy później 12 astronomów z 6 krajów zebrało się tutaj,
w okazałej Sali Senatu Uniwersytetu Leiden.
Podpisali oświadczenie wyrażające chęć
ustanowienia europejskiego obserwatorium w Afryce Południowej.
Było to przetarcie szlaków dla narodzin ESO.
Ale moment! Afryka Południowa?
Oczywiście ma to sens.
Afryka Południowa miała już Cape Observatory, a po 1909 r.
Transvaal Observatory w Johannesburgu.
Leiden Observatory miało swoją własną południową stację w Hartebeespoort.
W roku 1955
astronomowie rozstawili przyrządy pomiarowe, aby znaleźć najlepsze miejsce dla dużego teleskopu.
Zeekoegat w Great Karoo albo Tafelkopje w Bloemfontein.
Ale pogoda nie była jedynym plusem.
Około 1960 r. uwaga przesunęła się na chropowaty krajobraz północnego Chile.
Amerykańscy astronomowie także planowali tutaj
swoje własne obserwatorium.
Trudne końskie ekspedycje znalazły znacznie lepsze warunki niż w Afryce Południowej.
W 1963 r. kości zostały rzucone. Będzie to Chile.
6 miesięcy później wybrano górę La Silla
na przyszłą lokalizację dla Europejskiego Obserwatorium Południowego.
ESO nie było już odległym marzeniem.
W końcu, 5.10.1962 r. pięć krajów europejskich podpisało Konwencję ESO
oficjalne narodziny Europejskiego Obserwatorium Południowego.
Belgia, Niemcy, Francja, Holandia i Szwecja
były zdeterminowane, aby wspólnie dotrzeć do gwiazd południowych.
La Silla i jej otoczenie zostały wniesione przez rząd chilijski.
W środku niczego wybudowano drogę.
Pierwszy teleskop ESO zbudowano w hutniczej firmie w Rotterdamie.
A w końcu w grudniu 1966 r.
Europejskie Obserwatorium Południowe otworzyło swoje pierwsze oko na niebo.
Europa rozpoczęła wielką podróż w stronę kosmicznych odkryć.
Patrząc w niebo
167 000 lat temu w małej galaktyce krążącej wokół Drogi Mlecznej eksplodowała gwiazda.
W momencie tego odległego wybuchu
Homo sapiens właśnie zaczął wędrować przez afrykańskie sawanny.
Ale nikt nie mógł dostrzec kosmicznych fajerwerków,
gdyż błysk światła dopiero rozpoczął swoją długą podróż w stronę Ziemi.
Do tego momentu światło supernowej pokonało 98% swojej podróży,
greccy filozofowie właśnie zaczęli rozważania o naturze kosmosu.
Chwilę przed tym, gdy światło dotarło do Ziemi
Galileusz skierował na niebo swoją pierwszą, prostą lunetę.
W końcu, 24 lutego 1987 r.,
gdy deszcz fotonów z kosmicznej eksplozji spadł na naszą planetę,
astronomowie byli gotowi na szczegółowe zbadanie supernowej.
Supernowa 1987A
zajaśniała na niebie południowym –
niewidocznym z Europy, ani ze Stanów Zjednoczonych.
Ale wtedy ESO wybudowało swoje pierwsze duże teleskopy w Chile,
udostępniając astronomom miejsca w pierwszym rzędzie na widowni kosmicznego spektaklu.
Głównym narzędziem jest oczywiście teleskop,
który pozwala na odkrywanie sekretów Wszechświata.
Teleskopy zbierają znacznie więcej światła niż ludzkie oko,
mogą więc ukazać słabsze gwiazdy i możemy spojrzeć głębiej w kosmos.
Podobnie jak szkło powiększające, pozwalają też na zobaczenie szczegółów,
a wyposażone w czułe kamery i spektrografy,
dostarczają nam bogactwa informacji o planetach, gwiazdach i galaktykach.
Pierwsze teleskopy ESO w La Silla były różnorodne.
Od małych, narodowych instrumentów,
po wielkie astrografy i kamery szerokiego pola.
2,2-metrowy teleskop - teraz prawie 30-letni -
ciągle produkuje jedne z najdramatyczniejszych obrazów kosmosu.
W najwyższym punkcie Cerro La Silla
znajduje się największe osiągnięcie wczesnych lat ESO - teleskop 3,6-metrowy.
Ten 35-latek zyskał teraz drugie życie jako łowca planet.
Szwedzcy astronomowie zbudowali lśniącą 15-metrową antenę
do badania mikrofal z chłodnych kosmicznych obłoków.
Te teleskopy wspólnie pomagały poznawać Wszechświat, w którym żyjemy.
Ziemia jest tylko jedną z ośmiu planet w Układzie Słonecznym.
Od małego Merkurego do wielkiego Jowisza,
te skaliste i gazowe kule są pozostałościami po powstaniu Słońca.
Słońce z kolei jest peryferyjną gwiazdą w Drodze Mlecznej.
