eso1542tr — Bilim Bülteni

VISTA’dan Samanyolu’nda Yeni Bileşen Keşfi

28 Ekim 2015

ESO’nun Paranal Gözlemevi’ndeki VISTA teleskopunu kullanan gökbilimciler Samanyolu’na ait daha önce bilinmeyen bir bileşen keşfettiler. Parlaklığı değişen bir yıldız türü olan Cepheid’lerin konumlarını görüntüleyerek, gökada merkezindeki kalın toz bulutları arkasına gizlenmiş olan bir genç yıldızlar diski bulundu.

Paranal Gözlemevi’ndeki VISTA teleskopu ile gerçekleştirilen ve gözlem verilerinin kullanıma açık olduğu Vista Samanyolu Değişenleri (VVV) [1] adlı gökyüzü taraması ile kırmızı ötesi dalgaboylarında merkezi kısımların farklı zamanlardaki çoklu görüntüleri elde edildi [2]. Tarama ile çok sayıda nesnenin keşfi gerçekleştirildi, bunlar arasında değişen yıldızlar, kümeler ve patlayan yıldızlar da yer alıyor (eso1101, eso1128, eso1141).

Şili’de bulunan Pontificia Universidad Católica’dan Istvan Dékány liderliğindeki bir gökbilimciler ekibi şimdi 2010 ve 2014 yılları arasında alınan bu verileri kullanarak, dikkat çekici bir keşfe imza attı — kendi gökadamız Samanyolu’na ait daha önce bilinmeyen bir bileşen.

Samanyolu’nun merkezi şişkinliğinin çok sayıda yaşlı yıldızdan oluştuğu düşünülüyordu. Ancak VISTA verileri yeni bir şey ortaya çıkardı ve bu gökbilimsel standartlara göre oldukça genç sayılıyor!” diyor yeni çalışmanın baş yazarı Istvan Dékány.

Taramadaki verileri analiz eden gökbilimciler Cepheidler olarak adlandırılan yıldız türüne ait 655 aday yıldız buldular. Bu yıldızlar düzenli aralıklarla genişleyip büzülüyor, bu süreçte bir döngünün tamamlanması birkaç günden birkaç aya kadar değişebiliyor ve bu sırada parlaklıklarında dikkate değer bir değişim gerçekleşiyor.

Cepheidler için parlama ve sönümlenme süresi, sönük olanlar için kısa, parlak olanlar için daha uzun sürmektedir. Amerikalı gökbilimci Henriatta Swan Leavitt tarafından 1908 yılında keşfedilen bu dikkat çekici hassas ilişki, Cepheid çalışmalarını uzaklık ölçümlerinde ve Samanyolu ve ötesindeki uzak nesnelerin konumlarını görüntülemede en etkili yöntemlerden biri haline getiriyor

Fakat burada dikkat edilmesi gereken bir şey var — Cepheidlerin hepsi aynı değil — iki ana sınıftan meydana geliyorlar, bir  grup diğerinden çok daha genç. Ekibin tespit ettiği 655 örnekten, 35 tanesinin klasik Cepheidler adı verilen ve parlak genç yıldızlardan oluşan bir alt-gruba ait olduğu ortaya çıkarıldı. Normalde Samanyolu’nun merkezi şişkinliğine ait sakinlerin çok daha yaşlı olması gerekiyor.

Ekip 35 klasik Cepheid’e ait parlaklık, titreşim zamanı ve uzaklık bilgilerini topladı. Titreşim dönemlerinin yaşlarına yakından bağlı olması şaşırtıcı gençliklerini gözler önüne serdi.

Keşfedilen 35 klasik Cepheid’in tamamının yaşı 100 milyon yıldan daha küçük. En genç Cepheid’in yaşı ise sadece 25 milyon yıl civarında olabilir, hatta bunlar arasında daha genç ve parlak Cepheid’ler bile olabilir,” diye açıklıyor çalışmanın eş-yazarı, Şili, Santiyago’daki Andres Bello Üniversitesi’nden Dante Minniti.

Bu klasik Cepheidlerin yaşları, Samanyolu merkezininin geçtiğimiz 100 milyon yıldır yeni oluşan yıldızlar tarafından sürekli olarak desteklendiğini somut bir şekilde kanıtlayan ve ancak yeni anlaşılan bir olguyu ortaya koyuyor. Ancak bu sadece Vista taraması ile elde edilen gözlem verileriyle anlaşılacak bir keşif değildi.

Keşfedilen Cepheidleri haritalayarak, ekip Samanyolu’nda tamamen yeni bir özelliğin izini sürdü — gökada merkezi boyunca yayılmış ince bir genç yıldız diski. Ev sahibi gökadamızdaki bu yeni bileşen şimdiye dek bilinmiyordu ve daha önceki taramalarda kalın toz bulutları nedeniyle görülememişti. Bu keşfi, Samanyolu’nun derin yapılarını geniş ölçekte, ve kırmızı ötesi dalgaboylarında yüksek çözünürlükte araştırmak üzere tasarlanan VISTA’nın eşsiz gücünü ortaya çıkarıyor,

Bu çalışma güncel ya da planlanmış herhangi bir tarama ile ulaşılamayacak olan, aşırı bir şekilde örtülmüş gökada bölgelerininVISTA teleskopunun .... özelliklerini ortaya çıkaran güçlü bir göstergedir.” diyor Dékány.

