eso1544tr — Bilim Bülteni

Zombi Yıldızın Işıldayan Halesi

VLT beyaz cücenin yemeğinden kalanları görüntüledi

11 Kasım 2015

Ölü bir yıldızla onun asteroid yemeği arasındaki ölümcül etkileşimden geride kalanlar ilk kez uluslararası bir gökbilimciler ekibi tarafından ESO’nun Şili’deki Paranal Gözlemevi’nde bulunan Çok Büyük Teleskop ile ayrıntılı bir şekilde araştırıldı.

Her ikisi de VLT üzerinde bulunan Mor-ötesi ve Görsel Eşel Tayfölçeri (UVES) ve X-işaretleyici’nin de aralarında bulunduğu birçok aygıt kullanan ekip, beyaz cüce ve etrafındaki bölgeden gelen ışığı 2003 ile 2015 yılları arasında, on iki yıl gibi görülmemiş bir zaman aralığında inceleyerek, oldukça ayrıntılı gözlem verilerine ulaştılar. Bu kadar uzun süren gözlemler sistemi birkaç noktadan görüntüleme ihtiyacı nedeniyle ortaya çıktı [2].

İşlenmiş verilerden elde ettiğimiz görüntü bu sistemin gerçek bir disk-benzeri yapıda olduğunu ve tek bir gözlem karesi ile tespit edemeyeceğimiz çok sayıda yapıdan meydana geldiğini gösterdi,” diye açıklıyor araştırma makalesinin başyazarı Christopher Manser.

Doppler tomografisi — insan vücudunu taramak için tıpta kullanılan tomografik taramaya ilke olarak benzer — adı verilen bir teknik kullanan ekip, ilk kez ölü bir yıldızın yemeği olan J1228+1040 etrafındaki parıldayan gazdan kalıntının yapısını ayrıntılı bir şekilde görüntüleyebildi.

Çok büyük yıldızlar — Güneş’ten yaklaşık on kat daha büyük kütleye sahip olanlar — yaşamlarının sonunda bir süpernova patlaması olarak olağanüstü şiddetli bir zirveye erişirler, daha küçük yıldızlar bu tür dramatik sonuçlara maruz kalmazlar. Güneş gibi yıldızlar yaşamlarının sonuna geldiklerinde, yakıtlarını tüketmiş olarak, kırmızı devler olarak genişleyip dış katmanlarını uzaya atarlar. Önceki yıldızın sıcak ve oldukça yoğun merkezi — bir beyaz cüce — geride kalan tek şeydir.

Peki, gezegenler, asteroidler ya da böyle bir sistemde bulunan diğer nesneler bu ateş çemberinden sağ çıkabilir mi? Geride neler kalır? Yeni gözlemler bu soruları cevaplamaya çalışacak.

Beyaz cüceler açısından gaz maddesinden oluşan yörünge diskleri ile çevrili olmak nadir bir olay — sadece yedi kadarının şimdiye kadar böyle olduğu bulundu. Ekibe göre asteroid ölü yıldıza tehlikeli bir şekilde yakınlaşarak şimdi görünür halde olan disk maddesinin yoğun gelgit kuvvetine maruz kaldı ve parçalarına ayrıldı.

Yörünge diski Satürn gibi, gezegenlerin etrafında, gezegene yakın bir yörüngede bulunan ışık yayan halkalara benzer şekilde meydana gelmiş. Bununla birlikte J1228+1040 halkalı gezegenden çap olarak yedi kat daha küçük olduğu halde, kütlesi 2500 kat daha büyüktür. Ekip beyaz cüce ile halka arasındaki uzaklığın oldukça farklı olduğunu gördü — Satürn ve halkaları bu aradaki boşluğa rahat bir şekilde sığabilir [3].

VLT ile yapılan uzun-dönemli yeni çalışma sayesinde ekip, diskin — beyaz cücenin oldukça güçlü kütleçekimi etkisinden kaynaklanan — devinim hareketini izleyebiliyor. Diskin ayrıca şekil olarak oranız olduğu ve henüz daire haline gelmediği bulundu.