Punktem świetlnym wśród setek miliardów podobnych gwiazd —
jak i rozdętych czerwonych olbrzymów, zapadniętych białych karłów
oraz szybko rotujących gwiazd neutronowych.
Ramiona spiralne Drogi Mlecznej są usiane świecącymi mgławicami,
z jasnymi gromadami nowo narodzonych gwiazd.
Z kolei stare gromady kuliste powoli poruszają się wokół galaktyki.
A Droga Mleczna to tylko jedna z niezliczonych galaktyk w rozległym Wszechświecie,
który rozszerza się od momentu Wielkiego Wybuchu, prawie 14 mld lat temu.
Przez minione 50 lat ESO pomagało odkrywać nasze miejsce we Wszechświecie.
Patrząc w niebo odkrywaliśmy także nasze własne korzenie.
Jesteśmy częścią wielkiej kosmicznej historii. Bez gwiazd nie byłoby nas tutaj.
Wszechświat zaczął się od wodoru i helu, dwóch najlżejszych pierwiastków.
Gwiazdy to piece termojądrowe zamieniające lżejsze pierwiastki w cięższe.
A supernowe takie jak SN 1987A
rozsiewają w kosmosie produkty tej gwiezdnej alchemii.
Gdy uformował się Układ Słoneczny, około 4,6 mld lat temu,
zawierał śladowe ilości cięższych pierwiastków.
Metale i krzemiany, a także węgiel i tlen.
Węgiel w naszych mięśniach, żelazo w naszej krwi i wapń w naszych kościach,
wszystkie zostały wytworzone w poprzedniej generacji gwiazd.
Ty i ja zostaliśmy dosłownie stworzeni w niebie.
Ale odpowiedzi zawsze prowadzą do nowych pytań.
Im więcej się uczymy, tym głębsze stają się tajemnice.
Jakie są początki i końcowy los galaktyk?
Czy gdzieś są inne układy słoneczne, czy istnieje tam życie?
Co czai się w ciemnym sercu Drogi Mlecznej?
Astronomowie zdecydowanie potrzebowali potężniejszych teleskopów.
ESO dostarczyło im rewolucyjnych, nowych narzędzi.
Sokoli wzrok
Większe jest lepsze – przynajmniej gdy mowa o lustrze teleskopu.
Większe lustra muszą być grubsze, aby nie deformowały się pod własnym ciężarem.
Jednak duże lustra bez względu na to jak grube i ciężkie są i tak się odkształcają.
Jak rozwiązać ten problem? Za pomocą lekkich luster i magicznej sztuczki zwanej aktywną optyką.
ESO było pionierem tej technologii już w późnych latach 80 XX wieku,
gdy wybudowało Teleskop Nowej Technologii (NTT).
A to jest najnowocześniejsze narzędzie astronomiczne.
Lustra teleskopu Bardzo Dużego Teleskopu (VLT) mają średnice po 8,2 metra...
... lecz ich grubość to tylko 20 centymetrów.
Oto magiczna sztuczka:
komputerowo kontrolowany system wspomagający dba o to,
aby lustra przez cały czas utrzymywały pożądany kształt z dokładnością do nanometra.
Teleskop VLT jest dumą ESO.
Cztery identyczne teleskopy, współpracujące na szczycie Cerro Paranal, w północnym Chile.
Wybudowane w późnych latach 90. XX wieku,
zapewniają astronomom najlepsze dostępne technologie.
Na środku pustyni Atakama ESO stworzyło raj dla astronomów.
Naukowcy przebywają w La Residecia,
domu dla gości, wybudowanym częściowo pod powierzchnią
jednego z najsuchszych miejsc na planecie.
Wewnątrz domu znajdują się bujne palmy, basen i ... pyszne chilijskie słodycze.
Oczywiście,
unikalną częścią teleskopu VLT nie jest basen,
ale wyjątkowy widok na Wszechświat.
Bez cienkich luster i aktywnej optyki VLT nie mógłby powstać.
To jednak nie wszytko.
Gwiazdy wydają się rozmazane nawet gdy obserwowane są przez najlepsze i największe teleskopy.
Jaki jest tego powód? Ziemska atmosfera zaburza zdjęcia.
Wykorzystajmy kolejną magiczną sztuczkę: optykę adaptatywną.
Na Paranal, wiązki laserowe wystrzeliwane są w nocne niebo aby stworzyć sztuczne gwiazdy.
Czujniki wykorzystują te gwiazdy do mierzenia zakłóceń atmosferycznych.
Setki razy na sekundę
obraz jest poprawiany przez odkształcalne lustra sterowane przez komputer.
Efekt końcowy? Wpływ turbulentnej atmosfery jest całkowicie usuwany.
Spójrz jaka różnica!
Droga Mleczna to ogromna galaktyka spiralna.
W jej centrum – 27 000 lat świetlnych stąd –
Leży zagadka, którą Bardzo Duży Teleskop (VLT) pomógł rozwiązać.
Masywne chmury pyłu utrudniają dostrzeżenie jądra Drogi Mlecznej.
Kamery czułe na podczerwień mogą zajrzeć przez pył
i odsłonić to co się za nim znajduje.
