ESO - Avrupa Güney Gözlemevi

Gökbilim hep en eski bilim dalı olarak tanımlanır. Hiç şüphe yok ki temiz bir gecede gökyüzünü boydan boya kaplayan görkemli Samanyolu’nun yıldız kuşağı bütün çağların ve bütün kültürlerin insanlarına dehşet verici bir manzara şeklinde görünmüş olmalı. Bugün, gökbilim en ileri teknolojilerden ve bilim adamlarının kullanabileceği çok yönlü tekniklerden bazılarını kullanarak en modern ve en güçlü bilimlerden biri olarak göze çarpmaktadır. Ve şimdi gökbilim için heyecan verici zamanlar: Teknoloji artık Evren’in diğer ucundaki cisimleri çalışmamıza ve diğer yıldızların etrafındaki gezegenleri saptamamıza izin veriyor. Artık hepimizi heyecanlandıran temel bir soruyu cevaplamaya başlayabiliriz: Evrende yalnız mıyız?

Avrupa Güney Gözlemevi (ESO) gökbilimde en üstün hükümetlerarası bilim ve teknoloji kuruluşudur. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer konuşlu gözlem tesislerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü rol oynamaktadır.

ESO Şili’nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet dünya-sınıfı gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chainantor. ESO’nun ilk yerleşkesi La Silla, Santiago de Şili’nin 600 km kuzeyindeki 2400m yükseliğinde bir dağdır. Burası ayna çapları 3.6m’yi bulan birkaç tane optik teleskopla donatılmış durumdadır. 3.5 metrelik Yeni Teknoloji Teleskopu (NTT) dünyada ilk kez bilgisayar kontrollü ana aynaya sahip olması bakımından teleskop mühendisliği ve tasarımı konusunda çığır açmıştır. Bu teknoloji ESO’da geliştirildi ve şimdi dünyanın bütün büyük teleskoplarına uygulanmış durumdadır. ESO’nun 3.6 metrelik teleskopu şimdi dünyanın önde gelen güneş ötesi gezegen avcısına ev sahipliği yapıyor: eşsiz hassaslıktaki bir tayfçeker HARPS (Yüksek Hassasiyetli Dikine Hız Gezgen Arayıcısı- High Accuracy Radial velocity Planet Searcher).

La Silla gökbilimde ön sırada yer alırken ve yer tabanlı gökbilimde bilimsel olarak en üretken olma konusunda ikinci sırada yer alırken, 2600m yükseklikteki Çok Büyük Teleskop dizgesine (VLT) ev sahipliği yapan Paranal yerleşkesi Avrupa gökbiliminin en iyisi konumundadır. Paranal, Şili’deki Antofagasta’nın 130 km güneyinde, Büyük Okyanus kıyısının 12 km içerisinde Dünya’nın en kuru yerlerinin birinde yer almaktadır. Paranal'daki bilimsel çalışmalar 1999 yılında başlamış ve muazzam ölçüde birçok başarılı araştırma faaliyetine imza atılmıştır.

VLT son teknolojiye sahip ürünleri kullanan en sıra dışı teleskoptur. Sadece bir değil, her biri 8.2 metrelik ana aynaya sahip olan dört "Birim Teleskoptan" oluşmaktadır. Böyle bir teleskopla 30. kadirdeki gök cisimlerinin görüntüleri bir saatlik bir pozla elde edilebilir. Bu değer çıplak gözle gözlenebilen nesnelerin yaklaşık 4 milyar katı daha sönük haline karşılık gelmektedir.

VLT ayrıca dört adet 1.8 metrelik hareket edebilen Yardımcı Teleskopa sahiptir. VLT’nin en heyecan verici özelliklerinden bir tanesi onun devasa bir optik girişimölçer olarak (VLT Girişimölçeri ya da VLTI) kullanılabilmesidir. Bu Yardımcı Teleskoplar’dan ya da Birim Teleskoplar’dan elde edilen ışığın birleştirilmesiyle oluşturulur. Bu girişimölçer durumunda teleskop en uzak aynalar arasındaki mesafe büyüklüğündeki bir teleskop kadar keskin bir görüşe sahiptir. VLTI için bu mesafe Yardımcı Teleskoplarla birlikte 200 metre uzaklığa kadar çıkmaktadır.

