eso1627nl — Onderzoekspersbericht

Witte dwerg teistert rode dwerg met mysterieuze straal

27 juli 2016

Astronomen hebben, met behulp van ESO’s Very Large Telescope en andere telescopen op de grond en in de ruimte, een nieuw soort exotische dubbelster ontdekt. In het AR Scorpii-stelsel jaagt een snel ronddraaiende witte dwergster elektronen aan tot bijna de snelheid van het licht. Deze zeer energierijke deeltjes produceren uitbarstingen van straling die de begeleidende rode dwergster teisteren. Hierdoor vertoont de dubbelster eens in de 1,97 minuten spectaculaire pulsen van straling op golflengten die uiteenlopen van ultraviolet tot radio. De onderzoeksresultaten worden op 28 juli 2016 gepubliceerd in het tijdschrift Nature.

In mei 2015 ontdekte een groep van amateurastronomen uit Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk een stersysteem dat nog nooit eerder waargenomen gedrag vertoonde. Vervolgwaarnemingen onder leiding van de Universiteit van Warwick, waarbij tal van telescopen op aarde en in de ruimte zijn ingezet [1], hebben nu de ware aard ervan aan het licht gebracht.

AR Scorpii, of kortweg AR Sco, staat in het sterrenbeeld Schorpioen, op 380 lichtjaar van de aarde. Het object bestaat uit een snel ronddraaiende witte dwergster [2] ter grootte van de aarde, maar met 200.000 keer zoveel massa, en een koele rode dwergster van ongeveer een derde zonsmassa [3]. De twee draaien met de regelmaat van een klok om elkaar, met een omlooptijd van 3,6 uur.

Dit dubbelstersysteem vertoont nogal woest gedrag. De sterk magnetische en snel ronddraaiende witte dwerg versnelt elektronen tot bijna de snelheid van het licht. Terwijl deze zeer energierijke deeltjes door de ruimte schieten, produceren ze een vuurtorenachtige bundel van straling die langs het oppervlak van de koele begeleidende ster zwiept. Hierdoor neemt de helderheid van het hele systeem om de 1,97 minuten spectaculair toe, om vervolgens weer af te zwakken. Deze krachtige pulsen spelen zich onder meer af op radiogolflengten, een soort straling die nog nooit eerder bij een wittedwergstelsel was waargenomen.

Hoofdonderzoeker Tom Marsh van de vakgroep astrofysica van de Universiteit van Warwick licht toe: ‘AR Scorpii is meer dan veertig jaar geleden ontdekt, maar zijn ware aard bleef onduidelijk totdat wij hem in 2015 begonnen waar te nemen. Al binnen enkele minuten beseften we dat we getuige waren van iets bijzonders.’

De waargenomen eigenschappen van AR Sco zijn even uniek als raadselachtig. De straling over een breed frequentiebereik is kenmerkend voor de emissie van elektronen die door magnetische velden worden versneld. Voor die velden kan de snel ronddraaiende witte dwerg van AR Sco verantwoordelijk zijn. Maar volkomen onduidelijk is waar de elektronen nu precies vandaan komen – van de witte dwerg zelf of van zijn koelere begeleider.

AR Scorpii wordt al sinds het begin van jaren ’70 waargenomen. Vanwege zijn regelmatige helderheidsvariaties met een periode van 3,6 uur werd hij ten onrechte aangezien voor een eenzame veranderlijke ster [4]. De ontdekking van de ware oorzaak van die variabiliteit is te danken aan de gezamenlijke inspanningen van amateur- en beroepsastronomen. Vergelijkbaar pulseergedrag was al eerder waargenomen, maar dan bij neutronensterren, die tot de meest compacte objecten in het heelal behoren.

Boris Gänsicke, mede-auteur van het nieuwe onderzoek en tevens van de Universiteit van Warwick, concludeert: ‘We kennen pulserende neutronensterren al bijna vijftig jaar, en sommige theorieën voorspelden dat witte dwergen vergelijkbaar gedrag zouden kunnen vertonen. Het is dan ook erg opwindend om nu eindelijk zo’n systeem te ontdekken, en het is fantastisch dat amateurastronomen en wetenschapsbeoefenaars op deze manier kunnen samenwerken.’