Przy pomocy adaptatywnej optyki ukazują dziesiątki olbrzymich, czerwonych gwiazd.
Na przestrzeni lat można dostrzec ruch tych gwiazd!
Obiegają niewidzialny obiekt w samym środku Drogi Mlecznej.
Ruch tych gwiazd sugeruje, że niewidzialny obiekt musi być ekstremalnie masywny.
Jest to monstrualna czarna dziura o masie 4,3 miliony razy większej niż masa naszego Słońca.
Astronomowie obserwowali nawet błyski z obłoków gazu
spadających na czarną dziurę.
To wszystko ujawniła moc optyki adaptatywnej.
Tak więc cienkie lustra i optyka aktywna umożliwiają budowanie gigantycznych teleskopów.
Natomiast optyka adaptatywna niweluje wpływ turbulencji atmosferycznych,
dostarczając nam ekstremalnie ostrych obrazów.
Jadnak nie skończyliśmy z magicznymi sztuczkami.
Jest jeszcze trzecia. Nazywa się interferometrią.
Teleskop VLT składa się z czterech teleskopów.
Wspólnie działają jak wirtualny teleskop o średnicy 130 metrów.
Światło zebrane przez pojedyncze teleskopy jest przesyłane przez tunele
do podziemnego laboratorium.
Tutaj fale świetlne są łączone za pomocą metrologii laserowej i skomplikowanych tuneli opóźniających.
W efekcie otrzymujemy zdolność zbiorczą światła z czterech 8,2 metrowych luster,
oraz sokoli wzrok teleskopu tak wielkiego, jak 50 kortów tenisowych.
Cztery pomocnicze teleskopy czynią tę sieć bardziej elastyczną.
Mogą wydawać się malutkie w porównaniu z czterema gigantami.
Jednak posiadają lustra o średnicy 1,8 metra.
Są większe niż te, które sto lat temu posiadały największe teleskopy na świecie!
Interferometria optyczna to pewnego rodzaju cud.
Gwiezdna magia odprawiana na pustyni.
Rezultaty są imponujące.
Wykorzystanie interferometrii w pracy teleskopu VLT pozwala dostrzec 50 razy więcej szczegółów
niż jest to możliwe za pomocą teleskopu Hubble'a.
Metoda ta pozwala nam na przykład przyjrzeć się tak zwanemu wampirzemu układowi podwójnemu gwiazd.
Jedna z tych gwiazd podkrada materię od swojego towarzysza.
Wykryto nieregularne wyrzuty pyłu wokół Betelgezy –
gwiazdy olbrzyma mogącej w każdej chwili wybuchnąć jako supernowa.
W dyskach pyłu otaczających nowo narodzone gwiazdy, astronomowie znaleźli ...
... pierwotny materiał, z którego w przyszłości mogą powstać planety podobne do Ziemi.
Teleskop VLT to najbystrzejsze oko obserwujące niebo.
Astronomowie mają jeszcze inne środki zgłębiania wiedzy
i poszerzania swych poglądów.
W Europejski Obserwatorium Południowym
nauczyli się obserwować Wszechświat za pomocą całkowicie innego rodzaju światła.
W innym świetle
Wspaniała muzyka, czyż nie?
Załóżmy jednak, że cierpisz na niewydolność słuchu.
Co by było gdybyś nie mógł usłyszeć niskich częstotliwości?
Albo wysokich częstotliwości?
Astronomowie na co dzień znajdują się w podobnej sytuacji.
Ludzkie oko jest czułe jedynie na niewielką część promieniowania obecnego we Wszechświecie.
Nie możemy zobaczyć światła o długości fali krótszej od fal światła fioletowego,
oraz dłuższej od fal światła czerwonego.
Po prostu nie jesteśmy w stanie odebrać pełnej kosmicznej symfonii.
Promieniowanie podczerwone lub inaczej cieplne, zostało odkryte przez Williama Herschela w 1800 r.
Nie możesz mnie zobaczyć w ciemnym pokoju.
Wystarczy jednak, że założysz podczerwone okulary i możesz ,,zobaczyć'' ciepło mojego ciała.
Podobnie teleskopy podczerwone ujawniają te kosmiczne obiekty, które są zbyt chłodne, aby wysyłać światło widzialne.
Mogą to być na przykład ciemne obłoki gazu i pyłu, w których rodzą się gwiazdy i planety.
Przez dziesięciolecia,
astronomowie z ESO z zapałem badali Wszechświat
w świetle podczerwonym.
Pierwsze detektory podczerwieni były małe i przez to niewydajne.
Dawały nam rozmazane obrazy podczerwonego nieba.
Dzisiejsze podczerwone kamery są ogromne i mają wielkie możliwości.
Aby zwiększyć ich czułość, są schładzane do bardzo niskich temperatur.
Teleskop VLT został zaprojektowany z myślą dobrego ich wykorzystania.
Co ciekawe, pewne technologiczne sztuczki, jak interferometria, działają tylko w podczerwieni.
Poszerzyliśmy nasze możliwości postrzegania, aby ukazać Wszechświat w nowym świetle.