ESO teleskoplarının kullanımı için her yıl, 2000 kadar araştırma önerisi yapılmaktadır, uygun olan gecelerden dört ile altı kat daha fazla. Yıllık olarak bir çok tarafsız hakemlerce incelenen yayınlarla sonuçlanan gözlemler sayesinde ESO dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir ve sadece 2013 yılında, 840'ın üzerinde bilimsel makale ESO’nun verilerine dayanarak yayımlandı. Bununla birlikte, VLI verilerine dayanarak yapılan araştırma makaleleri ortalama olarak iki kat daha fazla atıf almaktadır. ESO’nun “bilim makinelerinin” oldukça yüksek etkinliği yüksek oranda ve oldukça fazla miktarda veri üretmektedir. Bu veriler ESO Genel Merkezi'ndeki Bilim Arşivi Tesisi’nde kalıcı bir şekilde depolanmaktadır. Arşivde şimdiye kadar 1.5 milyondan fazla görüntü ve tayf, toplamda 65 tera-bayttan (65,000,000,000,000 bayt) daha fazla veri depolanmış haldedir. Bunun anlamı içerik olarak her biri 1000 sayfalık 30 milyon kitap; kapladıkları alan ise 1000 kilometrelik kitap rafları kadardır!

Dünyada var olan en büyük yer-tabanlı gökbilim projesi olan Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi (ALMA - The Atacama Large Millimeter/submillimeter Array), dünya gökbiliminde devrim yaratan bir tesis konumundadır. ALMA milimetre ve milimetre-altı dalgaboylarında gözlem yapacak 66 adet dev 12-metre ve 7-metre çaplarındaki bir dizgeden oluşacak. ALMA’nın inşası 2003 yılında başladı ve bilimsel gözlemler ise 2011 yılında başlayacak. Dünya’nın en yüksek gözlem yerleşkelerinden birinde bulunan ALMA 5000m yüksekliğinde Llano de Chajnantor’da yer almaktadır. ALMA ESO (Üye Ülkeleri temsilen), NSF (ABD), ve NINS (Japonya) ile NRC (Kanada), NSC ile ASIAA (Tayvan), KASI (Güney Kore) ile Şili Cumhuriyeti arasındaki bir ortaklığın ürünüdür. Ortak ALMA Gözlemevi ESO, AUI/NRAO ve NAOJ tarafından işletilmektedir.

Chajnantor aynı zamanda Onsala Uzay Gözlemevi, Max-Planck Radyo Gökbilim Enstitüsü ve ESO adına ESO tarafından işletilen 12-metre çapındaki milimetre ve milimetre-altı teleskopu APEX'e ev sahipliği yapmaktadır.

VLT’nin ötesindeki gelecek adım ise 39-metrelik birincil aynasıyla Aşırı Büyük Teleskop (ELT)’yi inşa etmektir. ELT “gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü”- dünyanın en büyük optik/yakın-kırmızı-ötesi teleskopu olacak. ELT gökbilimdeki en zorlu, çözülemeyen soruların çoğunu ele alacak. Galileo’nun teleskopuyla 400 yıl önce yaptığı gibi Evren anlayışımızda bir devrim bile yaratabilir. İnşa için nihai komut  2014 sonunda verilmiş olup, gözlemlerin ise gelecek on yıl içinde 2024 yılı civarı başlaması planlanıyor.

ESO Genel Merkezi Almanya’nın Münih kenti yakınlarındaki Garching’de yer alıyor. Burası gözlemevlerine en gelişmiş aletlerin sağlanması için teknik geliştirme programlarının yapıldığı ESO’nun bilimsel, teknik ve yönetimsel merkezidir.