 

Noten

[1] De waarnemingen die ten grondslag liggen aan dit onderzoek zijn uitgevoerd met: ESO’s Very Large Telescope (VLT) op Cerro Paranal, Chili; de William Herschel en Isaac Newton Telescopen van de Isaac Newton Group of telescopes op het Canarische eiland La Palma; de Australia Telescope Compact Array van het Paul Wild Observatory in Narrabri, Australië; de Hubble-ruimtetelescoop van NASA en ESA; en de Swift-satelliet van NASA.

[2] Witte dwergen ontstaan laat in het leven van sterren die maximaal acht keer zoveel massa hebben als onze zon. Zodra de waterstoffusie in de kern van zo’n ster stilvalt, zwelt deze op tot een zogeheten rode reus. Vervolgens blaast de ster zijn buitenste lagen van gas en stof de ruimte in, en trekt zijn kern sterk samen. Wat overblijft is een witte dwerg – een object ter grootte van de aarde, maar met een 200.000 keer zo grote dichtheid. Eén theelepel materie van een witte dwerg weegt ongeveer net zoveel als een olifant hier op aarde.

[3] Deze rode dwerg is een zogeheten M-ster. Sterren van dit type vormen de grootste klasse in het Harvard-classificatiesysteem, dat sterren indeelt naar hun spectrale kenmerken. De spectrale sterklassen worden aangeduid met de hoofdletters OBAFGKM, een vreemde volgorde waar een gemakkelijk te onthouden ezelsbruggetje voor bestaat: ‘Oh Be A Fine Girl/Guy, Kiss Me’.

[4] Een veranderlijke ster is een ster waarvan de helderheid, vanaf de aarde gezien, op en neer gaat. Zulke fluctuaties kunnen het gevolg zijn van veranderingen van de intrinsieke eigenschappen van de ster zelf. Zo vertonen sommige sterren een afwisseling van uitdijing en samentrekking. Maar ze kunnen ook ontstaan wanneer een ander object regelmatig voor de ster langs schuift. AR Scorpii werd aanvankelijk aangezien voor een enkelvoudige veranderlijke ster, maar blijkt dus tot de twee categorie te behoren.

Meer informatie

De resultaten van dit onderzoek staan in het artikel ‘A radio pulsing white dwarf binary star’, van T. Marsh et al., dat op 28 juli 2016 in het tijdschrift Nature verschijnt.

Het onderzoeksteam bestaat uit T.R. Marsh (University of Warwick, Coventry, VK), B.T. Gänsicke (University of Warwick, Coventry, VK),  S. Hümmerich (Bundesdeutsche Arbeitsgemeinschaft für Veränderliche Sterne e.V., Duitsland; American Association of Variable Star Observers (AAVSO), VS) , F.-J. Hambsch (Bundesdeutsche Arbeitsgemeinschaft für Veränderliche Sterne e.V., Duitsland; American Association of Variable Star Observers (AAVSO), VS; Vereniging Voor Sterrenkunde (VVS), België), K. Bernhard (Bundesdeutsche Arbeitsgemeinschaft für Veränderliche Sterne e.V., Duitsland; American Association of Variable Star Observers (AAVSO), VS), C. Lloyd (University of Sussex, VK), E. Breedt (University of Warwick, Coventry, VK), E.R. Stanway (University of Warwick, Coventry, VK), D.T. Steeghs (University of Warwick, Coventry, VK), S.G. Parsons (Universidad de Valparaiso, Chili), O. Toloza (University of Warwick, Coventry, VK), M.R. Schreiber (Universidad de Valparaiso, Chili), P.G. Jonker (Netherlands Institute for Space Research (SRON), Nederland; Radboud Universiteit Nijmegen), J. van Roestel (Radboud Universiteit Nijmegen), T. Kupfer (California Institute of Technology, VS), A.F. Pala (University of Warwick, Coventry, VK) , V.S. Dhillon (University of Sheffield, VK; Instituto de Astrofísica de Canarias, Spanje; Universidad de La Laguna, Spanje), L.K. Hardy (University of Warwick, Coventry, VK; University of Sheffield, VK), S.P. Littlefair (University of Sheffield, VK), A. Aungwerojwit (Naresuan University, Thailand),  S. Arjyotha (Chiang Rai Rajabhat University, Thailand), D. Koester (Universiteit Kiel, Duitsland), J.J. Bochinski (The Open University, VK), C.A. Haswell (The Open University, VK), P. Frank (Bundesdeutsche Arbeitsgemeinschaft für Veränderliche Sterne e.V., Duitsland) en P.J. Wheatley (University of Warwick, Coventry, VK).