Ta ciemna plama to obłok kosmicznego pyłu. Przesłania gwiazdy w tle.
Dzięki światłu podczerwonemu możemy spojrzeć poprzez pył.
To jest Wielka Mgławica w Orionie - gwiezdny żłobek.
Większość nowo narodzonych gwiazd jest zasłonięta przez obłoki pyłu.
Ponownie, promieniowanie podczerwone ratuje sytuację, zdradzając powstające właśnie gwiazdy!
Pod koniec swojego życia gwiazdy wydmuchują bańki gazu.
Kosmiczne eksponaty w świetle widzialnym
— zdjęcie wykonane w podczerwieni ukazuje o wiele więcej detali.
Pamiętaj o gwiazdach i obłokach gazu
przechwyconych przez monstrualną czarną dziurę w centrum Drogi Mlecznej, naszej Galaktyki.
Bez kamer na podczerwień nigdy byśmy ich nie zobaczyli.
W innych galaktykach,
badania prowadzone w podczerwieni ujawniły prawdziwe rozmieszczenie gwiazd takich jak nasze Słońce.
Najdalsze galaktyki mogą być badane jedynie w podczerwieni.
Ich światło zostało przesunięte w obszar dłuższych fal
w wyniku rozszerzania się Wszechświata.
Niedaleko Paranal znajduje się niewielkie wzniesienie z pojedynczym budynkiem na jego wierzchołku.
Wewnątrz tego budynku mieści się 4,1-metrowy teleskop VISTA.
Zbudowany został w Wielkiej Brytanii - dziesiątym państwie członkowskim ESO.
Obecnie VISTA obserwuje jedynie w podczerwieni.
Wykorzystuje w tym celu gigantyczną kamerę, ważącą tyle co samochód dostawczy.
I tak, VISTA oferuje niebywałe widoki Wszechświata w podczerwieni.
Od powstania ESO, 50 lat temu, praktykowana w nim była astronomia optyczna.
Od 30 lat wykonywana jest astronomia podczerwona.
Istnieje jednak więcej rejestrów kosmicznej symfonii.
Pięć tysięcy metrów nad poziomem morza, wysoko w chilijskich Andach,
Znajduje się płaskowyż Chajanantor.
Nigdzie indziej astronomia nie jest uprawiana na tak dużej wysokości.
Chajnantor to dom teleskopu ALMA
– Atacama Large Millimeter/submilimeter Array.
ALMA jest wciąż budowana.
W miejscu tak nieprzyjaznym dla życia ciężko jest nawet oddychać!
Wyposażona w 10 z 66 anten,
na jesieni 2011 roku ALMA wykonała pierwsze obserwacje.
Fale milimetrowe z kosmosu. Aby je obserwować musisz być w miejscu suchym i położonym wysoko.
Chajnantor to jedno z najlepszych takich miejsc na świecie.
Obłoki chłodnego gazu i ciemnego pyłu stają się widoczne w parze zderzających się galaktyk.
Nie ukazują miejsc, w który gwiazdy się rodzą, ale te w których zostają poczęte.
Czy te spiralne fale wyrzutów z umierającej gwiazdy
mogą być powodowane obiegającą ją planetą?
Zmieniając sposób patrzenia,
zbliżamy się do poznania początków powstawania planet, gwiazd i galaktyk.
Słuchając pełnej symfonii Kosmosu.
Dotrzeć z przesłaniem
Stephane Guisard uwielbia gwiazdy.
Nic dziwnego, że uwielbia również północne Chile.
Tutaj widok na Wszechświat jest jednym z najlepszych na świecie.
I nic dziwnego, że uwielbia Europejskie Obserwatorium Południowe.
— oko Europy patrzące w niebo.
Stephane jest nagradzanym francuskim fotografem i autorem.
Jest również jednym z Fotograficznych Ambasadorów ESO.
W zapierających dech w piersiach zdjęciach potrafi uchwycić pustkę pustyni Atakama,
nowoczesną perfekcję olbrzymich teleskopów,
oraz okazałość nocnego nieba.
Tak jak inni ambasadorzy fotografii z całego świata,
Stephane pomaga szerzyć przesłanie ESO.
Przesłanie ciekawości, zdziwienia i inspiracji,
ogłaszane poprzez współpracę i popularyzację.
Współpraca od zawsze była podstawą sukcesu ESO.
Pięćdziesiąt lat temu,
Europejskie Obserwatorium Południowe
rozpoczęło działalność z pięcioma państwami członkowskimi:
Belgią, Francją, Niemcami, Holandią i Szwecją
Wkrótce przyłączyły się inne europejskie państwa.
Dania w 1967. Włochy i Szwajcaria w 1982. Portugalia w 2001.
Wielka Brytania w 2002.
W ciągu ostatniej dekady Finlandia, Hiszpania, Czechy i Austria
również dołączyły do największej europejskiej organizacji astronomicznej.
Ostatnio Brazylia została piętnastym Krajem Członkowskim
i pierwszym spoza Europy.
