eso1528tr — Kurumsal Bülten

Karanlık Maddeyi Aydınlatan Dev Gökyüzü Taraması

VST KiDS Taraması’ndan ilk sonuçlar

09 Temmuz 2015

ESO’nun Şili’deki Paranal Gözlemevi’nde bulunan VLT Tarama Teleskopu (VST) ile yapılan, güney gökküresine ait yeni ve büyük bir karanlık madde taramasına ait ilk sonuçlar yayınlandı. VST KiDS taraması ile gökbilimciler karanlık madde, karanlık enerji, gökada halelerinin yapısı, ve gökadalar ile kümelerin evrimleri hakkında hassas ölçümler yapabilecekler.

Evren’deki maddenin yaklaşık % 85’i karanlık [1], ve parçacık fizikçileri tarafından anlaşılmayan bir türe sahip. Işık yayma ve soğurma özelliği olmamasına rağmen gökbilimciler karanlık maddeyi yıldızlar ve gökadalar üzerindeki etkileri sayesinde tespit edebiliyor, özellikle kütleçekimsel etkileşiminden. ESO’nun güçlü tarama teleskoplarını kullanan yeni ve büyük bir proje ile artık gizemli karanlık madde ile doğrudan gözleyebildiğimiz ışık yayan gökadalar arasındaki ilişkiyi daha önce olmadığı kadar açık bir şekilde tanımlayabiliyoruz [2].

Kilo-Derece Taraması (KiDS) olarak bilinen projede VLT Tarama Teleskopu ve dev kamerası OmegaCAM kullanılmaktadır. ESO’nun Şili’deki Paranal Gözlemevi’nde bulunan bu teleskop görünür ışıkta geceleyin gökyüzünü taramaya adanmıştır — ve kırmızı ötesinde tarama yapan VISTA ile tamamlanmaktadır. VST’nin temel hedeflerinden biri de karanlık maddenin haritasını çıkarmak ve bunu Evren’in ivmelenerek genişlemesine yol açan gizemli karanlık enerjinin anlaşılması için kullanmaktır.

Karanlık maddenin nerede olduğunu bulmak için en iyi yol ışığın, kütleçekim kuvveti nedeniyle büküldüğü kütleçekimsel mercekleme olayıdır. Bu etki üzerinde çalışarak kütçekimin en güçlü olduğu yerlerin görüntülenmesi mümkün olmakta ve böylece karanlık maddeyi de içeren maddenin nerede olduğu ortaya çıkmaktadır.

Gözlemlerden elde edilen makalelerin ilk kısmında Hollanda, Leiden Gözlemevi’nden Koenraad Kuijken liderliğindeki uluslararası KiDS araştırma ekibi bu yaklaşımı kullanarak genellikle 5.5 milyar ışık-yılı uzaklığında yer alan, iki milyondan fazla gökadaya ait görüntülerin analizini gerçekleştirdi [3]. Bu gökadalardan yayılan ışığın yeryüzüne gelişi süresince büyük kütleli karanlık madde kümelerinin çekim etkisine maruz kalması ile ortaya çıkan bozulma miktarı incelendi.

Elde edilen ilk sonuçlar nihai taramanın sadece %7’sine karşılık gelmekle birlikte gökada gruplarındaki karanlık maddenin dağılımını görüntülemeye ayrılmıştır. Gökadalar genellikle toplu halde yaşamaktadırlar — buna bizim gökadamız Samanyolu’da dahildir, ve Yerel Grubun bir parçasıdır — ve ne kadar karanlık madde içerdiklerinin anlaşılması gökadaların kozmik ağ içinde nasıl oluştuğuna dair teorinin anahtarı konumundadır. Kütleçekimsel mercekleme etkisi ile bu grupların görünür maddeden 30 kat daha fazla karanlık madde içerdiği ortaya çıkarıldı.

İlginç olan nokta, en parlak gökada neredeyse her zaman karanlık madde kümesinin ortasında bulunuyor,” diyor bu ilk KiDS araştırmalarından birinin ilk yazarı Massimo Viola (Leiden Gözlemevi, Hollanda).

Gökada oluşumu teorisindeki bu tahmin, yani gökadaların gruplar halinde toplanmaları ve merkeze doğru yığılmaları daha önce bu kadar açık bir şekilde gözlemlerle gösterilememişti,” diye ekliyor Koenraad Kuijken.

Bulgular tarama teleskoplarından elde edilen muazzam miktardaki veri setlerinin kullanımı için henüz yeni başlayan büyük bir projenin ilk adımları olup, veriler tüm dünya genelindeki bilim insanlarının kullanımı için ESO arşivi aracılığı ile kullanıma açık hale getirilmiştir.

KiDS taraması karanlık madde ile ilgili anlayışımızı daha da öteye götürmeye yardımcı olacak. Karanlık maddeyi ve etkilerini anlamak fizikte büyük bir atılıma karşılık gelecektir.

Notlar

[1] Gökbilimcilerin bulgularına göre Evrenin toplam kütle/enerji içeriği %68 oranında karanlık enerji, %27 oranında karanlık madde ve % 5 oranında “normal” madde olarak ayrılmıştır. Bu nedenle %85 oranındaki “madde” şu anda karanlıkta olup, doğası henüz anlaşılamamıştır.

[2] Süperbilgisayar hesaplamaları karanlık madde ile dolu bir Evren’in nasıl evrimleşeceğini göstermektedir: zaman içerisinde karanlık madde dev bir kozmik ağ yapısı şeklinde kümelenmektedir, ve gökadalar ile yıldızlar karanlık maddenin en yoğun olduğu bölgelerde oluşmaya başlamaktadırlar.

[3] Bu çalışmada Anglo-Australian Teleskopu ile yapılan  yoğun gözlemleri takiben, Gökada ve Kütle Birliği projesi (GAMA) tarafından sağlanan, gökada gruplarına ait 3-boyutlu haritalar kullanılmıştır.

Daha fazla bilgi

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Ankara Üniversitesi (Ankara), Çağ Üniversitesi (Mersin), Başkent Üniversitesi (Ankara), İstanbul Üniversitesi (İstanbul), İzmir Yüksek Teknoloji Üniversitesi (İzmir) ve Max Planck Yer-Ötesi Fiziği Enstitüsü’nden (Almanya) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1250)
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com | @arifsolmaz

Koen Kuijken
Leiden Observatory
Leiden, The Netherlands
Tel: +31 71 527 5848
Cep: +31 628 956 539
E-posta: kuijken@strw.leidenuniv.nl

Massimo Viola
Leiden Observatory
Leiden, The Netherlands
Tel: +31 71 527 8442
E-posta: viola@strw.leidenuniv.nl

Lars Lindberg Christensen
Head of ESO ePOD
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6761
Cep: +49 173 3872 621
E-posta: lars@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1528.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1528tr
Adı:Surveys
Tür:Early Universe : Cosmology : Phenomenon : Dark Matter
Facility:VLT Survey Telescope
Science data:2015MNRAS.452.3100C

Görüntüler

First results from the KiDS survey (montage)
First results from the KiDS survey (montage)
sadece İngilizce
First results from the KiDS Survey (visible light)
First results from the KiDS Survey (visible light)
sadece İngilizce
First results from the KiDS survey (dark matter)
First results from the KiDS survey (dark matter)
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...