ESO is de belangrijkste intergouvernementele astronomische organisatie in Europa en de meest productieve sterrenwacht ter wereld. Zij wordt ondersteund door zestien lidstaten: België, Brazilië, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Italië, Nederland, Oostenrijk, Polen, Portugal, Spanje, Tsjechië, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Zwitserland, en door gastland Chili. ESO voert een ambitieus programma uit, gericht op het ontwerpen, bouwen en beheren van grote sterrenwachten die astronomen in staat stellen om belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen te doen. Ook speelt ESO een leidende rol bij het bevorderen en organiseren van samenwerking op astronomisch gebied. ESO beheert drie waarnemingslocaties van wereldklasse in Chili: La Silla, Paranal en Chajnantor. Op Paranal staan ESO’s Very Large Telescope (VLT), de meest geavanceerde optische sterrenwacht ter wereld, en twee surveytelescopen: VISTA werkt in het infrarood en is de grootste surveytelescoop ter wereld en de VLT Survey Telescope is de grootste telescoop die specifiek is ontworpen om de hemel in zichtbaar licht in kaart te brengen. ESO is ook de Europese partner van de revolutionaire telescoop ALMA, het grootste astronomische project van dit moment. En op Cerro Armazones, dicht bij Paranal, bouwt ESO de 39-meter Europese Extremely Large optical/near-infrared Telescope (E-ELT), die ‘het grootste oog op de hemel’ ter wereld zal worden.

 

Links

•       Onderzoeksartikel

•       Foto’s van de VLT

Contact

Marieke Baan
Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA)
Amsterdam, Nederland
Tel: +3120-5257480
E-mail: h.m.baan@uva.nl .

Tom Marsh
Department of Physics, University of Warwick
Coventry, United Kingdom
Tel: +44 24765 74739
E-mail: t.r.marsh@warwick.ac.uk

Boris Gänsicke
Department of Physics, University of Warwick
Coventry, United Kingdom
Tel: +44 24765 74741
E-mail: Boris.Gaensicke@warwick.ac.uk

Richard Hook
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Mob: +49 151 1537 3591
E-mail: rhook@eso.org

Connect with ESO on social media

Dit is een vertaling van ESO-persbericht eso1627.

Over dit bericht

Persberichten nr.:eso1627nl
Naam:AR Scorpii
Type:Milky Way : Star : Grouping : Binary
Facility:Very Large Telescope
Instruments:FORS2, HAWK-I, X-shooter
Science data:2016Natur.537..374M

Afbeeldingen

Artist’s impression van de exotische dubbelster AR Scorpii
Artist’s impression van de exotische dubbelster AR Scorpii
AR Scorpii in het sterrenbeeld Schorpioen
AR Scorpii in het sterrenbeeld Schorpioen
Overzichtsfoto van de hemel rond de exotische dubbelster AR Scorpii
Overzichtsfoto van de hemel rond de exotische dubbelster AR Scorpii

Video's

Artist’s impression-video van de exotische dubbelster AR Scorpii
Artist’s impression-video van de exotische dubbelster AR Scorpii
Inzoomen op de exotische dubbelster AR Scorpii
Inzoomen op de exotische dubbelster AR Scorpii

Bekijk ook