Kto wie co przyniesie przyszłość?
Kraje członkowskie wspólnie umożliwiają jak najlepsze prowadzenie badań astronomicznych
w największych na świecie obserwatoriach.
Ma to również dobry wpływ na ich ekonomię.
ESO ściśle współpracuje z przemysłem w Europie i Chile.
Musiały być wybudowane drogi dojazdowe.
Wierzchołki górskie musiały zostać wyrównane.
Włoskie konsorcjum przemysłowe AES
wybudowało konstrukcję nośną czerech teleskopów VLT.
Każdy z tych teleskopów waży około 430 ton.
Włosi wybudowali również ogromne obudowy teleskopów, każda wysoka jak dziesięciopiętrowy budynek.
Niemiecka firma szklarska Schott wyprodukowała delikatne lustra teleskopu VLT
— o szerokości ponad ośmiu metrów i grubości jedynie dwudziestu centymetrów.
W REOSC we Francji,
lustra zostały wypolerowane z dokładnością milionowej części milimetra,
zanim odbyły długą podróż do Paranal.
W międzyczasie, uniwersytety i instytuty badawcze w całej Europie
budowały czułe kamery i spektrometry.
Teleskopy ESO budowane są za pieniądze podatników.
Twoje pieniądze.
Więc również możesz się nimi cieszyć.
Na przykład, internetowa strona ESO to bogate źródło astronomicznych informacji,
zawierająca tysiące pięknych zdjęć i filmów.
ESO wydaje również magazyny, publikacje prasowe
oraz filmy dokumentalne, jak ten, który właśnie teraz oglądasz.
Na całym świecie
Europejskie Obserwatorium Południowe ma swój wkład w wystawy i targi naukowe.
Jest wiele sposobów aby uczestniczyć w odkrywaniu kosmosu!
Czy wiedziałeś, że nazwy dla czterech teleskopów VLT
były wybrane przez chilijską nastolatkę?
17 letnia Jorssy Albanez Castilla
zaproponowała nazwy: Antu, Kueyen, Melipal i Yepun,
oznaczające: Słońce, Księżyc, Krzyż Południa i Wenus w języku Mapuche'ów.
To ważne aby angażować takich uczniów jak Jorssy.
To obszar edukacyjnej działalności ESO,
takiej jak warsztaty i lekcje w szkole.
Gdy planeta Wenus przeszła przed tarczą Słońca w 2004 roku,
dla europejskich uczniów i nauczycieli przygotowany został specjalny program.
W 2009 roku podczas Międzynarodowego Roku Astronomii,
ESO dotarło do milionów uczniów z całego świata.
W końcu dzisiejsze dzieci to astronomowie jutra.
Jednak jeśli mowa o popularyzacji, to nic nie wygra z samym Wszechświatem.
Astronomia to nauka wizualna.
Obrazy galaktyk, gromad gwiazd i gwiezdnych żłobków pobudzają naszą wyobraźnię.
Jeśli nie na potrzeby nauki,
to teleskopy ESO wykorzystywane są czasami w programie Kosmicznych Klejnotów
— wykonywaniu zdjęć jedynie na potrzeby edukacji i popularyzacji.
W końcu zdjęcie jest warte tysiącu słów.
Osoby zainteresowane mogą nawet uczestniczyć w tworzeniu tych oszałamiających zdjęć,
biorąc udział w zawodach zatytułowanych Ukryte Skarby.
W 2010 roku w zawodach tych zwyciężył rosyjski miłośnik astronomii Igor Czekalin.
Jego fenomenalne obrazy powstały na podstawie naukowych danych.
Kraje członkowskie, przemysł i uniwersytety.
Poprzez współpracę na wszelkich możliwych poziomach,
ESO stało się jedną z najlepiej prosperujących organizacji astronomicznych na świecie.
Jej zaangażowanie w kontakt ze społeczeństwem stwarza szansę uczestniczenia w przygodzie.
Wszechświat stoi przed Tobą otworem.
Chwytanie światła
Przez pół wieku
Europejskie Obserwatorium Południowe prezentuje wspaniałości Wszechświata.
Gwiezdne światło opada na Ziemię niczym deszcz.
Ogromne teleskopy łapią te kosmiczne fotony,
i karmią nimi najnowocześniejsze kamery i spektrografy.
Dzisiejsze obrazy astronomiczne bardzo się różnią od tych otrzymywanych w latach 60.
Kiedy w roku 1962 powstawało ESO,
astronomowie stosowali duże, szklane płyty fotograficzne.
Były one niezbyt czułe, nieprecyzyjne i trudne w obsłudze.
Jaką odmianę spowodowały dzisiejsze elektroniczne detektory !
Potrafią wychwycić prawie każdy foton.
Obrazy są dostępne prawie natychmiastowo.
A co najważniejsze,
mogą być one przetwarzane i analizowane za pomocą programów komputerowych.
Astronomia stałą się prawdziwie nauką cyfrową.
Teleskopy ESO wyposażone są w największe
i najbardziej czułe detektory na świecie.
