eso1531tr — Bilim Bülteni

Patlayan Bir Yıldızda İlk Lityum Tespiti

29 Temmuz 2015

Bir nova tarafından uzaya salınan madde içerisinde ilk kez kimyasal lityum elementine rastlandı. La Silla Gözlemevi ve Şili, Santiyago çevresindeki ESO teleskoplarının kullanıldığı Centauri Nova 2013’e ait gözlemler neden çoğu genç yıldızın bu kimyasal elementi beklenenden daha fazla içerdiği gizemini çözmeye yardım edebilir. Bu yeni bulgu uzun süredir devam eden gökadamızın kimyasal evrimi ile ilgili bulmacanın bir parçasını ortaya çıkarıyor, aynı zamanda Samanyolu’nda bulunan yıldızlardaki farklı kimyasal elementlerin bolluklarını anlamaya çalışan gökbilimciler için de büyük bir adım olarak görülüyor.

Hafif bir kimyasal element olan lityum 13.8 milyar yıl önce Büyük Patlama esnasında oluştuğu tahmin edilen birkaç elementten biridir. Ancak bugün Evren’deki yıldızlarda bulunan gözlenen lityum miktarı gökbilimciler için bir sorun teşkil ediyor. Yaşlı yıldızlarda beklenenden daha az lityum gözleniyor [1], ve bazı gençlerde on kata kadar daha fazla [2].

Gökbilimciler 1970’lerden bu yana, genç yıldızlarda bulunan fazladan lityumun çoğunun novalardan gelmiş olabileceğini öne sürüyorlardı  — yeni nesil yıldızları meydana getiren maddeye katkı sağlayan malzemeleri yıldızlar-arasındaki uzaya atan yıldız patlaması. Ancak şimdiye kadar birçok nova üzerinde yapılan dikkatli gözlemler açık bir sonuç vermemişti.

Şimdi Luca Izzo (Roma Sapienza Üniversitesi, ve ICRANet, Pescara, İtalya) liderliğindeki bir ekip Centauri Nova 2013’ü (V1369 Centauri) gözlemek için La Silla Gözlemevi’ndeki MPG/ESO 2.2-metre teleskopu üzerindeki FEROS aygıtı ile birlikte Santiyago yakınlarındaki Santa Marina’da bulunan Şili Katolik Pontoficia Üniversitesi’ndeki ESO 0.5 metre teleskopu üzerinde yer alan PUCHEROS tayfölçerini kullandılar. Aralık 2013’te Güney gökküresinde parlak yıldız Beta Centauri’ye yakın bir bölgede patlayan bu yıldız bu yüzyıldaki en parlak novaydı  — çıplak gözle kolayca görülmekteydi [3].

Oldukça ayrıntılı yeni veriler sayesinde lityumun saatte iki milyon kilometreye varan hızlarla novadan dışarıya atıldığı ortaya çıkarıldı [4]. Bu şimdiye kadar bir nova sisteminden atılan ilk element tespiti oldu.

Eş-yazarlardan Massimo Della Valle (INAF–Capodimonte Gökbilim Gözlemevi, Naples, ve ICRANet, Pescara, İtalya) bulguların önemini şu şekilde açıklıyor: “Bu çok önemli bir adım oldu. Eğer Samanyolu’nun kimyasal evrim tarihini büyük bir yapboz olarak düşünürsek, novalardan atılan lityum buradaki en önemli parçalardan biri haline gelir. Aynı zamanda, lityum bilmecesi anlaşılana kadar da, herhangi bir Büyük Patlama modeli sorgulanabilir kalmaya devam edecektir.

Centauri Nova 2013’ten dışarıya atılan lityum kütlesinin oldukça az (Güneş’in kütlesinin milyarda biri kadar) olduğu  tahmin ediliyor, ancak, Samanyolu’nun tarihi boyunca milyarlarca nova  oluştuğundan,   gökadamızda gözlenen ve büyük miktardaki beklenmedik lityum oranı bu şekilde açıklanabilir.

Araştırma makalesinin azarlarından Luca Pasquini (ESO, Garching, Almanya) ve Massimo Della Valle yirmi beş yıldan bu yana novalardaki lityum kanıtlarını araştırıyorlar. Bu sonuç uzun süreli arayışlarını tatmin edecek gibi. Ve daha genç olan bilimci içinse farklı bir heyecan var:

Bu oldukça heyecan verici,” diyor Luca Izzo, “ben doğmadan önce tahmin edilip ilk kez 2013 yılındaki doğum günümde gözlenmiş olması!