Gökadanın bu kısmı tamamen belirsizdi, ta ki VVV taramamızla ortaya çıkarılana kadar!” diye ekliyor Minniti.

Şimdi bu Cepheidlerin şu andaki konumlarında mı doğdukları yoksa buradan uzakta mı meydana geldiklerini araştırmak için yeni gözlemler gerekiyor. Bunların temel özelliklerini, etkileşimlerini ve evrimlerini anlamak, Samanyolu’nun ve gökadaların evrim süreçlerini tamamen anlamak için anahtar konumundadır.

Notlar

[1] VVV taraması gökadamızın merkezi kısımlarını beş yakın-kırmızı-ötesi filtrede gözleyen bir programdır. Bu taramanın toplam alanı 520 derece kare olup, en az 355 açık ve 33 küresel küme içermektedir. VVV doğası gereği çoklu-devirleri incelemekte ve çok sayıda değişken doğaya sahip nesneyi tespit ederek, gökyüzünde gözlenen her bölge için farklı zamanlarda alınmış 100’den fazla konumlandırma bilgisi sağlayacaktır. Gözlem kataloğunda bir milyara yakın nokta kaynak ve yaklaşık bir miluyon değişen nesne beklenmektedir. Bu sayede Samanuyolu’nun merkezi bölgesine ait üç-boyutlu bir harita ortaya çıkarılacaktır.

[2] Yıldızlar-arası uzaydaki toz bulutları görünür ışığı oldukça etkili bir biçimde soğurur ve saçar, bu sayede onları anlaşılmaz hale getirir. Ancak daha uzun dalgaboylarında, örneğin VISTA’nın gözlediği, bulutlar çok daha fazla geçirgendir, bu sayede tozun ötesindeki bölgelerin tespit edilmesi sağlanabilir.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma I. Dékány ve arkadaşlarınca kaleme alınan “The VVV Survey reveals classical Cepheids tracing a young and thin stellar disk across the Galaxy’s bulge” başlıklı bir makale olarak Astrophysical Journal adlı dergide yayımlanmak üzere sunulmuştur.

Araştırma ekibinde I. Dékány (Instituto Milenio de Astrofísica, Santiago, Şili; Pontificia Universidad Católica de Şili, Santiago, Şili), D. Minniti (Universidad Andres Bello, Santiago, Şili; Instituto Milenio de Astrofísica MAS and Basal CATA, Santiago, Şili; and Vatican Observatory, Vatican City State), D. Majaess (Saint Mary’s University, Halifax, Nova Scotia, Kanada; Mount Saint Vincent University, Halifax, Nova Scotia, Kanada) , M. Zoccali (Pontificia Universidad Católica de Şili, Santiago, Şili; Instituto Milenio de Astrofísica, Santiago, Şili), G. Hajdu (Pontificia Universidad Católica de Şili, Santiago, Şili; Instituto Milenio de Astrofísica, Santiago, Şili), J. Alonso-García (Universidad de Antofagasta, Antofagasta, Şili; Instituto Milenio de Astrofísica, Santiago, Şili), M. Catelan (Pontificia Universidad Católica de Şili, Santiago, Şili; Instituto Milenio de Astrofísica, Santiago, Şili), W. Gieren (Universidad de Concepción, Concepción, Şili; Instituto Milenio de Astrofísica, Santiago, Şili) ve J. Borissova (Universidad de Valparaíso, Valparaíso, Şili; Instituto Milenio de Astrofísica, Santiago, Şili) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Ankara Üniversitesi (Ankara), Çağ Üniversitesi (Mersin), Başkent Üniversitesi (Ankara), İstanbul Üniversitesi (İstanbul), İzmir Yüksek Teknoloji Üniversitesi (İzmir) ve Max Planck Yer-Ötesi Fiziği Enstitüsü’nden (Almanya) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1250)
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Istvan Dékány
Instituto Milenio de Astrofí­sica, Pontificia Universidad Católica de Chile
Santiago, Chile
E-posta: idekany@astro.puc.cl

Dante Minniti
Universidad Andres Bello
Santiago, Chile
Tel: +56 2 2661 8732
E-posta: dante@astrofisica.cl

Daniel Majaess
Saint Mary’s University, Mount Saint Vincent University
Halifax, Canada
E-posta: dmajaess@ap.smu.ca

Richard Hook
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cep: +49 151 1537 3591
E-posta: rhook@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1542.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1542tr
Adı:Milky Way
Tür:Milky Way
Facility:Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy
Science data:2015ApJ...812L..29D

Görüntüler

VISTA finds hidden feature of Milky Way
VISTA finds hidden feature of Milky Way
sadece İngilizce

Videolar

VISTA finds hidden feature of Milky Way
VISTA finds hidden feature of Milky Way
sadece İngilizce
VISTA finds hidden feature of Milky Way
VISTA finds hidden feature of Milky Way
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...