Kamera VISTA posiada ich przynajmniej 16, składających się w sumie na 67 milionów pikseli.
Ten ogromny instrument łapie promieniowanie podczerwone od obłoków pyłu kosmicznego,
rodzących się gwiazd
i odległych galaktyk.
Ciekły hel utrzymuje detektory w temperaturze minus 269 stopni.
VISTA dokonuje inwentaryzacji południowego nieba,
niczym badacz wymierzający nieznany kontynent.
VLT Survey Telescope to inna maszyna odkryć,
ale działająca w zakresie widzialnym.
Jej kamera o nazwie OmegaCAM jest nawet jeszcze większa.
Zestaw 32 matryc CCD wytwarza spektakularne obrazy
składające się z niemieszczącej się w głowie liczby 268 milionów pikseli.
Pole widzenia wynosi jeden stopień kwadratowy.
- to czterokrotnie więcej niż Księżyc w pełni.
Każdej nocy OmegaCAM wytwarza 50 gigabajtów danych.
I są to wspaniałe gigabajty.
Przeglądy teleskopów VISTA i VST
również przekopują niebo w poszukiwaniu interesujących obiektów.
Następnie astronomowie korzystają z niezwykłej mocy VLT
aby szczegółowo badać takie obiekty.
Każdy z czterech teleskopów VLT
posiada własny zestaw unikalnych instrumentów,
z których każdy ma wyjątkowe możliwości.
Bez tych instrumentów, gigantyczne, skierowane na niebo oko ESO, byłoby po prostu ślepe.
Noszą one dziwaczne nazwy jak: ISAAC, FLAMES, HAWK-I i SINFONI.
Ogromne, zaawansowane technicznie maszyny, każda o rozmiarach małego samochodu.
Ich cel to:
rejestrowanie kosmicznych fotonów i odzyskanie każdego z możliwych bitów informacji.
Wszystkie te instrumenty są unikalne, lecz niektóre z nich są bardziej wyjątkowe niż inne.
Na przykład: NACO i SINFONI korzystają z systemu optyki adaptatywnej VLT.
Lasery wytwarzają sztuczne gwiazdy,
które pomagają astronomom skorygować rozmywanie obrazu przez atmosferę.
Obrazy otrzymywane przez NACO są tak ostre, jak gdyby zostały uzyskane spoza atmosfery.
A wreszcie są tu także MIDI i AMBER. Dwa instrumenty interferometryczne.
Tutaj fale świetlne z dwu lub więcej teleskopów zbierane są razem,
to tak jak gdyby zostały schwytane przez jedno ogromne zwierciadło.
Wynik:
najbardziej ostry obraz jaki można sobie wyobrazić.
Lecz astronomia to nie tylko produkcja obrazów.
Jeśli trzeba dokładniejszych badań,
światło gwiazd należy rozłożyć na składowe.
Jednym z najpotężniejszych narzędzi astronomii jest spektroskopia.
Nic więc dziwnego, że ESO szczyci się najbardziej zaawansowanymi spektrografami na świecie,
jak na przykład potężny X-Shooter.
Obrazy zawierają więcej piękna, ale widma ujawniają więcej informacji.
O składzie chemicznym.
O ruchu.
O wieku.
O atmosferach obcych planet, krążących wokół dalekich gwiazd.
Albo o nowo narodzonych galaktykach na krańcach obserwowalnego Wszechświata.
Bez pomocy spektroskopii, bylibyśmy jedynie badaczami gapiącymi się na piękne krajobrazy.
Posługując się spektroskopią,
dowiadujemy się o topografii, geologii, ewolucji i składzie tych krajobrazów.
Jest jeszcze jedna rzecz.
Pomimo swego spokojnego piękna, Wszechświat jest burzliwym miejscem.
Nocą mogą mieć miejsce gwałtowne zdarzenia,
a astronomowie chcą zauważyć każde z nich.
Masywne gwiazdy kończą swoje życie w gigantycznych wybuchach supernowych.
Niektóre z kosmicznych detonacji są tak silne,
że na krótko przyćmiewają swą macierzysta galaktykę,
zalewając przestrzeń międzygalaktyczną niewidzialnymi, wysokoenergetycznymi promieniami gamma.
Małe automatyczne teleskopy reagują natychmiast na sygnały z satelitów.
W ciągu sekund kierują się w odpowiedni punkt, aby badać następstwa tych eksplozji.
Inne teleskopy roboty skupiają się na mniej dramatycznych zdarzeniach,
takich jak odległe planety, które przechodzą przed tarczą swej macierzystej gwiazdy.
Kosmos nieustannie się zmienia.
ESO stara się nie przegapić ani jednego zdarzenia.
Kosmologia zajmuje się badaniem Wszechświata jako całości.
Jego struktury, ewolucji i pochodzenia.
Sprawą zasadniczą jest tu pochwycenie ile się tylko da światła.
Te galaktyki są tak odległe, że do Ziemi dociera od nich jedynie garść fotonów.
Te właśnie fotony zawierają klucz do kosmicznej przeszłości.
Podróżowały przez miliardy lat.