Notlar

[1] Yaşlı yıldızlardaki lityum eksikliği uzun süredir devam eden bir bulmacadır. Bu konuyla ilgili sonuçlara ait basın bültenleri şunlardır: eso1428, eso1235 ve eso1132.

[2] Daha kesin olarak, gökbilimcilerin “yaşlı” ve “genç” olarak tanımladıkları şey Popülasyon I ve Popülasyon II yıldızlarıdır. Popülasyon I sınıfına Güneş’te girmektedir; bu yıldızlar ağır kimyasal elementler bakımından zengin olmakla birlikte Samanyolu’nun disk kısmını meydana getirmektedirler. Popülasyon II yıldızları daha yaşlı olup, düşük ağır-element içerikleri ile birlikte, Samanyolu’nun merkezi kısımları ile dış halesi ve küresel yıldız kümelerinde bulunmaktadırlar. Daha “genç” olan Popülasyon I sınıfındaki yıldızlar halen birkaç milyar yıl yaşındadırlar!

[3] Görece küçük bu teleskoplar, bu tür araştırmalar için uygun tayfölçüm aygıtları ile donatılmış güçlü araçlardır. Aşırı büyük teleskoplar çağında bile özel görevlere adanmış daha küçük teleskopların varlığı oldukça önemlidir.

[4] Nova’nın Yeryüzü doğrultusundaki hareketinde görülen bu yüksek hız nedeniyle soğurma tayfında lityumun varlığını gösteren çizginin dalgaboyu önemli ölçüde tayfın mavi bölgesine doğru kaymaktadır.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma L. Izzo ve arkadaşlarınca kaleme alınan “Early optical spectra of Nova V1369 Cen show presence of lithium” başlıklı bir makale olarak Astrophysical Journal Letters adlı dergide yayımlanmıştır.

Araştırma ekibinde Luca Izzo (Sapienza University of Rome, ve ICRANet, Pescara, İtalya), Massimo Della Valle (INAF–Osservatorio Astronomico di Capodimonte, Naples; ICRANet, Pescara, İtalya), Elena Mason (INAF–Osservatorio Astronomico di Trieste, Trieste, İtalya), Francesca Matteucci (Universitá di Trieste, Trieste, İtalya), Donatella Romano (INAF–Osservatorio Astronomico di Bologna, Bologna, İtalya), Luca Pasquini (ESO, Garching bei Munchen, Almanya), Leonardo Vanzi (Department of Electrical Engineering and Center of Astro Engineering, PUC-Şili, Santiago, Şili), Andres Jordan (Institute of Astrophysics and Center of Astro Engineering, PUC-Şili, Santiago, Şili), José Miguel Fernandez (Institute of Astrophysics, PUC-Şili, Santiago, Şili), Paz Bluhm (Institute of Astrophysics, PUC-Şili, Santiago, Şili), Rafael Brahm (Institute of Astrophysics, PUC-Şili, Santiago, Şili), Nestor Espinoza (Institute of Astrophysics, PUC-Şili, Santiago, Şili) ve Robert Williams (STScI, Baltimore, Maryland, ABD) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Ankara Üniversitesi (Ankara), Çağ Üniversitesi (Mersin), Başkent Üniversitesi (Ankara), İstanbul Üniversitesi (İstanbul), İzmir Yüksek Teknoloji Üniversitesi (İzmir) ve Max Planck Yer-Ötesi Fiziği Enstitüsü’nden (Almanya) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1250)
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com | @arifsolmaz

Luca Izzo
Sapienza University of Rome/ICRANet
Pescara, Italy
E-posta: luca.izzo@gmail.com

Massimo Della Valle
INAF–Osservatorio Astronomico di Capodimonte
Naples, Italy
E-posta: dellavalle@na.astro.it

Luca Pasquini
ESO
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6792
E-posta: lpasquin@eso.org

Richard Hook
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cep: +49 151 1537 3591
E-posta: rhook@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1531.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1531tr
Adı:Nova Centauri 2013
Tür:Milky Way : Star : Type : Variable : Nova
Facility:MPG/ESO 2.2-metre telescope
Instruments:EFOSC2

Görüntüler

Nova Centauri 2013
Nova Centauri 2013
Nova Centauri 2013 seen from La Silla
Nova Centauri 2013 seen from La Silla
sadece İngilizce
Nova Centauri 2013'ün konumu
Nova Centauri 2013'ün konumu
Nova Centauri 2013'ün etrafındaki gökyüzü bölgesi
Nova Centauri 2013'ün etrafındaki gökyüzü bölgesi
The Milky Way and Nova Centauri 2013
The Milky Way and Nova Centauri 2013
sadece İngilizce

Videolar

Zooming in on Nova Centauri 2013
Zooming in on Nova Centauri 2013
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...