2006 yılında beyaz cücenin etrafındaki enkaz diskini keşfettiğimiz sırada, şimdi bu görüntüde görebildiğimiz ayrıntılara ulaşabileceğimizi hiç düşünmemiştik, on iki yıllık verilerin hepsi burada — ve kesinlikle beklediğimize değmiş,” diye ekliyor çalışmanın yardımcı yazarı Boris Gänsicke.

J1228+1040 gibi kalıntılar yıldızların yaşamlarının sonun ulaştıklarında karşılaştıkları ortamı anlamak için anahtar ipuçları sağlayabilir. Bu da gökbilimcilerin ötegezegen sistemlerinde görülen süreçleri anlamalarına yardım edebilir ve hatta yaklaşık yedi milyar yıl içinde Güneş yaşamının sonuna geldiğinde Güneş Sistemi’nin kaderini tahmin etmeye.

Notlar

[1] Beyaz cücenin tam adı şu şekildedir: SDSS J122859.93+104032.9.

[2] Ekip iyonlaşmış kalsiyumdan gelen ve kalsiyum (Ca II) üçlüsü denilen, üç-dallı ve anlaşılması kolay tayfı tespit etti. Bu üç çizgiye ait gözlenen ve bilinen (lab.) dalgaboyları arasındaki fark ile gazın hızı oldukça iyi bit hassasiyette belirlenebiliyor.

[3] Her ne kadar bu beyaz cüce etrafındaki disk Güneş Sistemi’ndeki Satürn’ün halka sisteminden çok daha büyük olsa da, genç yıldızların etrafındaki gezegenleri oluşturan kalıntı disklerine göre çok küçük kalmaktadır.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma C. Manser ve arkadaşlarınca kaleme alınan “Doppler-imaging of the planetary debris disc at the white dwarf SDSS J122859.93+104032.9” başlıklı bir makale olarak Monthly Notices of the Royal Astronomical Society adlı dergide yayımlanmıştır.

Araştırma ekibinde Christopher Manser (University of Warwick, Birleşik Krallık), Boris Gaensicke (University of Warwick), Tom Marsh (University of Warwick), Dimitri Veras (University of Warwick, Birleşik Krallık), Detlev Koester (University of Kiel, Almanya), Elmé Breedt (University of Warwick), Anna Pala (University of Warwick), Steven Parsons (Universidad de Valparaiso, Şili) ve John Southworth (Keele University) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Ankara Üniversitesi (Ankara), Çağ Üniversitesi (Mersin), Başkent Üniversitesi (Ankara), İstanbul Üniversitesi (İstanbul), İzmir Yüksek Teknoloji Üniversitesi (İzmir) ve Max Planck Yer-Ötesi Fiziği Enstitüsü’nden (Almanya) uzman kişiler yer almaktadır.

 

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1250)
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Christopher Manser
University of Warwick
United Kingdom
E-posta: C.Manser@warwick.ac.uk

Boris Gänsicke
University of Warwick
United Kingdom
Tel: +44 (0)2476574741
E-posta: Boris.Gaensicke@warwick.ac.uk

Tom Frew
International Press Officer, University of Warwick
United Kingdom
Tel: +44 (0)24 7657 5910
Cep: +44 (0)7785 433 155
E-posta: a.t.frew@warwick.ac.uk

Richard Hook
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cep: +49 151 1537 3591
E-posta: rhook@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1544.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1544tr
Adı:SDSS J122859.93+104032.9
Tür:Milky Way : Star : Evolutionary Stage : White Dwarf
Milky Way : Star : Circumstellar Material : Disk : Debris
Facility:Very Large Telescope
Instruments:UVES, X-shooter
Science data:2016MNRAS.455.4467M

Görüntüler

Artist’s impression of the glowing disc of material around the white dwarf SDSS J1228+1040
Artist’s impression of the glowing disc of material around the white dwarf SDSS J1228+1040
sadece İngilizce
Artist’s impression comparing the disc of material around SDSS J1228+1040 and Saturn
Artist’s impression comparing the disc of material around SDSS J1228+1040 and Saturn
sadece İngilizce
The motions of the material around the white dwarf SDSS J1228+1040
The motions of the material around the white dwarf SDSS J1228+1040
sadece İngilizce

Videolar

Artist’s impression of the glowing disc of material around the white dwarf SDSS J1228+1040
Artist’s impression of the glowing disc of material around the white dwarf SDSS J1228+1040
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...