Malują obraz pierwszych chwil Wszechświata.
Oto dlaczego tak istotne są wielkie teleskopy i czułe detektory.
W ciągu minionych 50 lat
teleskopy ESO znalazły wiele spośród kiedykolwiek obserwowanych
najbardziej odległych galaktyk i kwazarów.
Pomogły nawet w odkryciu rozkładu ciemnej materii,
której natura nadal pozostaje tajemnicą.
Kto wie co przyniesie kolejne pięćdziesiąt lat?
W poszukiwaniu życia
Czy zainteresowałeś się kiedyś problemem życia we Wszechświecie?
Zamieszkałymi planetami wokół odległych gwiazd?
Astronomów ciekawiło to od stuleci.
W końcu, przy tak wielkiej liczbie galaktyk, z których każda zawiera tyle gwiazd,
dlaczego Ziemia miałaby być wyjątkiem?
W 1995 roku szwajcarscy astronomowie Michel Mayor i Didier Queloz
jako pierwsi odkryli pozasłoneczna planetę obiegającą normalną gwiazdę.
Od tamtej pory poszukiwacze planet znaleźli setki obcych światów.
Dużych i małych, gorących i zimnych, na rozmaitych orbitach.
Obecnie jesteśmy bliscy odkrycia bliźniaczych sióstr Ziemi.
A w przyszłości: planety - siedliska życia - tego Świętego Graala astrobiologów.
Europejskie Obserwatorium Południowe odgrywa ważną rolę
w poszukiwaniach egzoplanet.
Zespół Michela Mayora odkrył ich setki w Cerro La Silla,
Pierwszej lokalizacji ESO w Chile.
Oto spektrograf CORALIE.
zamontowany na szwajcarskim teleskopie Leonharda Eulera.
Mierzy niewielkie kołysania gwiazd, spowodowane przyciąganiem obiegających je planet.
Szacowny 3,6-metrowy teleskop ESO także poluje na planety.
Spektrograf HARPS jest najdoskonalszym na świecie.
Jak dotąd odkrył ponad 150 planet.
Jego największe trofeum:
układ liczący przynajmniej pięć, a może nawet siedem obcych światów.
Lecz są też inne metody poszukiwania obcych planet.
W roku 2006 1,5-metrowy duński teleskop pomógł odkryć odległą planetę,
która jest tylko pięć razy bardziej masywna niż Ziemia.
Trik? Mikrosoczewkowanie grawitacyjne.
Planeta i jej macierzysta gwiazda przeszły przed frontem jaśniejszej gwiazdy położonej w tle
powiększając jej obraz.
W pewnych przypadkach egzoplanety można dostrzec nawet za pomocą kamery.
W roku 2004 NACO, kamera z optyką adaptatywną na Bardzo Dużym Teleskopie (VLT).
zarejestrowała po raz pierwszy obraz obcej planety.
Czerwona kropka na tym obrazie to ogromna planeta obiegająca brązowego karła.
W roku 2010 NACO poszła jeszcze jeden krok dalej.
Ta gwiazda jest odległa od Ziemi o 130 lat świetlnych.
Jest ona młodsza i jaśniejsza od Słońca oraz obiegają ją dokoła cztery planety.
Sokoli wzrok NACO pozwolił zmierzyć światło planety c
- gazowego olbrzyma dziesięć razy masywniejszego niż Jowisz.
Pomimo blasku macierzystej gwiazdy.
nikłe światło planety zostało rozszczepione na składniki widma,
ujawniając szczegóły składu atmosfery.
Obecnie odkrywanych jest wiele egzoplanet, gdy przechodzą przed tarczą swoich macierzystych gwiazd.
Jeżeli zdarzy się oglądać orbitę planety z boku
przechodzi ona przed tarczą gwiazdy podczas każdego cyklu.
A więc nieznaczne, regularne spadki jasności gwiazdy
zdradzają istnienie krążących wokół niej planet.
Teleskop TRAPPIST w La Silla pomoże w poszukiwaniu tych trudno uchwytnych przejść.
W międzyczasie,
Bardzo Duży Teleskop (VLT) zbadał tranzyty planet w najdrobniejszych szczegółach.
Poznajcie GJ1214b, to super-Ziemia, 2,6 raza większa od naszej planety.
Podczas tranzytu atmosfera planety częściowo absorbuje światło macierzystej gwiazdy.
Czuły spektrograf FORS ujawnił, że GJ1214b
jest prawdopodobnie światem gorącym niczym łaźnia parowa.
Gazowe olbrzymy i podobne saunom światy nie nadają się do zamieszkania.
Ale polowanie jeszcze się nie skończyło.
Wkrótce na VLT zostanie zainstalowany nowy instrument - SPHERE.
SPERE będzie w stanie dostrzec nikłe planety w blasku ich macierzystych gwiazd.
W roku 2016 do VLT przybędzie spektrograf ESPRESSO,
który w znacznym stopniu przewyższy obecny instrument HARPS.
A w końcu, ukończony E-ELT
będzie miał szansę odnaleźć dowody istnienia obcych biosfer.
Na Ziemi życie jest powszechne.
W północnym Chile występują kondory, vicuñas, vizcachas i ogromne kaktusy.
Nawet jałowa ziemia pustyni Atakama roi się od odpornych bakterii.
Znaleźliśmy elementarne składniki życia w przestrzeni międzygwiezdnej.
Dowiedzieliśmy się, że planety są liczne.
Miliardy lat temu komety przyniosły na Ziemię wodę i cząsteczki organiczne.
Dlaczego nie moglibyśmy oczekiwać, że to samo zdarzy się gdzie indziej?
Czy jesteśmy sami?
To największe ze stawianych pytań.
A odpowiedź jest niemal w naszym zasięgu.
Budując ogrom
Astronomia jest wielką nauką.
Gdzieś tam jest ogrom Wszechświata,
a badanie kosmosu wymaga wielkich instrumentów.
Oto 5-metrowy reflektor Hale'a na górze Palomar Mountain.
Kiedy powstawało Europejskie Obserwatorium Południowe, pięćdziesiąt lat temu,
był to największy teleskop na świecie.
Obecnie standard wielkości wyznacza należący do ESO Bardzo Duży Teleskop (VLT) na górze Cerro Paranal.
Jako najpotężniejsze obserwatorium w historii,
uwidoczniło pełen splendor Wszechświata w którym żyjemy.
Lecz astronomowie postawili sobie za cel jeszcze większe instrumenty.
A ESO realizuje ich marzenia.
San Pedro de Atacama.
Położone pośród zapierającej dech scenerii,
to malownicze miasto jest domem dla rdzennych Atacameños
poszukujących przygód turystów,
a także pracujących w ESO astronomów i techników.
Nieopodal San Pedro urzeczywistniają się kształty pierwszej machiny marzeń ESO.
Nosi ona nazwę ALMA – Atacama Large Millimeter/submillimeter Array.
ALMA stanowi wspólny projekt Europy, Ameryki Północnej i Azji Wschodniej.
Działa niczym gigantyczna soczewka powiększająca.
Zebrane razem 66 anteny umożliwiają szerokie pole widzenia.
Z kolei ich rozległość pozwala dostrzec drobniejsze szczegóły na małym obszarze nieba.
Działając w sub-milimetrowym zakresie, ALMA postrzega Wszechświat w odmiennym świetle.
I cóż ona dostrzega?
Narodziny pierwszych galaktyk we Wszechświecie, po Wielkim Wybuchu.
Obłoki zimnego molekularnego gazu i pyłu
- gwiezdne żłobki, w których rodzą się nowe słońca i planety.
A także chemię kosmosu.
ALMA będzie śledzić cząsteczki organiczne - podstawowe składniki życia.
Budowa anten ALMA jest w pełnym biegu.
Dwa ogromne transportery, zwane Otto i Lore,
zabierają ukończone anteny na górę, na płaskowyż Chajnantor.
Na wysokości 5000 metrów n.p.m.
anteny te dostarczają bezprecedensowego widoku mikrofalowego Wszechświata.
Kiedy ALMA jest już niemal gotowa,
kolejna cudowna machina ESO jest nadal w powijakach.
Widzicie tamtą górę?
To Cerro Armazones.
Niedaleko od Paranal,
będzie domem dla największego teleskopu w historii ludzkości.
Oto Ogromnie Wielki Teleskop Europejski (E-ELT).
Największe oko świata na niebo.
Z lustrem na prawie czterdzieści metrów,
E-ELT czyni inne teleskopy po prostu karłami.
Prawie 800 sterowanych komputerowo lustrzanych segmentów.
Złożona optyka ma umożliwić jak największą ostrość obrazów.
Kopuła teleskopu o rozmiarach wieży kościelnej.
E-ELT to ćwiczenie z doskonałości.
Ale prawdziwym cudem jest Wszechświat.
E-ELT pokaże planety krążące wokół innych gwiazd.
Jego spektrografy będą węszyć w atmosferach tych obcych światów,
poszukując oznak życia.
A jeszcze dalej, E-ELT ma badać pojedyncze gwiazdy w innych galaktykach.
Przypomina to pierwsze spotkania mieszkańców sąsiednich miast.
Działając jak kosmiczna machina czasu,
ten ogromny teleskop pozwoli nam spojrzeć w odległą o miliardy lat przeszłość.
aby dowiedzieć się jak to wszystko się zaczęło.
Być może pozwoli rozwiązać zagadkę przyśpieszającego Wszechświata
- tajemniczy fakt wzajemnego odpychania się galaktyk.
coraz to szybciej.
Astronomia jest wielką nauką, nauką ogromnych tajemnic.
Czy poza Ziemią istnieje życie?
Jaki był początek Wszechświata?
Nowy, monstrualny teleskop ESO będzie pomocny w naszym dążeniu do zrozumienia.
Jeszcze nie dotarliśmy do tego celu, lecz to już niedługo.
A więc co dalej?
Cóż, tego nikt nie wie.
Lecz ESO jest gotowe na nowe przygody.